2016 азы зæрдылдарæн бонты къæлиндар

2016 азы зæрдылдарæн бонты къæлиндар

Нæ бæстæйы Президент Владимир Путины Уынаффæмæ гæсгæ 2016 аз нымад у Уæрæсейаг кинойы азыл.

Ацы аз:

195 азы æххæст кæны фыццаг ирон абеты рауагъдыл.

Сарæзта йæ поэт, рухстауæг, Тифлисы дины семинары ахуыргæнæг, поэмæ «Алгъуызы кадæг»-ы автор Гæбæраты (Æгъуызаты) Иван Георгийы фырт.

175 азы æххæст кæны ирон аргъуаны зындгонд интеллигенцийы минæвар, протоиерей Цæлыккаты Алыксандр Иваны фырты райгуырдыл (1841-1911)

175 азы æххæст кæны уырыссаг-япойнаг (1904-1905) æмæ Фыццаг Дунеон хæсты архайæг, инæлар-майор Такъæты Дзибылы  фырт Цицойы  райгуырдыл. Хорзæхджынгонд æрцыд  Сыгъдæг Владимиры, Сыгъдæг Аннæйы, Сыгъдæг Станиславы æмæ Виртемберджы  Фридрихы фыццаг къæпхæны Кавалерион дзуары ордентæй.

170 азы æххæст кæны протоиерей Гæтуты Георгийы фырт Алексейы райгуырдыл (1846-1909). Куыста Дзæуджыхъæуы Сыгъдæг Мады-Майрæмы, Константино-Еленинскы æмæ Сыгъдæг-Æртæиууон Æфсымæрады аргъуанты. Дзæуджыхъæуы Ольгæйы номыл сылгоймæгты гимназийы та лæвæрдта Хуыцауы Дзырды уроктæ. Гæтуты Алексей, ирон рухстауджыты фыццагдæртæй иу, у историон очерк «Чырыстон дин Ирыстоны»-йы автор.

150 азы æххæст кæны зынгæ æхсæнадон архайæг, XlX-æм æнусы кæрон XX-æм æнусы райдайæны публицист æмæ рухстауæг Хъаныхъуаты Адылджерийы фырт Алмахстдты  райгуырдыл (1866-1918). Алмахсидт у ирон букварь «Райдайæн чиныг»-ы саразæг, уыд фыццаг  ирон литературон-публицистон журнал «Зонд»-ы редактор æмæ уадзæг, газет «Хабар»-ы редактор, фыццаг ирон газет «Ирон газет»-ы рауагъды цæттæгæнджыты уæнг.

140 азы æххæст кæны æхсæнадон архайæг æмæ революционер Калоты Забейы фырт Зауырбеджы райгуырдыл (1876-1935). 1920 азы æвзæрст уыд Захъхъагомы Депутаты Советы сæрдарæй, архайдта хохæгты быдыры æрцæрын кæныны змæлды. Бындур сæвæрдта Къостайы хъæуæн.  1922 азы архайдта Советы Æппæтцæдисон  фыццаг съезды, æвзæрст æрцыд ССР Цæдисы Центрон æххæстгæнæн комитеты уæнгæй.

135 азы æххæст кæны хъуыстгонд  литератор æмæ тæлмацгæнæг, фольклор  æмæ этнографии æмбырдгæнæг Темырханты Алымбеджы фырт Сосланы  райгуырдыл (1881-1924). Ирон адæмы историйы тыххæй фыццаг чиныг «Иры истории»-йы (1913) автор. Чиныг фыст у ирон ныхасы здæхтыл.

130 азы æххæст кæны фыццаг ирон сылгоймаг-профессор, филологон зонæдты доктор, УСФСР-ы Сæйраг Советы дыууæ æрсидты депутат, ЦИ АССР-ы зонæдты сгуыхт архайæг Туаты Никъалайы чызг Ольгæйы райгуырдыр.

110 азы æххæст кæны Уæрæсейы парламентаризмыл. 1906 азы йæ куыст райдыдта Паддзахадон Думæ.

95 азы размæ  Дзæуджыхъæуы арæзт æрцыд фæскомцæдисонты спортивон клуб. Фæстæдæр клубæй райрæзт футболон клуб «Алании». 1922-1936 азты  кусджыты В.И.Ленины номыл иумæйаг  клуб, 1937 азы – «Спартак» (Орджоникидзе). 1960 азæй уыд футболæй Æппæтцæдисон ерысты архайæг. 1995 азы ссис «Спартак-Алания».

       Тъæнджы мæй — Январь
  35 азы размæ  арæзт æрцыд Цæгат Ирыстоны Паддзахадон Камерон хор. Йæ разамонæг Уæрæсейы Федерацийы æмæ РЦИ-Аланийы аивадты сгуыхт архайæг  Кокойта Агуындæ.
  25 азы размæ рухс федта литературон-аивадон æмæ политикон журнал «Дарьял»-ы фыццаг номыр. Йæ бындур сæвæрæг РЦИ-Аланийы фысджыты Цæдис.
1-æм январы Ногбон
  95 азы æххæст кæны фыссæг æмæ прозаик Цæголты Васили Мæчъидоны фырты райгуырдыл (1921-2004)
  70 азы размæ Цæгат Ирыстоны  сæйраг  горæт Дзæуджыхъæуы байгом РЦИ-Аланийы  паддзахадон филармони (1946)
11-æм январы Националон  паркты æмæ фæдзæхст бынæтты бон
13-æм январы Мыхуыры æппæтуæрæсеон бон
15-æм январы 70 азы æххæст кæны паддзахадон информацион агентад «Иринформ»-ы  разамонæг, УФ-йы культурæйы сгуыхт кусæг, РХИ-ны  сгуыхт журналист, Дуне хъахъхъæнынады  комитеты премийы лауреат, РЦИ-Аланийы журналисты  Цæдисы премийы лауреат Таболты Иринæйыл.
18-æм январы 75 азы æххæст кæны Уæрæсе æмæ РЦИ-Аланийы адæмон  артист Бæцæзаты Юрийыл.
26-æм январы 75 азы æххæст кæны Ирыстоны фысджыты цæгатирыстоны хайады æмсæрдар Ходы Камалыл.
27-æм январы Уæрæсейы хæстон намысы бон. Ленинграды  блокадæйы райхæлд (1944)
    Æртхъирæны мæй-Февраль
8-æм февралы Наукæйы æппæтуæрæсеон бон.
  100 азы æххæст кæны  поэт, тæлмацгæнæг, литературон критик Хозиты Яков Ясоны фырты райгуырдыл (1916-1938)
 

21-æм февралы

 

Мадæлон æвзаджы æппæтдунеон бон (1999 нысангонд æрцыд  ЮНЕСКО-йы Генералон конференцийы 30-æм сессийы)

23-æм февралы Фыдыбæстæ хъахъхъæнæджы бон.
25-æм февралы Зындгонд  ирон фыссæг, поэт, драматург, ахуыргонд, æхсæнадон архайæг Джыккайты Шамилы райгуырæн бон (1940-2011)
      Тæргæйтты мæй-Март
3-æм мартъийы Фыссæджы дунеон бон.
8-æм мартъийы Сылгоймæгты дунеон бон.
21-æм мартъийы Поэзийы дунеон бон.
23-æм мартъийы 135 азы æххæст кæны  ирон драматурги æмæ театралон аивады  бындурæвæрæг, Ирыстоны  зындгонд  æхсæнадон архайæг Бырытъиаты Елбыздыхъо Цопаны фырты райгуырдыл (1881-1923)
27-æм мартъийы Театры  дунеон бон.
    Хуымгæнæны мæй-апрель
1-æм апрелы Ирон литературæйы æмæ литературон æвзаджы бындурæвæрæг Хетæгкаты Къостайы мысæн бон (1859-1906).
4-æм апрелы 120 азы æххæст кæны ахуыргонд, историк-кавказиртасæг Кокиты Георги Алыксандры  фыртыл ( 1896-1954)
15-æм апрелы 145 азы æххæст кæны Евгени Вахтанговы номыл Уырыссаг академион театры равзæрдыл.
18-æм апрелы Цыртдзæвæнтæ æмæ историон бынтæ хъахъхъæныны дунеон бон.
20-æм апрелы 95 азы æххæс кæны фыссæг Сечъынаты Владимир Дзæрæхы фырты  райгуырдыл (1921-1985)
22-æм апрелы 145 азы æххæст кæны  зынгæ публицист, поэт æмæ  æхсæнадон архайæг Цæголты Георги Михалы фырты  райгуырдыл (1871-1939)
23-æм апрелы Авторон бынтæ хъахъхъæнынады æмæ чингуыты дунеон бон.
24-æм апрелы 130 азы æххæст кæны  прпофессор-æвзагиртасæг, Ирон историон-филологон æхсæнады бындурæвæрджытæй иу, Цæгат-Ирыстоны наукон-иртасæн институты фыццаг директор Æлборты Барис(Барысби) Андрейы фырты райгуырдыл (1886-1968)
     Зæлдæвæрæны мæй — Май
1-æм майы Уалдзæг æмæ фæллойы бон
6-æм майы 1784 азы ацы бон бындур æрæвæрдтой Джæуджыхъæуы фидарæн.
9-æм майы Советон  Цæдисы адæмты Уæлахизы бон фашистон Германыл (1941-1945)
15-æм майы Ирон æвзаджы бæрæгбон (2003 азæй фæстæмæ)
18-æм майы Музейты дунеон бон.
23-æм майы 105 азы æххæст кæны ирон поэт Баситы Мысост Тимофейы фырты райгуырдыл (1911-2001)
25-æм майы 60  азы æххæст кæны фыссæг Хохъойты Энвер Салафиры фыртыл.
  Филолоджы бон.
26-æм майы Зындгонд  ирон фыссæг, поэт, драматург, ахуыргонд, æхсæнадон архайæг Джыккайты Шамилы мысæн бон (1940-2011)
27-æм майы Чиныгдонты æппæтуæрæсеон бон.
29-æм майы 105 азы æххæст кæны  поэт Дарчиты Дауыт Гаврилы фырты  райгуырдыл (1911-1989)
30-æм майы 130 азы æххæст кæны ЦИ АССР-ы  наукæйы  сгуыхт архайæг,  хъуыстгонд кавказиртасæг,  горæт Дзæуджыхъæуы истории æмбырдгæнджытæй иу, Хетæгкаты Къостайы  сфæлдыстады фыццаг академион рауагъды  автортæй æмæ Нарты  кадджыты  уырыссаг æвзагыл фыццаг  рауагъды  автортæй иу Семенов Леонид Петры  фырты райгуырдыл (1886-1959)
        Хурхæтæны мæй — Июнь
1-æм июны Сывæллæтты хъахъхъæныны дунеон бон.
6-æм июны Александр Пускины райгуырæн бон.
12-æм июны Уырыссаг ныхасы здæхты бон.
22-æм июны Хъыджы æмæ зæрдылдарæн бон. 1941 азы 22 июны райдыдта Фыдыбæстæйы Стыр хæст.
  80 азы  æххæст кæны  композитор, фæндырæй дзæгъдæг, фольклорист, РЦИ-Аланийы  Паддзахадон  адæмон инструменты оркестры  дирижер Гæздæнты Булатыл.
27-æм июны Фæсивæды æппæтуæрæсеон бон.
  135 азы æххæст кæны ирон профессионалон  нывкæнынады бындурæвæрæг, Цæгат Ирыстоны адæмон нывгæнæг Тугъанты Махарбег Сафары фырты райгуырдыл.
       Сусæны мæй- Июль
4-æм июлы 150 азы æххæст кæны  фыссæг æмæ драматург  Тугъанаты  Батырбег  Аслæнджеры  фырты райгуырдыл (1866-1921)
  95 азы  æххæст кæны  композитор, музыкæиртасæг, ГССР-ы, ЦИ АССР-ы, УСФСР-ы аивæдты сгуыхт  архайæг, Хетæгкаты  Къостайы номыл премийы лауреат  Хаханты Дудар Соломоны фыртыл(1921-1995)
13-æм июлы 75 азы æххæст кæны кинорежиссер, Цæгат Ирыстон-Аланийы аивадты сгуыхт архайæг Бырнацты Измаил (Нарик) Петры  фыртыл.
        Майрæмы мæй-Август
15-æм августы 95 азы æххæст кæны поэт драматург  Калоты Хазби Алыксандры фырты  райгуырдыл (1921-1943)
22-æм августы Уæрæсе бæрæг кæны Паддзахадон тырысайы бон.
 

27-æм августы

 

100 азы æххæст кæны адæмон фыссæг, поэт, Цæгат Ирыстоны аивæдты сгуыхт архайæг, Хетæгкаты Къостайы номыл Паддзахадон премийы лауреат, Цæгæраты Максим Никъалайы фырты райгуырдыл. (1916-1990)

     Рухæны мæй — Сентябрь
1-æм сентябры Зонындзинæдты бон
  180 азы размæ Дзæуджыхъæуы байгом дины училище. Абон училищейы бæсты æрбынат кодта ЦИПУ-йы юридикон факультет.
  90  азы æххæст кæны композитор, УСФС-ы аивадты сгуыхт архайæг, Хетæгкаты Къостайы номыл Паддзахадон премийы лауреат Гæбæраты Илья Гаврилы фырты райгуырдыл (1926-1993)
1-3-æм сентябры Беслæны теракты амæттæгты номарæн æмæ мысæн бон (2004)
13-æм сентябры 115 азы æххæст кæны  Советон ирон поэзийы  бындурæвæрджытæй иу, журнал «Мах Дуг»-ы раздæры редактор, Ирыстоны фысджыты Цæдисы сæрдар, Цæгат Ирыстоны наукон-иртасæн институты  директор, ЦИАССР-ы Министрты Советы раз аивæдты  Комитеты разамонæг  Боциты Барон Тæтæрийы фырты  райгуырдыл (1901-1944)
15-æм сентябры  105 азы æххæст кæны  поэт , тæлмацгæнæг, литературæиртасæг Ардасенты Хадзбатр Навийы  фырты райгуырдыл (1911- 1968)
18-æм сентябры  
20-æм сентябры Республикæ Хуссар Ирыстоны бон.
25-æм сентябры 70 азы æххæст кæны Ирыстоны адæмон артист, Уæрæсейы аивæдты сгуыхт архайæг, Хетæгкаты Къостайы номыл Падддзахадон премийы лауреат Дзиуаты Анатоли Гаврилы фырты райгуырдыл.
 

 

28-æм сентябры

 

 

80 азы æххæст кæны фыссæг, тæлмацгæнæг, Советон Цæдисы фысджыты уæнг, журнал «Даръял»-ы раздæры сæйраг редактор Тотраты Руслан Хадзыбатыры фырты райгуырдыл (1936-2015)

Кæфты мæй- Октябрь
1-æм октябры Ацæргæ адæймаджы бон.
5-æм октябры Ахуыргæнæджы бон.
15-æм октябры Хетæгкаты Къостайы райгуырæн бон (1859)
20-æм октябры 130 азы æххæст кæны  поэт, тæлмацгæнæг революцион-демократион  партии «Кермен»-ы уæнг Малиты Георги Гадойы  фырты райгуырдыл (1886-1942)
Джеоргуыбайы мæй — ноябрь
2-æм ноябры 120 азы æххæст кæны зынгæ ирон поэт, литературæиртасæг, педагог, нывгæнæг æмæ тæлмацгæнæг Дзанайты Иван (Нигер) Василийы фырты райгуырдыл (1896-1947)
11-æм ноябры 105 азы æххæст кæны  Фыдыбæстæйы Стыр хæсты архайæг, Цæгат Ирыстоны адæмон поэт, Хетæгкаты Къостайы номыл Паддзахадон премийы лауреат  Хъайтыхъты Георги Харитоны фырты райгуырдыл (1911-2002)
12-æм ноябры Республикæ Цæгат Ирыстон-Аланийы Конституцийы ныффидар кæныны бон (1994)
23-æм ноябры 105 азы æххæст кæны поэт, драматург, прозаик æмæ литературæиртасæг, Цæгат Ирыстоны фысджыты правленийы сæрдар, журнал «Мах Дуг»-ы сæйраг редактор, Цæгат Ирыстоны Сæйраг Советы Президиумы секретарь, Дуне хъахъхъæныны комитеты разамонæг Епхиты Тæтæри Аслæнбеджы фырты райгуырдыл (1911-1958)
 

25-æм ноябры

 

Советон Цæдисы дыууæ хатты хъæбатыр , Монголийы Адæмон  Республикæйы хъæбатыр, Фыдыбæстæйы Хæсты хъуыстгонд æфсæддон, инæлар Плиты Иссæйы райгуырæн бон (1903-1958)

    Цыппурсы мæй – Декабрь
15-æм декабры Сæ профессионалон хæс æххæстгæнгæйæ чи  фæмард, уыцы журналисты  мысæн бон.
21-æм декабры Республикæ Хуссар Ирыстоны хæдбардзинады Деклорацийы  ныффидар кæныны бон (1991)
27-æм декабры 100 азы æххæст кæны  ирон поэт Чехойты Сæрæби Шамилы  фырты райгуырдыл (1916-2016
30-æм декабры 70 азы æххæст кæны Цæгат Кавказы арæзтадон техникумыл.