Якты хизæнуæттæ — хæхты

0
487

Цæгат Ирыстоны хæхбæсты бирæ ис, адæмæй рохуаты чи аззад, ахæм хизæнуæттæ. Уымæн æмæ коллективон хæдзарæдтæ æмæ хисæрмагонд исбонджынтæ ныр фос раздæрæй къаддæр дарын райдыдтой. Уавæр баст у, хæххон хизæнуæттæй абон хæдзардзинæй кæй нæ пайда кæнæм, уыимæ дæр. Ныртæккæ хæххон хъæутæм æввахс бынæтты хизæнуæттæ сфæлахс сты, фос сæм æнцонæй арæх кæй æфты æмæ хизæнуæтты зилдухыл дæр хъуыдыгæнæг кæй нал ис, уыдæтты тыххæй. Хъомвос кæдæм не ‘фтынц, уыцы хизæнуæтты та фенæн вæййы къуыбыртæ, алы ран дæр чысыл къудзитæй спыхс сты, хицæн æрдзон бынæтты та фæсал æмæ кæрдæг сæмхæццæ вæййынц. Æппæт ацы рахæцæнтæ зынгæ къаддæр кæнынц канд кæрдæджы тыллæг нæ, фæлæ ма йæ хæрзхъæддзинад дæр. Уымæй уæлдай холладжы кæрдæджыты хуыздæр хуызтæ бæлвырд фæкъаддæр сты, фæмæгурыдæр сæ зынаргъ генетикон фонд.

Хæххон уыгæрдæнты экологион системæтæ цалдæр хатты фесæфтой сæ экологион миниуджытæ. Зæгъæм, хус зайæгойты æхсæн дзæвгар къаддæр фæзайы кæрдæджы зæнгтæ æмæ къудзитæ. Уымæ гæсгæ уыгæрдæны экосистемæ къаддæр бамбырд кæны æвзалытуаг æмæ къаддæр фæуадзы туаггуыр, зынгсирвæзтæй дæр тæссаг вæййы, ам бирæ хус кæрдæг æмæ ивгъуыд азты фæсал кæй бамбырд вæййынц, уыдæтты аххосæй. Ацы хизæнуæттæй спайда кæнын хъæуы, куыд лыстæг фос æмæ, бынæттон климаты чи фæцахуыр, ахæм яктæ хизынæн. Уымæн æмæ стурвосы нырыккон хуызтæ ахуыр нæ вæййынц ахæм хæххон уавæртыл. Фæлтæрддзинад куыд равдыста, афтæмæй климаты вазыгджын уавæрты афæдзы алы афон дæр, æрдзон холлагыл хизгæйæ, яктæ сæхи хорз æнкъарынц. Хæххон уавæрты сæ куы фылдæр кæнæм, уæд уый зиан нæ хæссы хæдзарон цæрæгойты нымæцæн. Уымæн æмæ яктæ кæм фæхизынц, уыцы æрдзон бынæттæм æндæр фосæн сæ бон схизын нæу. Яктæ фæразон сты цавæрфæнды уазæлттæн дæр. Хæдзарады сæ пайда кæнæн ис æхсыр, дзидза æмæ къуымбилы куыстгæнгæйæ. Ивгъуыд æнусы 7080 азты яктæ ласт æрцыдысты Калинины номыл колхозмæ, цæмæй фæцахуыр уой Æрæфы районы хæхбæсты климатыл. Уæды рæстæджы æнæххæст бæрнондзинады æхсæнад «Æрæф-Агро» ам зæхх хаццоны райста 5 мин гектары ацы цæрæгойты нымæц фылдæр кæныны тыххæй. Абон сты 500 сæры. Уымæй уæлдай æрæфæгтæм хорз фæлтæрддзинад ис æнахуыр цæрæгойтæ фылдæр кæныны æмæ сæ дзидзайæн хæссыны куысты дæр. Яктæ дарыны тыххæй хорз уавæртæ æмæ холлæгтæ нæ хъæуы. Алыхуызон низтæн сты фæразондæр, холлаг сын хъæуы къаддæр, сæ уæз та тагъддæр фылдæр кæны. Хæдзарон якты (æрдзы сæ хъæддæгтæ дæр ис, уыдон хæдзаронтæй сты 2 хатты уæззаудæр, æмæ мæр æмæ йæ уæлцъар фехалынц), пайда хæццæ кæны 83 процентæй уæлæмæ, алфамбылай æрдзæн та ницы знаггад кæнынц. Яктæн нæ хъæуы уæлдай буц митæ, холладжы æмхасæнтæ, æндæр иставæр хæрдзтæ дæр. Ацы æууæлтыл хъуыды кæнгæйæ, æнæххæст бæрнондзинады æхсæнады арæзт æрцыд яктæ дарыны куыстад рауæрæхдæр кæныны æмæ хæрзмыггаг фосы хæдзарад саразыны проект, цæмæй уый дзуапп дæтта фæсарæйнаг ласт дзидза æмæ дзидзайы продукттæ ивыны паддзахадон программæйæн. Сæйраг æргом та æрæфæгтæ аздæхтой, хæхбæсты зын цæуæн кæдæм у, æндæр хъæууонхæдзарадон цæрæгойты хуызтæ кæдæм нæ хæццæ кæнынц, уыцы æрдзон бынæттæй хæдзардзинæй пайда кæнынмæ, цæмæй якты нымæц «ÆрæфАгро»-йы æввахсдæр азты схæццæ уа 5000 сæрмæ. Алы цæрæгойы хыгъдмæ дæр хизæнуаты 1 гектар куы хауа, уæд хъахъхъæд æрцæудзæн хæххон Дыгуры зайæгойтæ æмæ цæрæгойты экологион æдасдзинад. Проект æххæстгæнгæйæ, 8 азмæ хæрзхъæд дзидза уагъд æрцæудзæн 1 мин тоннæйæ фылдæр. Цæгат Кавказы ис якты нымæц фылдæр кæныны цалдæр хæдзарады. Фæлæ ныронг зæддаг фос кæмдæриддæр у кадавар. Уымæн æмæ хæдзарæдты архайд арæзт у сæхи рæгъæутты нымæц фылдæр кæнынмæ, æмæ сæм сæхицæй уæлдай фаг нæй, фыццаг задмæ чи цæуы, ахæм дыгæрдгуытæ. Уымæ гæсгæ дарддæр регионы рауæрæх кæнын хъæуы яктæ дарыны мыггаджы бындур. Ацы хъуыддаг къухы цæмæй бафта, уый тыххæй мадæл фосы нымæц фæфылдæр кæнынмæ инвестицитæ бахæссæн ис æнæххæст бæрнондзинад «Æрæф-Агро»-йы æввахсдæр пъланты. Ныр та уал æмбæлгæ инфраструктурæ аразын райдыдтой хизæнуæтты. Хæхты уæлвæзтæм цы фæндаг цæуы, уымæ базылдысты. Фæндаг у денджызы æмвæзадæй 2600 метры уæлдæр, йæ дæргъ — 12 километры, 2017 азы та æрæфæгтæ сараздзысты, сæ иумæйаг дæргъ 35 километры кæмæн у, ахæм хæххон фæндæгтæ хизæнуæттæм. Ацы проектты нысан у якты нымæц фæфылдæр кæныны руаджы æфтиаг райсын, къабазы архайды культурæ фæуæлдæр кæнын, Æрæфы хæххон районы — яктæ экологион æгъдауæй æдасдзинады уавæрты дарын. Фыццаг рады та уынаффæ хаст æрцыд мадæл фосы ахæм рæгъау саразын, цæмæй гæнæн фæуа дыууæаздзыд галтæ-яктæ 2500 сæры бæрц дзидзайæн хæссынæн. Дарддæр та хуыскъ хъуццытæ дæр хицæнгонд цæудзысты бындурон рæгъауæй, æмæ райсæн уыдзæн, йæ хиаргъ ныллæг кæмæн уа, ахæм хæрзхъæд диетикон дзидза. Ахсджиаг у уый дæр, æмæ хæдзарад яктæй исдзæн хуылфыдзаумæттæ , цæрмттæ, æндæр сыгъдæг экологион продукци. Хæххон Дыгуры хизæнуæттæй пайдагонд цæудзæн хæдзардзинæй, алфамбылай æрдзæн знаггад дæр нæ хæсгæйæ, фæбæрзонддæр уыдзæн æвæджиау æрдзон бынæтты куыд экономикон, афтæ экологион ахадындзинад дæр. Хъуыдыйаг у, проекты руаджы ног кусæн бынæттæ кæй фæзындзæн, уый дæр, уæлдайдæр хæхбæсты уавæрты. Уымæ гæсгæ хæдзарады хъæппæрисæн хъæудзæн паддзахадон æххуыс, цæмæй ахсджиаг нысантæ царды уагъд æрцæуой æввахсдæр рæстæджы.

САБЕТЫ Аламбег, хъæууонхæдзарадон наукæты кандидат, РЦИ-Аланийы сгуыхт эколог

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here