ЦГЪОЙТЫ Хазби: «Ном ивгæ нæу!»

3
1298

Ирон нæлгоймаг мадзурайæ фидыдта. Йæ уыцы уаг ын ирдæй равдыста Джусойты Мурат йæ киноныв «Хохаджы». Уый кæддæр афтæ уыд: дзурынæй сæм хъуыддаг уæлдæр æвæрд уыд. Ныр та сæм дзурын фæуæлдæр. Дзурын зон æмæ цыфæнды дæр дзур. Дæ цæсгом цы хъæцы, уый. Уæддæр дзурæгæн аргъ нал ис. Уымæн йæ ныхасæн бындур куы нæ уа, уæд кæй хъæуы. Адæмы хæццæ кæнынæн, дæхимæ сæ æрыхъусын кæнынæн? Дæхи равдисынæн? Æмæ сæм хорзæй куы нæ разынай, уæд дæм сæ чъылдым нæ раздахдзысты?

Гъе, уымæ гæсгæ нæ фыдæлтæ хуымæтæджы нæ дзырдтой: «Зæгъыны размæ дæ хъуыды баууил æмæ йæ аныхъуыр. Кæд дæ хъуыры нæ фæбада, уæд æй зæгъ». Уыцы æцæгдзинад абон чидæртæ ницæмæ дарын райдыдтой æмæ сæм дзуринаг куы ницы вæййы, уæддæр дзурынц, зонд амонынц, фæндæттæ хæссынц, уынаффæ кæнынц. Æмæ адæмы тыхсын кæнынц. Æнæуый дæр адæм цыдæрхуызон сызнæт сты. Лыстæг, ницæйаг, хиуарзон, царды нæ размæ цæуын чи нæ уадзы, ахæм хъуыддæгтæ нæ сæ быны скодтой, хæлуарæгау нæ сæ тынты æрцахстой. Æмæ, фæллад гал ауæдзы цæуын куыд нал зона, уыйау нæхи куы фæлмæмбæрзт ивгъуыд дугтæм фехсæм, куы — фидæнмæ. Фидæнмæ тырнындзинад хорз у. Уымæй дæр, де ‘ргъомбасты ивгъуыд дугты фæлтæрддзинад куы хæссай, уæд. Иттæг хорз хъуыддæгтæ бакодтам, нæ тырыса æмæ герб кæй сног кодтам, гимн кæй ныффыстам, уымæй. Нæ равзæрды æрфытæм ныккæсынмæ, не ‘взаг бахъахъхъæныны фæлтæрæнтæ дæр кæнæм. Уæдæ нæ республикæйы номмæ дæр бафтыдтам æндæр æвзæгтыл нæ фыдæлты рагон ном алантæ. Æмæ йыл хорз сфидыдта ном «Республикæ Цæгат Ирыстон-Алани — Республика Северная Осетия-Алания».

Афтæ куы бакæнид Хуссар Ирыстон дæр, уæд тынг хорз уаид. Йæ конституцион ном куы скæнид «Республикæ Хуссар Ирыстон-Алани — Республика Южная Осетия-Алания». Хуыздæр та уый уаид, æмæ æппæт гæнæнтæй, хъарутæй куы бацархаид Цæгат Ирыстонимæ баиу кæныныл. Æмæ иугонд Ирыстон Уæрæсейы Федерацийы сконды куы хуыйнид «Республикæ Ирыстон-Алани — Республика Осетия-Алания». Нæ уавæрмæ абоны цæстæй кæсын та нæ хорзмæ не ‘ркæндзæн. Зæгъут-ма мын, чи æнхъæл уыдис, Андроповы фæстæ не стыр Цæдисæн Горбачевы хуызæн ницæйæгтæ разамынд дæтдзысты, уый. Хуыцауæй разы, ныр В. Путин æмæ Д. Медведев паддзахады йæ къахыл слæууын кодтой, йæ фидардзинадыл кусынц, Хуссар Ирыстоны фарс рахæцыдысты, хицæн паддзахадыл æй банымадтой. Цæмæ бæллыдыстæм, уый нæхи цæстытæй федтам.

Фæлæ… Фæлæ та сомбоны, Хуыцау бахизæд, фæлæ Уæрæсейы сæргъы иу Ельцины хуызæн куы æрлæууа, æмæ та йæ гуырдзы сæхирдæм куы фездахой, куы йæ балхæной, æмæ сын Хуссар Ирыстон ногæй куы авæра, уымæй нæ тæрсут, ирон адæм?! Уый хъуыдыйаг у, рохгæнинаг нæу. Æмæ цæмæй уыцы цау ма æрцæуа, ууыл нæ кусын хъæуы Хуссары æмæ Цæгаты дæр. Нæ баиуыл! Цæмæй иу Ирыстон уæм Уæрæсейы сконды. Нæ фыдæлтæ нын куыд фæдзæхстой, афтæ: «Æнусмæ — Уæрæсеимæ». Ном гæххæттыл аивын диссаг нæу, номы аккаг хъуыддæгтæ кæнын, аразын хъæуы.

Ацы аз 6 февралы РХИйы Президент Тыбылты Леонид Хуссар Ирыстоны ном аивыны тыххæй йæ къух цы Указы бафыста, уый фæдыл референдум рахаста 9 апрельмæ — Президенты æвзæрстыты бонмæ. Ныхас дзы цæуы дыууæ номыл — «Республикæ Хуссар Ирыстон» æмæ «Паддзахад Алани»йыл. Дыккаг номы Ирыстонæн йæ кой дæр нæй. Æмæ уæд ирæттæ дæр нал хуындзыстæм? Уанцон нæу! Дызæрдыггаг у ацы ном. Цæгат Ирыстон «Республикæ Цæгат Ирыстон-Алани» куы сси, уæд чидæртæ февнæлдтой, æндæр адæмтæ нæ куыд хуыдтой, нæхи алантæ рахонынмæ дæр. Æмæ уæд æппæт ирон адæмы Стыр Ныхас Аланты Ныхасæй агæпп ласта. Цымæ йæ уæд Скифты Ныхас цæуылнæ рахуыдтой, уыдон нæ фыдæлтæ раздæр куы уыдысты? Хуыздæр нæ уыдаид Иры Ныхас æй рахонын? Уæд нæм фæзынд ахæмтæ дæр, ном ирон бынтондæр аланмæ раивыныл йæхи чи хъардта. Ныр дæр та сног кодтой ацы фарста Хуссар Ирыстоны Указы хынцмæ. Афтæмæй уæд уый афтæ уайы, мах нæхи абон иронау осетинтæ хонын куы райдаиккам.

Нæ рагфыдæлты I æнусæй фæстæмæ Византи æмæ иннæ бæстæтæ зонын райдыдтой алантæй. Сомихы аргъуан нæ абон дæр ма хоны алантæ. Ивгъуыд æнусы нæуæдзæм азты, нæ республикæйы уырыссаг номмæ “Алания” æфтыд куы нæма æрцыд, уæд Ирон театры раз фæзы егъау митинджы раныхас кодта Сомихæй сауджын. Уый дæр нæ, уырыссагау дзургæйæ, “осетины” не схуыдта, фæлæ — “аланы”. Иу хатт дæр “осетинский народ” нæ загъта, дзырдта нæм “аланский народ”.

Уæдæ ирон адæмон сфæлдыстады, уæлдайдæр та Нарты каджыты, æвæрццæг архайджытæ уæйгуытæм кæнæ æндæр знæгтæм куы бафтынц, уæд сæ хонынц аллонтæ кæнæ — аллон-биллонтæ. Историйæ, стæй адæмон сфæлдыстадæй бæлвырд у, нæ рагфыдæлты нын иннæ адæмтæ алантæ, аллонтæ кæй хуыдтой, уый. Цымæ уæд сæхæдæг сæхимæ та цы номæй дзырдтой? Нæ чиныг историйы даргъ æмæ гуыргъахъ фæндæгтыл бахъахъхъæнын нæ хъару не сси, æмæ абон ацы фарстæн дзуапп раттын у тынг зын. Фæлæ иннæ адæмты фæлтæрддзинадыл æнцой кæнгæйæ (зæгъæм, уырысы), зæгъæн ис, рагæй-æрæгмæ нæ иумæйаг ном нæхи æвзагыл ирон кæй у, уый. Уымæй дæр, ахуыргæндтæ куыд раиртæстой, афтæмæй дзырдтæ ари, ирон æмæ алан-æн ис иу уидаг. Ном ирон нæ ариаг дунеимæ кæй бæтты, уый дæр дызæрдыггаг нæу. Уæд цымæ а фæстаг рæстæг кæйдæрты цæмæн бахъуыд уыцы ном, кæддæр нæ æндæр адæмтæ куыд хуыдтой, уымæй баивын? Кæд æмæ алы кæмтты цæрæг ирæттæй алчидæр, фыццаджыдæр, йæхи хоны йæ комæй, стæй та — ирон. Ома, фæнды Хурыскæсæнæй Хурныгылæнмæ, фæнды Хуссарæй Цæгатмæ райдай: къобаг, тырсыйаг, туаллаг, захъайаг, уæллагкоймаг, стырдыгуйраг, мæздæггаг, арагуыйаг, дзимираг, чысайнаг, гнугъаг, урстуаллаг, рукъаг, дзомагъаг, тлиаг, чеселтаг, къуыдайраг, дæргъæвсаг, куырттатаг æмæ иннæ кæмтты цæрджытæй алчидæр йæхи фыццаджыдæр зоны уыцы коймагæй, стæй та — иронæй. Ныр нын нæ ном чидæртæ ивын кæнынц. Æмæ нын уæд нæ æдзард фыдæлты рухс номы фарн та цы зæгъдзæн? Сæ дин сæ уаг, се ‘гъдау, се ‘взаг сын рох кæнæм. Ныр та — сæ ном дæр?! Æниу Къостайы «Ирон фæндыр» та? «Аллон фæндыр» æй хондзыстæм? Йе ‘мдзæвгæты «Мæ Иры фæсивæд», «Мæ Ирмæ, мæ райгуырæн бæстæм» — ацы ныхæсты куыд аивдзыстæм!? Æмæ цас сты, цас “Ирыстон”, “ирон”-имæ дзырдбæстытæ?! Уый диссаг у! Кæмæйдæр, дам, ницы рыст æмæ йæ цæст акъахта, уыйау ацы фарста дæр у, царды бынат кæмæн нæй, ахæм тых æрхъуыды. Æмæ уæд Уæлладжыры комы ном та куыд аивдзыстæм? Кæнæ Æрыдон, Æрæф, Æрджынарæг, Аргудан æмæ Аргун дæр нæм ницыуал бар барынц? Ацы нæмтты дæр ном ир æвæрд куы ис. Суанг ма ном дыгуроны дæр ир — ирон куы хъуысы: а-дыг + у (и) + рон — адыгаг ирон. Æвæццæгæн, адыгтимæ æввахс сыхагиуæг кæй кодтой, кæнæ, се ‘хсæн чи цард, уыцы ирæтты афтæ рахуыдтой. Абон нæм Гуырдзыстонæй цæрынмæ цы ирæттæ æрбалыгъд, уыдон гуырдзиаг ирæттæ куыд хонæм, афтæ Таджикистанæй чи æрбаздæхт, уыдоны та — таджикаг ирæттæ. Стæй ма — туркаг æмæ сирийаг ирæттæ дæр. Ацы ирæттæ æндæр адæмтимæ кæй цардысты, уымæ гæсгæ сæ фыдæлты æвзагыл иузæрдиондæр уыдысты æмæ йын бахъахъхъæдтой йæ хæдхуыз. Сæ ныхасмæ хъусын нын æхсызгон уымæн у. Уыцы уагыл дыгурон диалект дæр бахъахъхъæдта ирон æвзаджы рагон хуыз, æмæ нын абон, нæ дзырдты равзæрдыл дзургæйæ, у стыр æххуыс, æнцой. Ном ивгæ нæу.

Суанг дын æрыдойнаг йæхи алагираг нæ рахондзæн, кæд сæ дыууæ дæр Уæлладжыры комæй ралыгъдысты, уæддæр. Афтæ дигорайаг дæр — цыколайаг, кæд сæ дыууæ дæр Дыгургомæй ралыгъдысты, уæддæр. Номы аккаг уæвын хъæуы: йæ кадыл ын кус, йæ намыс ын фылдæр кæн. Ном ивгæ нæу! Нæ иумæйаг ном дзырддаг ма кæнæм. Кæд искæмæн Ир, Ирыстон, ирон йæ цæстыты сындзытæ сты, уæддæр сыл хъæцæд, фæразæд сын — нæ адæмы ма змæнтæд! Цалынмæ ирон дзыхæй дзурæг уа, ирон æвзаг уа, уæдмæ нын, нæ фыдæлты иннæ адæмтæ куыд хуыдтой: алантæ, ястæ, астæ, — уыцы нæмттæ ницавæр тыхтæ байсдзысты. Æвзаг у, уыдонæй нæ фæхицæн кæнын цы нæ уадзы, уыцы сæйраг æууæл.

3 КОММЕНТАРИИ

  1. Хазби,ном ивгæ нæу,фæлæ уый зæрдæйы æвæрд куынæ уа,уæд ма дис кæн: кæмæндæрты дзырд ,,ирон» æмæ ,,хæдон»синонимтæ сты…Кæд мах ,,алантæ» æндæр æвзæгтыл дзурæг адæм хуыдтой,уæд ма йæ иронау Республикæ цæгат æмæ хуссар ирыстонмæ дæр цæмæн æфтауæм.

  2. Елбыздыхъо,
    Хазби, наверно, не обращался к тем, кто не понимает осетинского. Æз йемæ æххæстæй дæр разы дæн. Цы дзы кæнæм уыцы алайнаг номæй, цы нын ратдзæн хорзæ хъуамæ алы æвзагыл дæр й? Стæй уæд, Кавказмæ аланты æрбæцыды размæ нæ рагфыдæлтæй хæхбæсты мин азы чи цардис, уыдоны туг та нын цы фæцис?
    Ирыстон хъуамæ алы æвзагыл дæр адæм зоной иу номæй — Иры адæм кæм цæрынц, уыцы Ирыстонæй.

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here