Ахуыргонды ног æнтыст

0
414

Ирон фарныл зæрдæйæ чи тыхсы, нæ дзырдаивады зиууæтты сфæлдыстадон бынтæ бæстон кæныныл æмæ сæ ирон адæмы æхсæн парахат кæныныл, кæстæртæн сæ уарзын кæныныл цыппор азæй фылдæр уæхскуæзæй чи куыста æмæ кусы, уый у филологон наукæты кандидат, ЦИПУ-йы ирон литературæйы кафедрæйы раздæры сæргълæууæг, доцент, РЦИ-Аланийы ахуырады сгуыхт кусæг Хъантемыраты Римæ. Уый, нæ сæйраг университеты ирон филологийы факультеты кусгæйæ, цы рухстауæн æмæ иртасæн куыст фæкодта, уый фæзминаг у, цы фæлтæртæ дзы кусдзæн фидæны дæр, уыдонæн се ‘ппæтæн дæр. Римæ ирон литературæйы историйæ, нæ фысджыты цард æмæ сфæлдыстады тыххæй цал æмæ цал мидисджын лекцийы бакаст, уыдонæн кæрон дæр нæй. Йæ фæрцы нæ дзырдаивады хæзнатæ уарзон æмæ зынаргъ цы æрыгон фæлтæрæн систы, уыдоны нымæц та дæсгæйттæй нæ, сæдæгæйттæй нымайгæ у. Уæдæ ЦИПУ-йы ирон литературæйы кафедрæйы сæргълæууæг куы уыд, уæд йæ хъæппæрисæй бæрзонд зонадон æмвæзадыл арæзт æрцыдысты Æппæтуæрæсеон, республикон наукон-практикон конференцитæ. Уыдон уыдысты ирон чиныджы рацыдыл дыууæ сæдæ азы сæххæсты кадæн, ирон драматургийы бындурæвæрæг Брытъиаты Елбыздыхъойы, фыццаг ирон профессионалон поэт Мамсыраты Темырболаты æмæ фыссæгпублицист Хъаныхъуаты Иналы номыл. Ацы наукон форумты архайдтой куыд зындгонд литературæиртасджытæ, афтæ, нырма уыцы хъуыддаджы фыццаг фæлварæнтæ чи кæны, уыцы аспиранттæ æмæ студенттæ дæр.

Иннæ ахæм, Хъантемыраты Римæ стыр куыст бакодта, астæуккаг скъолайы ахуырдзаутæн æмæ ахуыргæнджытæн сæ куысты æмæ ахуыры асджиаг чи сты, уыцы чингуытæ: «Литературон-критикон уацты æмбырдгонд» дыууæ томæй бацæттæ кæныныл æмæ мыхуыры рауадзыныл (ацы чингуытæ систы библиографион хæзна, библиотекæтæй фæстæмæ сын чингуыты дуканиты тæрхæджытыл ссарæн нал ис). Уымæй уæлдай у ирон литературæйæ 3-аг æмæ 10-æм кълæсты ахуыргæнæн чингуытæ æмæ хрестоматиты автор-саразæг. Уæдæ ирон драматургийы бындурæвæрæг Брытъиаты Елбыздыхъойы номыл канд наукон-практикон конференци саразыныл нæ бацархайдта, фæлæ ма бацæттæ кодта, номдзыд ирон драматурджы цард, сфæлдыстадон æмæ æхсæнадон архайд бæлвырдæй æвдыст кæм æрцыдысты, ахæм сæрмагонд фотоальбом. Ныридæгæн уый мыхуыры рацыд дыууæ хатты. Æхсызгонæй дзы пайда кæнынц, куыд астæуккаг скъолаты ирон æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнджытæ, афтæ ЦИПУ-йы æмæ ЦИПИ-йы ирон филологийы факультетты ахуыргæндтæ, аспиранттæ æмæ студенттæ. Фотоальбомæй уæлдай Римæ æрæмбырд кодта, Елбыздыхъойы тыххæй газетты, журналты æмæ æндæр мыхуыры фæрæзты цы æрмæджытæ уыд, уыдон æмæ сæ рауагъта хицæн гуырахстджын чиныг, «Ныхас Елбыздыхъойы сфæлдыстадыл», зæгъгæ, ахæм иумæйаг сæргондимæ. Уый дæр сси агургæ æмæ æнæаргæ хъæугæ чиныг ахуыргæнджытæн, студенттæн æмæ скъоладзаутæн. Уымæй уæлдай ма нын Римæ фыццаг базонын кодта зындгонд рухстауæг, фыссæг, драматург,тæлмацгæнæг, адæмон сфæлдыстад æмбырдгæнæг Мамытты Стефаны ном, йæ царды, рухстауæн æмæ сфæлдыстадон архайдыл фыццаг Римæ ныффыста мидисджын уац, стæй, Стефанæн бирæ азты дæргъы архивты цы сфæлдыстадон бынтæ уыд, революцийы размæ Ирыстоны газетты æмæ журналты йын цы æрмæг рацыд, уыдон Римæ ссардта æмæ сæ бæстонæй рауагъта хицæн чиныг, «Косе», зæгъгæ, ахæм иумæйаг номимæ. Ахуыргондæн йæ ацы удвæллой дæр рухс федта 2005 æмæ 2013 азты. Хъантемыраты Римæ йæхи сæрмагонд æвæрæн бахаста ирон сывæллæтты литературæ иртасыны хъуыддагмæ. Уыцы фарстатыл ныффыста къорд мидисджын уацы, филологон наукæты кандидат Уалыты Татьянæимæ бацæттæ кодта æмæ мыхуыры рауагъта ирон сывæллæтты литературæйы хрестомати. Æдзухдæр архайы сфæлдыстадон æмæ зонадон æгъдауæй йæ зонындзинæдтæ фылдæр кæныныл. Ахæм хуызы кæсы Хъантемыраты Римæ, йæ адæмы æмæ фæсивæды раз ыл цы арфæйаг хæс æвæрд ис, уымæ. Йæ куыст кæд æнцон нæу, уæддæр æй кодта æмæ кæны бæстон æмæ арæхстгай. Талф-тулфæй кæй афыста, кæнæ уæлæнгæйтты кæуыл акуыста, ахæм æм иунæг мыхуыргонд рæнхъ, кæнæ чиныг дæр нæй. Йæ алы куыст дæр у зæрдиаг, бæстон æмæ удуæлдай. Ивгъуыд æнусы 70-æм азтæй та Хъантемыраты Римæ зæрдиагæй архайдта, ирон адæмæй фæсарæнты цæргæйæ сфæлдыстадон куыст чи кодта æмæ кæны, уыдоны æрмæджытæ æмбырд кæныныл. Уыдон агуырдта архивты æмæ алы азты уагъд республикон газетты æмæ журналты, стæй хицæн авторты æмбырдгæндты. Йæ ацы куыстæн дæр ис хорз фæстиуæг. Цы иртасæнтæ скодта, уыдоны бындурыл фæсарæйнаг ирон литературæйæ ныффыста къорд наукон уацы æмæ ЦИПУ-йы ирон филологийы факультеты студенттæн æмæ магистранттæн сæрмагонд лекциты курс. Римæ нын куыд радзырдта, афтæмæй фæсарæнты цæрæг ирæтты сфæлдыстадон бынтæ æрæмбырд кæныныл йæ рæстæджы тынг зæрдиагæй бацархайдта дзæнæты бадинаг поэт Цæрукъаты Валодя. Уый суанг Турчы дæр уыд не ‘мтуг æфсымæрты сфæлдыстадон бынтæ æрæмбырд кæныны нысанимæ. Уырдыгæй Ирыстонмæ сласта бирæ æрмæг, мыхуырмæ сæ бацæттæ кодта, сæмбæлын сæ кодта чингуыты рауагъдадыл, фæлæ йæ удвæллой, стыр хъыгагæн, фесæфт. Уыцы хабарыл Римæ тынг фæхъыг кодта, бирæ фæагуырдта Валодяйы бацæттæгонд чиныджы къухфыст, фæлæ йæ къухы ницы бафтыд. Рæстæг æмæ уавæртæ афтæ равдыстой, æмæ уыцы куыст ногæй бакæнын бахъуыд Хъантемыраты Римæйы. Æмæ мæнæ йæ бирæ зæрдиаг куысты фæллой æрæджы рухс федта. Рауагъдад «Ир»-ы мыхуыры рацыд йæ арæзт чиныг «Ныхас фыдыбæстæимæ». Чиныг йæ саразæг адих кодта фондз хайыл, Фыццаг хайы — 1860-æм азты Туркмæ афтæг Мамсыраты Темырболаты иуæндæс æмдзæвгæйы, Хъаныхъуаты Иналы радзырд-мысинæгтæ æмæ очерк; дыккаджы — ХХ æнусы дыууынæм азты ирон интеллигенцийæ фæсарæнтæм чи ацыд æмæ уым сфæлдыстадон куыст чи кодта, уыдоны уацмыстæ; æртыккаджы — абон Турчы чи цæры, уыдоны сфæлдыстадон фæлварæнтæ æмæ цыппæрæм хайы — Туркмæ лидзæг ирон адæмы зарджытæ сæ трагикон хъысмæтыл. Чиныгмæ цы тексттæ хаст æрцыд, уыдоны мидис æмæ хъуыдымæ æвнæлд не ‘рцыд, сæ орфографийæ уæлдай. Темырболаты, Ахмæты, Иналы уацмыстæй уæлдай ма чиныгмæ хаст æрцыдысты Дзантиаты Дзамболаты, Хъази-Ханы, Бадты Муаммары, Мамсыраты Мазаффары, Пухаты Хайруллайы, Сæбæтхъуаты Рамазаны, Тхостаты Елхъаны, Хоситы Бурханы, Цъæхилты Яхъяйы, Бады Елхъаны æмдзæвгæтæ æмæ радзырдтæ. Ног чиныг хорз сфидыдта фæсарæнты цæрæг ирæтты ивгъуыд æмæ нырыккон цард æвдисæг къамтæй. Ног чиныджы фæндзæм хайы та бакæсæн ис, фæсарæнты цæрæг ирæтты цардыл, хъысмæтыл, се сфæлдыстадон бынтыл нæ фысджытæ, историктæ æмæ литературæиртасджытæ: Хетæгкаты Къоста, Джусойты Нафи, Джыккайты Шамил, Берозты Батрадз,Уарзиаты Вилен,Мзокты Аслæнбег, Хъодзаты Æхсар, Хъантемыраты Римæ цы наукон уацтæ ныффыстой, уыдон. Ног чиныг «Ныхас фыдыбæстæимæ» чи бакæса, уый æнæ бафиппайгæ нæ фæуыдзæн, дард бæстæты не ‘мтуг æфсымæртæ сæ фыст уацмысты алы рæнхъы дæр сæ фыдæлты зæхмæ æгæрон æмæ табуйаг уарзт кæй æвдисынц, уый. Уыимæ сæ уацмысты хъуыдытæ уæлæнгæйтты загъд æмæ нывæзт не сты, фæлæ цæуынц зæрдæйы æмæ уды æрфытæй. Фæсарæнты цæрæг ирон адæмы сфæлдыстадæй нырма бирæ уацмыстæ сты рабæрæг кæнинаг æмæ архивты агуринаг, бæстон иртасинаг. Ног чиныгмæ цы уацмыстæ бацыд, уыдон, куыд загътам, афтæмæй чиныгаразæг Хъантемыраты Римæ фембырд кодта мургай, хал халыл æвæрæгау. Йæ уыцы арфæйаг куысты йын æххуысгæнджытæ дæр уыд. Зæгъæм, Хоситы Бурхан, Тхостаты Елхъан æмæ зындгонд журналист Сæбæтхъуаты Фатимæ. Фатимæ Туркæй Ирыстонмæ æрбаласта йе ‘рвад, Турчы цæрæг Сæбæтхъуаты Рамазаны фыст æмдзæвгæтæ, радзырдтæ æмæ, уыцы бæстæйы цæрæг ирон ацæргæ адæмæй цы адæмон сфæлдыстады уацмыстæ фембырд кодта, уыдон. Фатимæйы уыцы арфæйаг хъуыддаджы фæрцы ног чиныгмæ хаст æрцыд Рамазаны уацмыстæн сæ зынгæдæр хай. Æмæ йын чиныгаразæг уый тыххæй зæгъы бузныг. Ног чиныг «Ныхас фыдыбæстæимæ»-йы редактор у Дзуццаты Зæлинæ. Йæ тираж — 300 экземпляры. Æнæмæнг, стыр ахъаз фæуыдзæн ахуыргæндтæн, ахуыргæнджытæн, студенттæн, аспиранттæн æмæ скъоладзаутæн, стæй, ирон аив дзырд зæрдæйæ чи æнкъары, уыдонæн се ‘ппæтæн дæр. Хъантемыраты Римæ чиныг «Ныхас фыдыбæстæимæ» аразгæйæ цы стыр æмæ зæрдиаг куыст бакодта, уый ахуыргæндты æрыгон фæлтæры фæсарæнты цæрæг ирон адæмы сфæлдыстад иртасынмæ, ног нæмттæ дзы рабæрæг кæнынмæ кæй сразæнгард кæндзæн, уый нæ уырны. ГАСАНТЫ Валери

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here