Зæххы тыххæй кæрæдзимæ топпы кæсæнæй мауал кæсут

1
123

 

Уæ цæстытыл ма ауайын кæнут Ирыстоны раздæры хæхбæсты хъæутæ. Сæ цæрджыты удысконд. Сæ ахастытæ кæрæдзимæ. Уæдæ, цы сæ зиан, цы сæ цин уыдысты иумæйаг. Никуы сæ ничи никæй бахъыгдардта. Уыцы æмгуыппæй-иу хъуыддагмæ февнæлдтой. Алцыдæр сын уыд ныхасæй нæ, фæлæ хъуыддагæй арæзт.

Афтæ цард цæджджинагау æнхъæвзт хъуыстгонд уæлладжырыкоймаг хъæутæй иуы.  Ам чысыл бæстыхайы цалдæр хъæуы цард мин адæймагæй фылдæр. Куыстой, фыдæбон кодтой. Рæстæг  цыд æмæ фарн йемæ хаста. Фæлæ ком тæнæгæй-тæнæгдæр кодта. Адзалæн  мадзал нæй фæзæгъынц. Кæддæры дзырддзæугæ æмæ куырыхон, урсзачъеджын зæронд лæгтæ иугай ацыдысты се ‘цæг дунемæ.

Кæд хъæуы царды уавæртæ раппæлинаг не сты абон дæр, уæддæр дзы алкæмæндæр  фаг кодта хосгæрсты дæр æмæ хуымгæнды зæххытæ дæр. Нæ кастысты кæрæдзимæ топпы кæсæнæй. Уалдзæг-иу хуым кæныны афон фыццаг дзывыр æрæвæрдтой мæгуырдæры хуымы, сæрд-иу фыццаг уис æрхастой æвæрæз бинонты уыгæрдæны. Уый та уымæн, æмæ сæ удысконд уыд хъæздыг. Фæлæ…

Фæлæ уыцы æгъатыр хæст, Фыдыбæстæйы Стыр  хæст!   Комы лæгтæ, чи сидтмæ гæсгæ, чи барвæндонæй фæраст сты Фыдыбæстæ хъахъхъæнынмæ. Никæй сæ баурæдта, йæ хæдзары фæкæсинаг бинонтæ  кæй уадзы, уый. Сæ хъуыды уыд фидæны сæрибар…

Сылгоймæгтæ дысвæлдæхтæй, æхсæв нæ зонгæйæ, бон не ‘нкъаргæйæ, фыдæбон кодтой. Цыппар  азы сæ йæ сæр иунæг дæр не ‘руагъта. Сæ бинонты хæссынæй уæлдай ма архайдтой не ‘фсæддонтæн дæр истæмæй баххуыс кæныныл…

Хæст фæцис, ныссабыр бæстæ. Уæлахизы Советон Цæдисы Сырх Тырыса сфæйлыдта Берлины Рейхстаджы  сæрмæ. Знаг саст æрцыд. Фæлæ йемæ саст æрцыдысты бирæ сылгоймæгты ныфсытæ дæр — хæсты быдырæй нал сыздæхтысты сæ сæры хицæуттæ, сæ фырттæ, се ‘фсымæртæ. Æнусмæ сæ йæ хъæбысы бакодта зæхх. Æдæппæт æстай адæймагмæ æввахс. Семæ æртæ ацы хъæуккаджы, кæцытæ ныууагътой фæйнæ фондз сывæллоны. Æмæ сæ идæдзтæн кæд цыфæнды зын уыд, уæддæр нæ бауагътой сæ цоты сыдæй амæлын, нæ сæ бауагътой фæцудын, се ‘ппæты дæр ракодтой адæмы рæгъмæ, радтой сын уæлдæр ахуырад.

Хæстæй ма цы лæгтæ сыздæхт, уыдон сындæггай хъæу йæ къæхтыл слæууын кодтой, сæ сæргъы Айларты Тла, афтæмæй. Фæлæ та уæддæр бонтæ зæрватыччытау тахтысты. Хæстæфхæрд, низæфхæрд лæгтыл сæ хæстон цæфтæ тых кодтой. Рæстæджы ивддзинæдтæ æгъатыр фæд æвæрдтой хæхбæстыл.  Ацы ком дæр тæнæгæй-тæнæгдæр, æгуыдзæгæй-æгуыдзæгдæр кодта. Æмæ йæ æмбаргæ дæр ничи бакодта, куыд федзæрæг, уый.  Раздæр-иу урсзачъе зæронд лæгтæ цы фæрныг хæдзæртты бадтысты æмæ цы бынæтты хастой рухс фидæнмæ уынаффæтæ, ирон æгъдау кæм æххæст кодтой, уыцы къонатыл  абон гæвзыкк æмæ хæлæгой Кар æмæ Кæрæфы æххуырстытæ æфтауынц арт. Раздæр мин адæймагæн цы зæххытæ фаг кодтой, уыдон абон цалдæр лæгæн нал фаг кæнынц.

Дзæгъæлы нæ фæзæгъынц, æдзæрæг хъæуы — рувас æлдар. Раст ахæм ми æрцыд ацы комы цæрджытыл дæр. Сæ фыдæлты зæххы гæбæзтæм сын баздæхыны бар нал ис. Уымæн æмæ, коммæ æппындæр бар чи нæ дары, уыдонæн уæрст æрцыдысты. Æдзæрæг хъæуы «æлдар» ма, афæстаг заман пайда кæнын райдыдта йæ хъæуы мæрдтæй дæр.

Ацы хъæуы цæрджытæй иуы 1941 азы акодтой Фыдыбæстæйы Стыр хæстмæ. Уымæй размæ та бирæ азты уыд бынæттон колхозы разамонæг. Хъуыстгонд уыдысты сæ хъом æмæ фысвосы дзугтæй. Дæнцæгæн сæ хастой  иннæ кæмтты. Хæстмæ куы фæраст, уæд йæ хæдзары ныууагъта фондз æнахъом сывæллоны. Уыдонæй хистæры кæстæр гуырдзæй рахаста низ, абон сывæллæтты церебралон паралич кæй хонынц, уымæй  рынчын уыд.

Хæст фæцис, фæлæ хæдзардарæг нал сыздæхт. Фесæфт æбæрæгæй. Мæгуыр идæдз сылгоймаг дысвæлдæхтæй райдыдта кæнын канд сылгоймаджы нæ, фæлæ нæлгоймаджы куыстытæ дæр. Схаста йæ цоты адæмæн бæззонæй. Никæй дзы бауагъта галиу фæндагыл ацæуын. Алкæмæн дæр сæ уыд йæхи амонд, йæхи хъысмæт. Лæппуты хистæр кæд низæфхæрд уыд, уæддæр бинонты хъуыддаг бакодта. Рацыд ын цот, фæстæдæр цоты цот. Колхоз ын радих кодта хицæн зæххы гæбаз. Ууыл суанг йæ амæлæты онг фæфыдæбон кодта.

Раджы кæддæр ын цы зæххы гæбаз радтой, æмæ цæрæнбонты кæуыл фæфыдæбон кодта, ууыл йæ кæстæртæн æрæвæрдта ног хæдзары бындур. Фæндыд ма йæ йæ сывæллæттæн йæ бирæ хæрзтæй уæлдай ноджыдæр иу хорз скæнын. Райдыдта зилын, цæмæй уыцы зæххы гæбаз йæхиуыл сфидар кæна. Фæлæ йæ кармæ гæсгæ, уæлдайдæр та ма низæфхæрд кæй уыд, уымæ гæсгæ фæрынчын æмæ æруатон. Йæ кæстæртæ йæ, кæд йæхи тынг нæ фæндыд, уæддæр  хохæй быдырмæ раластой, цæмæй йæ  уавæртæ хуыздæр уой.

Лæг æруатон. Уый базонгæйæ, “хъæуыхицау”, цыма барæй, афтæ зæронд лæгæн цалдæр хатты радта ахæм гæххæтт, кæцыйы-иу барæй æви æнæбары æруагъта рæдыд, ныффыста-иу дзы æндæр кæйдæр зæххы хыгъд. Кæд æнæбары, уæд “хъæуыхицау” уал хатты куыд хъуамæ æруадза рæдыд!? Ахæм рæдыдтытимæ-иу, кæй зæгъын æй хъæуы, зæронд лæгæн йæ гæххæттытæ районы кадастрон палатæ фæстæмæ раздæхта. Æппынфæстаг, зæронд лæг гæххæттытæ иууылдæр радта хъæуыхицаумæ, цæмæй сæ сраст кæна. Се сраст кæныны æмгъуыд цалынмæ цыд, уæдмæ зæронд низæфхæрд лæг бынтон æруæззау.

“Хъæуыхицау” уый куы базыдта, уæд гæххæттытæ бамбæхста. Афтæмæй зæронд лæгимæ уыдысты хæрз хæстæджытæ. Фæлæ…

Зæронд лæгæн, уый базонгæйæ, йæ зæрдæ мæстæй рæдывта,  æмæ  цалдæр боны фæстæ ахицæн цардæй.  Бинонтæ сæ буц æмæ кадджын хистæры кад æмæ радимæ бавæрдтой йæ райгуырæн хъæуы уæлмæрды, йæ мад, йæ хо,  йе ‘фсымæр кæм ныгæд сты æмæ йæ фыды афтид ингæн кæм ис, уым. Рæстæг куы рацыд, уæд зæронд лæджы чызг бахатыд «хъæуыхицаумæ» цæмæй йыл йæ фыды зæххы гæбаз сфидар кæна. Фæлæ йæм хъæуыхицау, мæнæ тарст фыс ног кулдуармæ куыд кæса, афтæ бакаст æмæ, дам, дын æз мардæн зæхх куыдæй раттон, стæй, дам, уæд дæ фыд мах хъæуæй дæр куы нæ уыд.

Афтæмæй, цалынмæ зианджын бинонтæ дæргъвæтин рæстæг рæстдзинад агуырдтой, уæдмæ, «хъæуыхицау» мард лæджы зæххы гæбаз, дыууиссæдз азæй фылдæр кæуыл фæфыдæбон кодта, уый  æд хæдзары бындур, раджы кæддæр ацы хъæуæй  чи фæлыгъд, ахæмы байзæддаджы фыццаг скодта.

“Хъæуыхицауы” куы бафарстой, хъуыддаг цæмæн афтæ рауад, уæд йæ дзуапп уыд цыбыр. Ацы зæхх, дам,  ныридæгæн мард лæгыл закъонмæ гæсгæ фидаргонд нæ уыд. Кæй зæгъын æй хъæуы, нæ уыд. Фæлæ уый дæр  «хъæуыхицауы» аххосæй.  Уæвгæ, дзæгъæлы нæ баззад ахæм æмбисонд: «Иутæ — фæдисмæ, иннæтæ — къæбицмæ».

Уый нæ, фæлæ ма сын фидарæй загъта, кæдæмфæнды куы фæцæуой, уæддæр ын  кæй ничи ницы акæндзæн. Уый та, æвæццæгæн, уымæн, æмæ, йæ ныхæстæм гæсгæ,  йæ дзыппы милуан кæмæн нæй, уый лæг нæу.

Бонтæ цыдысты æмæ фарн хастой. Зианджын бинонтæ хицауадыл фæрахау-бахауы фæстæ балæвæрдтой хъаст районы тæрхондонмæ. Фæлæ уым дæр бæлвырд дзуапп нæ райстой. Тæрхонгæнæг йæ хъус не ‘рдардта уымæ, ома, хъæуыхицау зæхх æнæ закъонæй æндæрæн кæй радта.

Уæвгæ ныр цард афтæ у. Тыхджындæр чи у, уый мæгуырдæры хъуамæ нылхъива æмæ йæ ныцъцъист кæна. Тыхджын уый нæу, лæмæгъыл чи фæуæлахиз, фæлæ уый — лæмæгъæн чи баххуыс кодта.

Уый хыгъд ма, зæронд лæг  цалынмæ æгас уыд, уæд-иу арæх дзырдта, сæ хъæуы, дам, йæ рæстæджы цард иу хорз лæг. Æмæ, дам, иу хатт сæ кулдуарæй ракаст, хъæуыл йæ цæст ахаста æмæ загъта: «Гъе, мæнæ хъæу, цæмæ æрцæудзынæ, уый фендзынæ!». Æмæ, æцæгдæр, афтæ рауад. Кæддæры нæргæ хъæуы ныр æртын азы иу лæг хъæуыхицауы бынаты бады, æмæ йæм æгæр-мæгуыр фæндаг дæр нæй! Уый дын йæ хъуыддæгтæ, куыдфæнды йæ дом! Æмæ цæуылнæ. Йæ дзыппы, цы зæххытæ фæуæй кодта, уыдонæй  ис бирæ мулк  æмæ уымæй лæг у,  мæгуыр зæронд лæгæн та йæ дзыппы æрмæстдæр уыд, йæ рæстаг хидгуыстæй цы пенсийы капеччытæ бакуыста, уыдон, æмæ уый лæг нæ уыд. Уæвгæ, фæлывд митæн закъонæй сраст уæвæн дæр ис ныртæккæ, фæлæ Хуыцау æмæ адæмы фарн тыхджындæр вæййынц.

Иу хъæуы ныхасы, дам, бадтысты лæгтæ. Сæ дзырды сæр уыд, кæмæ сæ цас ис зæхх, кæмæ сæ цас ис мулк. Уыцы ныхæстæм фæрсæрдыгæй хъуыста иу æрыгон лæппу. Цасдæры фæстæ сыстад, хæдзармæ ныццыд, схаста цайцымæн уидыг, лæгты цур дзы систа сыджыт æмæ сæ фæрсы: «Мæ буц хистæртæ, хатыр уæ курын, фæлæ мын мæ фарстæн дзуапп раттут. Мæнæ уæ ацы уидыджы дзаг сыджыт чи бахæрдзæн?» Лæгтæ йæм бакастысты æмæ йыл бахудтысты. Лæппуйæн, кæй зæгъын æй хъæуы, зæрдæзæгъгæ дзуапп ничи радта. Уæд  та сæ лæппу фæстæмæ хатыр ракуырдта æмæ сын афтæ: «Сымах абонсарæй тох кæнут, уæ бон уидыджы дзаг бахæрын кæмæй нæу, уыцы зæххыл, уыцы сыджыты муртыл.  Фæлæ ацы уидыджыдзаг сыджыт бирæты бахордта æмæ ма бахæрдзæн, уыдонимæ мæнæ сымах дæр æмæ мæн дæр. Уымæ гæсгæ курын, ныууадзут уæ быцæу ныхас æмæ зæххы тыххæй кæрæдзимæ топпы кæсæнæй мауал кæсут».

 

Касаты Аслæнбег,

УФ-йы Журналистты

цæдисы уæнг

 

1 КОММЕНТАРИЙ

  1. КТО САМ НИКАКОГО ОТНОШЕНИЯ НЕ ИМЕЕТ К ЭТОМУ СЕЛУ, ТОТ И ПРЕТ БОЛЬШЕ ВСЕХ, КАК БАРАН.НА ТВОЮ ПИСАНИНУ НИКТО НЕ ОБРАТИТ ВНИМАНИЯ, ПОТОМУ ЧТО ТЫ ПИСАТЬ НЕ УМЕЕШЬ. ТАКИХ ЖУРНАЛИСТОВ КТО ДЕРЖИТ, ТЕМ СТЫДНО ДОЛЖНО БЫТЬ. ТЕБЕ ОШИБКИ ТВОИ, НАВЕРНОЕ, КОМПЬЮТЕР ИСПРАВЛЯЕТ. ТУПИЦА!!!ТЫ ЛУЧШЕ НАПИШИ,СКОЛЬКО ТЕБЕ ЗЕМЛИ ДАЛ ЭТОТ ЧЕЛОВЕК, КОТОРОЙ ТЕБЕ НЕ ПОЛОЖЕНО.ЕСЛИ ТЫ ТАКОЙ СПРАВЕДЛИВЫЙ, ОТДАЙ ЭТИ ЗЕМЛИ И ПРОВАЛИВАЙ НА РОДИНУ СВОЕГО ОТЦА, А НЕ НА ЧУЖОЙ ЗЕМЛЕ СИДИ И ОБСУЖДАЙ!!!

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here