Нæ нæм хъуыст йæ фыдохы фæдис

0
526

Шамил – поэзийы пехуымпар, йæ радтæг адæм æмæ Хуыцауы раз уыд рæстаг, йæ æнæкæрон патриотизмæй Иры хурыскаст Къостайы фарны тырысайы бын – Мадæлон æвзаг ын уыд дзæм-дзæмы суадон, ныййарæг мадау, æнусон уарзт, æнусон ныфс. Къостайы æгъуыстаг зардмæ Ирыстоны дзырды дæснытæй бирæтæ бахъырныдтой, фæлæ Гæдиаты Цомахъ, Дзанайты Иван (Нигер), Малиты Георгийы зарæджы зæлтæй хуыздæр никæмæн сахадыдтой.

Нæ дуджы, нæ рæстæджы Джыккайты Шамилы комарынджы авд дзæнгæрæджы цыма зæлланг кодта, уыйау Нарты Ацæмæзы зарæджы зæлтау азæлыдысты Ирыстоны кæмтты – æнусон хæхты. Йæ зæрдæйы цæхæрæй æрвон рухс байтыгъта йе ‘мбæстæгты зæрдæты, радта сын ныфс æмæ рæстдзинад, уарзт æмæ æнусон бæллиц, сæрибар.

«Æз – кард, æз Елиайы цæхæр дæн,
Æз калын сау мигъты тæмæн,
Нæ зæхмæ рухс тынтæй æрхызтæн,
Цæмæй дзы уа рæстдзинадæн цæрæн…»

«Ныппырх дæн хины дурæй ныр,
Ныссаст мæ дзæнгæрæг – мæ зæрдæ.
Фыдгул мын байтыдта мæ хуыр,
Цæуынц лæгбирæгътæ мæ сæрты»

«Мæ хъæрæй нæ райхъал æфсарм,
Нæ уæм хъуыст фыдохы мæ фæдис.
Ыстыгътой мæ Ирæн йæ царм,
Мæ разы нызгъæлæн нæ цæдис».

О стыр Къоста, ракæс, цæмæй
Нæ фæуæм бынтондæр фыдвæндаг!»

Тæхудийаг у уыцы адæймаг, йæхицæн а зæххыл цыт æмæ намысы ном чи скодта, йæ радтæг адæм, йæ мыггаг сомыхъом кæмæй сты: йе ‘хсар, нымддзинад, адæймагдзинад æмæ æфсармæй, йæ нæртон хъару, йæ бирæвæрсыг зонындзинæдтæй, ахуырад æмæ лæгдзинадæй, йе ‘гъдау æмæ дардмæуынаг зондæй, йæ удварны намысæй йæ дзыллæйæн разагъды номхæссæны лæг æмæ сæрибары зарæггæнæгæй. Æмæ кæд ахæм фæрнджын адæймæгтæ Бæстыфарн Ирыстонæн балæвар кодта, уæд уыдонæн сæ лæгау-лæгтæй сæ иу уыд Шамил. Уый йæ удæй фылдæр уарзта Ирыстон, райгуырæн уæзæг, ирон ныхасы цæрæнбонæн йæ уд нывондæн æрхаста. Дзырдаивадæн, литературæйы æппæт жанртæн удуæлдай лæггад фæкодта 50 азы. Уый йæхицæн никуы агуырдта кадджын нæмттæ æмæ хорзæхтæ, йæ уды сæйраг хæрзиуæг уыд ирон адæмы хорзæх æмæ Ирыстоны сомбон, йæ цардамонд.

Ирыстоны номдзыд фырт, Иры намыс æмæ зонды цырагъ, æппæт дзыллæтæ сæ сæр бæрзæндты кæмæй хастой, уыцы фарны лæг, йæ рухс ном æмæ удварны хæзнатæ йæ уарзон адæмы зæрдæты цæрæццаг мысинагæн ныууагъта.

Шамилы хуызæн лæгтæ сæдæ азы иу хатт райгуырынц, ахæм разагъды лæгтæ нæм фылдæр куы уаид, уæд не ‘хсæнад ахæм æдзæллаг уагмæ не ‘рцыдаид. Ирыстоны хæрзæбонæн аивады, культурæйы, литературæйы ‘ппæт жанрты Шамилæн бирæ бантыст. Сæ ахадындзинад æмæ аивадон тых хæхтæй бæрзонддæр у. Йæ уд æдзухдæр дзæнгæрæгау кодта фæдисхъæр, йæ дзыллæйы хæрзæбонæн мæйдар æхсæв цырагъау сыгъд. Ирыстоны кадыл кад æфтыдта, йæ сыгъдæг уд нывондæн хаста Иры зæхх æмæ адæмæн. Райгуырæн Ирыстоны раз Шамил хæсджынæй нæ баззад, иу æргъомы бæсты хаста æртæ, æххæстæй, æртывæрæй бафыста хъæбулы хæс, аккагæй фæхаста гражданины æмæ патриоты кадджын ном. Кæд Ирыстоны фарнхæссæг, адæмæн уарзон лæг уыд, уæд сæ фыццæгтæй иу уыд Шамил.

Джыккайы-фырт ирон аивадæн, литературæйæн, культурæйæн куы нæ уыдаид, уæд бирæ мæгуырдæр уыдаид нæ монон æмæ удварны хæзнадон. Хъæздыг æмæ æвидигæ у Шамилы бирæвæрсыг курдиат. Уый йæ уды хъомысæй, йæ куырыхон зонд æмæ рæдау зæрдæйы рухсæй, йе стыр адæймагдзинадæй Иры дзыллæйæн табуйаг ссис. Поэзийы бардуаг Пегасы уаз барæг ифтонг уыд сфæлдыстадон цæхæрæй. Йæ курдиат уыд парахат, алыхуызон фæрæз ын уыдысты дзырдаивады æппæт жанртæ. Шамил поэт, фыссæг, драматург, публицист, критик, фольклориртасæг, монографитæ æмæ ахуыргæнæн чингуытæ фыссæг, дунейы классикты уацмыстæ тæлмацгæнæг. Нæ ирон литературæйы классиктæн бæстон раиртæста се сфæлдыстадон бынтæ æмæ сын уымæй бакодта кæстæры æмæ фæдоны лæггад. Шамил – адæмы бартыл тохгæнæг, рæстдзинад æмæ аив дзырды зæрингуырд, интеллигенцийы фарны тырысахæссæг. ЦИПУ-йы ирон филологийы факультеты сæргълæууæг, ахуыргонд, хъомылгæнæг, рухстауæг, профессор, Иры адæмон поэт.

Æппæт уыцы фарны зонадон-иртасæн куыстытæн хъуыд æвидигæ сфæлдыстадон хъару, уды тых æмæ цæсты рухс. Шамилæн æхсæв бон уыд, бон – æхсæв. Стъалытæ-иу сæ сусæг ныхæстæ куы кодтой, Дуне-иу куы ныссабыр, адæм-иу фыццаг кæркуасæнты сæ адджын фынтæй куы райхъал сты, зæрæхсидæй-иу æрвгæрæттæ куы фæрухс сты, уæдмæ-иу аххæссыд йæ куыст. Уæдæ йæ цардæмбал Колион рынчын цас рæстæг фæцис – рынчынæй рынчынмæ кæсæгæн зындæр у, сывæллонмæ куыд кæсай, афтæ йæм фæкаст, мæрдты сæ дыууæ дæр Аза-бæласау дидинæг калæнт.

Нæ удыхъæд афтæ арæзт у, æмæ сгуыхт лæг агурæм кæнæ историйы, науæд таурæгъты. Афтæмæй сгуыхт вæййы нæ разы, фæлæ йæ нæ уынæм æмæ нæ хатæм. Дардæй нæм хуыздæр зыны, æмæ Ирыстоны хæрзгæнæг хорз афоныл нæ ары. Иры хæрзгæнæг Шамилæн æбæрæг фæдисы уылæнтау, фыдбылыз æндæргау куы цыд йæ фарсмæ, уæд фæдис куы кодта Иры разагъды поэт:  кæмæн зæгъон, оххай мæ хъыгтæ, мæ зын? Мæ зæрдæмæ мæ сæфты хъарæг хъуысы. Сагъуыдысты йыл балбирæгътау Иры знæгтæ. Карз æртхъирæнтæ, хъæхъхъаг æртхъирæнтæ йыл ихуарæгау кодтой. Интернет æмæ телефонтæ, фæрсаг газеттæ цъæх арт уагътой. Хурвидыц лæджы сæрмæ сау мигътæ æртыхстысты.

Иры ныфсы цæджындз рафæлдæхт, царды бæлас бахуыскъ, нæ сæрмæ арв æдзæм æмæ æрхæндæг. Адæмы фарнæн æрдзæй æрвыст хæрзгæнæг, ирон литературæйы пехуымпар Шамилы мæрдæй сау мылазон мигътæ æрхъула сты хурыл. Æвирхъауы фыдохы хабар нынкъуысын кодта Ирыстоны рæстаг адæмы зæрдæтæ. Фыркатай æмæ æнæкæрон сагъæсæй зæрдæ риуы ныттыппыр, тугдадзинты туг ауазал, улæфæнтæ ахгæдтой. Иры номхæссæны, дзырды зæрингуырдæн ахуыссыд йе ‘рвон стъалы. Тызмæг хæхтæ сау мигъты æрныгъуылдысты  æмæ Шамилы мæрдæй кæрæдзийæн тæфæрфæс кодтой.Шамил-поэт йæ адæм æмæ Хуыцауы раз уыд раст.

О, дæлдзæх фæуат уастæн фыдгултæ!
О, знæгтæн фесæфа а зæххыл сæ кой.
Шамил, дæуæй-иу цæстуарзон дзырд хъуыстон.
Нæ удæнцой ныфс дæ хуыдтам.
Фыдæмбæлæг фыдбылызмæ здахаг у.

Ехх, Шамил, Тылаттаты Черменау дыл знæгтæ фæлывдæй куы рацыдысты.
Фæхъуыд,  фæхъуыд зынгзæрдæ хъæбул Ирæй.
Æнæнхъæлæджы йын удхортæ аскъуыдтой йæ цард.
Иры сæрхъызой Иры знæгтæй удыскъуыд фæци.

Йæ бахудт фæлмæн æмæ рæвдаугæ кæмæн уыд, йе сныхас зæды узæлдау, йæ удыконд æмæ лæджыхъæд арвайдæны тынтæй нывæзт кæмæн уыд, уый уарзæгой зæрдæ дудгæ хъæдгом æмæ мæстæлгъæдæй ахаста æнусон бынатмæ. Хахуыргæнæг-æфхæрджытæн Дунескæнæг уæд тæрхонгæнæг.
Шамилы судзаггаг мардыл æнæхъæн Иры дзыллæ сæрныллæгæй куыдта. Уыцы фыдракæнонтæн та сæ ницæйаг цард æмæ мард дæр æлгъыст кæй уыдзæн, уый гуырысхойаг нæу.
Бæргæ дын Иры дзыллæ Церечы згъæр куы басгуыхтаид, æмæ Иры цыкура Шамилы æвыдæй куы бахызтаид. Фæлæ куырыхон лæджы загъдау, хæлæрттæ – бирæ, знæгтæ – фылдæр.
Иры хæрзгæнæг Шамил йæ мæлæтæй сау фыдгулты фæндтæ ракалдта хурмæ.
Сæ рагуалдзæджы сау туджы фæмæцæнт,
Кæй азарæй сты Иры дзыллæ нкъард.
Нæ зæрдæты маст абухы мæ судзы,
Æрцыд Ирыстоныл сагъæссаг фыдох,
Иры рæстаг адæм, хурвидыц Шамилы
Лæггад æмæ хæрзтæн мыггагмæ
Ныллæг кувдзыстæм нæ сæртæй.

 

Гуылæрты Барис

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here