Ирон лæджы ном — кад æмæ радимæ. Экономикон наукæты доктор, профессор, академик БАСАТЫ Барисыл сæххæст 80 азы

0
113

Ирыстоны бирæ ис уæздан, дзырддзæугæ æмæ куырыхон хистæртæ. Уыцы фарны лæгтæй иу у Хæххон аграрон университеты раздæры ректор (ныртæккæйы ацы уæлдæр ахуыргæнæндоны президент), экономикон наукæты доктор, профессор, академик, Уæрæсейы Федерацийы наукæйы сгуыхт архайæг, РЦИ-Аланийы хъæууон хæдзарады сгуыхт кусæг, Æппæтдунеон æхсæнадон змæлд «Иры Стыр Ныхас»-ы раздæры сæрдар Басаты Барис.

Адæм Барисы зонынц æрмæст стыр ахуыргондæй нæ, фæлæ ма æцæг ирон уæздан лæгæй. Ахæмтæй фæзæгъынц хистæрæн хорз хистæр у, кæстæрæн та хорз зондамонæг, зæгъгæ.

Барис нæ ирон адæмæн цы бирæ хæрзты бацыд æмæ сын абон дæр цы арфæйаг лæггæдтæ кæны, уыдон се ‘ппæт нымайын куы райдаиккам, уæд сын аразын бахъæуид стыр номхыгъд. Уыимæ Басайы-фырт йæ фондз æнгуылдзы хуызæн зоны нæ республикæйы экономикæйы, промышленносты, хъæууон хæдзарады ахсджиаг фарстатæ. Уымæн æмæ нæ республикæйы адæмон хæдзарады æппæт къабæзты дæр кусынц йæ раздæры хъомылгæнинæгтæ, æмæ семæ дары фидар бастдзинæдтæ.

“Иры Стыр Ныхас”-æн авд азы дæргъы куыд арæхстджын разамынд фæлæвæрдта, уый та йæхæдæг у хицæн ныхасы аккаг. Басаты Барисимæ фыццаг хатт базонгæ дæн афтæ. Уæдæй нырмæ рацыд бирæ рæстæг. Газет «Рæстдзинад»-ы редакцийы хæслæвæрдмæ гæсгæ æз хъуамæ æрмæг ныффыстаин Хæххон аграрон университеты тыххæй. Фыццаджыдæр мæ фембæлын хъуыд йæ уæды ректор Басаты Барисимæ. Æнхъæлмæ йæм кастæн йæ кусæнуаты бахизæны. Университеты ректоры дуармæ лæугæ федтон иу æрыгон, бæрзонд, бæзæрхыгтæарæзт лæппуйы. Йæ цæсгом — æнкъард, сагъæсхуыз. Ректоры дуарыл рахæцынмæ фæхъавы, фæлæ йæ цыдæр фæуромы. Арф ныуулæфы. Нæй, нæ хæссы йæ ныфс ректормæ бацæуынмæ. Æрбадт мæ фарсмæ. Базонгæ стæм хæстæгдæр. Уый мæ цымæ рагæй дæр зыдта, уыйау мын йæ хъæстытæ фæкодта: «Иууылдæр мæхи аххæстæ сты, — загъта арф ныуулæфгæйæ лæппу, — æнæхъæн сессийы рæстæг иу фæлварæн æмæ зачет дæр нæ радтон. Æмæ ныр хъуамæ цы цæсгомæй бацæуон ректормæ?! Нæ, нæ йæм бацæудзынæн…” Уæдмæ мæм фæдзырдта Басайы-фырт. Уæд фыццаг хатт базонгæ дæн йемæ. Уый мын бæлвырддæр фæдзырдта сæ ахуыргæнæндоны хабæрттæ æмæ коллективы фæрнджын куысты тыххæй. Æрмæг райсыны фæстæ Барисæн загътон, дæ кусæнуаты цур дæм мидæмæ æрбахизынмæ иу студент йæ ныфс нæ хæссы, зæгъгæ.

Барис уайтагъд уыцы студентмæ йæхимæ фæдзурын кодта. Дуарæй уыцы æфсæрмдзастæй æрбахызт, чысыл раздæр кæимæ базонгæ дæн, уыцы студент. Басайы-фырт лæппуйы æнкъард цæстытæм комкоммæ ныккаст æмæ йæ сабыр хъæлæсыуагæй бафарста:

— Æз, куыд ректор, афтæ нæ, фæлæ куыд дæ хистæр, уымæ гæсгæ ма мын, дæ хорзæхæй, æргомæй зæгъ: цæмæн фæцух кодтай уыйбæрц рæстæг? Цæуылнæ радтай афоныл дæ фæлварæнтæ? Цавæр фæндтæ дæм ис дарддæр?

Лæппу бамбæрста ректоры зæрдæйыуаг æмæ йын æргомæй фæкодта йæ хабæрттæ:

— Æз мæхи ницæмæй раст кæнын, — загъта къæмдзæстыгхуызæй лæппу, — аххосджын, фыццаджыдæр, мæхæдæг дæн. Арвæй зæххы ‘хсæн мын иунæг ныййарæг мад йеддæмæ ничи ис. Уымæн та — æрмæстдæр иунæг æз. Ныр къорд азы дæргъы йæ сынтæгæй нал сты (лæппуйæн йæ цæстытæ доны разылдысты). Æвæстиатæй йæ хъуыд Мæскуымæ ласын. Уым ын хъуамæ скодтаиккой операци. Æз дæр æхсæвыгæтты фæкуыстон поезды вагæттæ æвдæлонгæнæгæй. Æрæмбырд кодтон цыдæр капеччытæ æмæ мæ мады аластон Мæскуымæ. Йæ къæхтæн ын хирургтæ скодтой уæззау операци. Фервæзт мæлæтæй. Фæлæ мæхицæн та мæ ахуыры хъуыддæгтæ ныссуйтæ сты… Ныр нæ зонын, цы кæнон дарддæр, уый…

Бæрæг уыд, лæппуйы ныхæстæ тынг кæй фæцагайдтой Барисы зæрдæ. Уæлдайдæр та — «… Мæнæн арвæй зæххы ‘хсæн иунæг ныййарæг мад йеддæмæ ничи… Уымæн та — æрмæстдæр иунæг æз…»

Ацы ныхæстæ Барисæн йæ зæрдæ уæлдай тынгдæр уымæн нызмæлын кодтой, æмæ йæхæдæг дæр иунæг кæй у. Уымæн дæр иунæг мад йеддæмæ ничи уыдис. Йæ комыкомдзæгтæй йæ фæхаста. Ныр ын æгас нал у. Рухсаг уæд.

— Мады афтæ бирæ чи уарза, уымæн æвзæрæй тас нæу, — ныфсытæ радта Барис лæппуйæн æмæ йын загъта:

— Æууæндын дыл… Дæхи зæрдиагæй кæй бацæттæ кæндзынæ æмæ дæ фæлварæнтæ кæронмæ кæй ратдзынæ. Лæппу арфæтæ кæнгæ рахызт ректоры кусæнуаты къæсæрæй.

Басаты Барисæн, æвæццæгæн, ацы лæппуйы ныхæстæ йæ зæрдыл æрлæууын кодтой йæ ивгъуыд царды хабæрттæ. Бацыд йæ кусæнуаты рудзынджы цурмæ. Æдде ставд тъыфылтæй уарыд мит. Барис урс-урсид митын гæлæбутæм джихæй кæсгæ баззад. Йæ хъуыдытæ йæ балæууын кодтой йæ райгуырæн хъæу Хæтæлдоны. Йæ цæстыты раз ирдæй сыстадысты йæ сабидуджы уæззау бонтæ.

… 1942 аз, ноябры хъызт бонтæй иу. Хæтæлдоны цæрджыты дæр немыц сæ хæдзæрттæй æддæмæ ракæсын нал уагътой. Автоматты къæркъæрæй æмæ сармадзанты снарядты рæмыгъдæй хъустæ къуырма кодтой. Барисыл уæд æрмæстдæр цыд æхсæз азы. Фæлæ сын немыц сæ хъæу куыд бацахстой æмæ сын цы фыдмитæ кодтой, уыдон йæ зæрдыл хорз бадардта.

Уæлдай тынгдæр та мæнæ ацы цау ныхъхъуыды кодта. Уыцы изæр сæ хъуг хæдзармæ не ‘рцыд. Йæ агурæг Барис дæр ас лæгау ацыд йæ мад Фарузимæ. Сыстад уадтымыгъ. Мит æруарыд уæрагмæ ‘ввахс. Мад æмæ фырт дзæбæх дæр нал уыдтой сæ развæндаг.

Фаруз æмæ чысыл Барис ныххæццæ сты хъæуы бынмæ. Фæлæ уый та циу? Мады хъустыл ауад кæйдæр хъæрзын. Арф миты фæндаггæрон Фаруз фæкомкоммæ иу цæф лæгмæ. Мад æмæ йæм фырт бацыдысты хæстæгдæр. Цæф хæстон разынд советон тæхæг. Бæрæг уыд, йæ хæдтæхæг ын хæстæг ран немыцаг фашисттæ кæй æрæппæрстой, уый. Тæхæг ма йæхи раппæрста парашютæй, фæлæ йын æххæстæй кæй нæ райгом, уымæ гæсгæ ныппырх сты йæ къæхтæ. Йæ цæсгом уыд тугхъулæттæ. Къухтæ — ихы къæрттау уазал. Фаруз уайтæккæ фæхабар кодта хъæубæстæм, æмæ сыхæгты лæгтæ бæхуæрдоны æрбаластой цæф тæхæджы. Немыцы сусæгæй йæ сæ хæдзары бамбæхста Фаруз. Фæлæ чысыл фæстæдæр уайтæккæ сæ хæдзары фæмидæг сты немыцаг лæгсырдтæ. Уыдон Фаруз æмæ йе ‘фсин Анусимæ ныртхъирæн кодтой, цæмæй цæф тæхæгæн ма радтаиккой дон æмæ хæринаг. Фæлæ Фаруз æмæ Ануси æхсæвы сусæгæй цæф тæхæгæн бабастой йæ хъæдгæмттæ, радтой йын дон дæр. Дыккаг бон тæхæг иучысыл йæхимæ ‘рцыд. Ракаст йæ цæстытæй.

— Кæцон дæ, мæ къона? — фæрсы йæ Ануси уырыссагау.

— Дæн ирон… Æрыдойнаг… Зæнджиаты Владимир, — хъæрзгæйæ иронау загъта уый.

— Мæ хæдзарыл… — сдзырдта Ануси, — ирон дæ, уæдæ, и?!

— Ирон бæргæ дæн, фæлæ мын ацы цъаммар фашисттæ мæ базыртыл арт бафтыдтой, — мæстыйæ та сдзырдта уый. Ницы кæны. Мæнæ та мæ къæхтыл куы слæууон, уæд сын æз фенын кæндзынæн, ирон лæг чи у, уый. Уалынмæ æваст фегом дуар. Мидæмæ хъæддаг сырдтау æрбагæппытæ кодтой немыцаг дыууæ афицеры æмæ цалдæр салдаты. Афицерты хистæр, йемæ цы тæлмацгæнæг уыд, уый æххуысæй фыццаг сабыргай, уый фæстæ карзæй-карздæр фæрсын райдыдта Зæнджийы-фырты, сæ аэродром кæм æрæнцад æмæ кæцы авиацион полкъæй у, уыдæттæй.

Фæлæ сын советон тæхæг ницы схъæр кодта. Немыцаг афицер æй йæ цырыхъы фындзæй хойын райдыдта. Ныббыхсыдта уыцы уæззау цæфтæн ирон хъæбатыр тæхæг. Иу хъыпп-сыпп нæ сирвæзт йæ дзыхæй. Немыцæгтæ куы ацыдысты, уæд Фаруз ныссæрфта Валодяйæн йæ тугтæ. Бадардта йын дон.

Фæлæ та фæстæдæр ногæй хæдзары фæмидæг сты немыцæгтæ. Райдыдтой та Валодяйы фæрсын. Уæддæр та сын уый коммæ нæ бакаст. Афицертæй иу дамбацайы хъæдæй ныццавта Зæнджийы-фырты ных. Уымæн фемæхст йæ туг. Уый фенгæйæ чысыл Барис фырадæргæй ныккуыдта. Немыцаг афицерты хистæр бардзырд радта, æмæ Зæнджиаты Валодяйы æмæ Барисы мад Фарузы фашисттæ, автоматтæ сæм даргæйæ, сæ разæй акодтой комендатурæмæ. Хъуамæ сæ фехстаиккой. Барисæн фыркуыдæй ныррæсыдысты йæ цæстытæ.

Фаруз куыддæртæй раирвæзт комендатурæйæ. Бамбæхст сыхæгты акъоппы. Фæлæ, мæгуыр, Зæнджийыфыртæн фашисттæ цы æгæрон фыдмитæ бавзарын кодтой, уыдон æгæр диссаг уыдысты. Валодяйы бабастой бæхы фæстæ. Фæхæр-хæр æй кодтой цалдæр километры. Уымæн йæ буар алæбырдтытæ. Иууылдæр тугхъулæттæ фестад. Немыцæгтæ банхъæлдтой, амард, зæгъгæ, æмæ йæ хъæугæрон бæхы фæстæйы бастæй суæгъд кодтой. Немыцаг салдæттæ йын уæлæнгæйтты акъахтой ингæн æмæ йæ уырдæм ныппæрстой. Тагъд-тагъд ыл уырдæм ныккалдтой сыджыт.

Фæлæ æгæрон фидар хъаруйы хицау разынд хъæбатыр ирон тæхæг. Æхсæвы куыддæртæй сбырыд ингæнæй. Йæ фазыл фæбырыд иуцасдæр, стæй йæ ссардтой хæтæлдойнæгтæ, æмæ йæ уыдон фервæзын кодтой.

Фæстæдæр Валодя баиу нæ партизантимæ. Знæгты ныхмæ фæхæцыд хæсты кæронмæ хъæбатырæй. Йæ амæлæты онг-иу æрвылаз дæр Валодя æрцыд йæ ирвæзынгæнджытæм, Хæтæлдонмæ, Басаты хæдзармæ, æмæ-иу сын алкæддæр фæкодта зæрдиаг арфæтæ. Бирæ зындзинæдтæ ма бавзæрстой уыцы уæззау рæстæг Басаты бинонтæ æмæ хъæубæсты цæрджытæ дæр. Немыц сæ сæ разæй акодтой Дигорайы концлагермæ. Уырдыгæй сæ фæндаг цыд горæт Прохладнæмæ. Фæстæдæр та, хæтæлдойнæгтæй немыц уацары кæй райстой, уыдоны хъуамæ аластаиккой Германмæ. Тухитæ кæнгæ ахст адæм ныххæццæ сты Аргуданмæ. Уырдыгæй та — Черекмæ. Уыцы ахст адæмимæ уыд чысыл Барис дæр. Фæлæ ахст адæм Черекмæ куы ныххæццæ сты, уæд иу рæстæг хибарæй аззадысты æмæ алырдæмты лидзæг фесты. Барис дæр йæ мад æмæ йæ нанаимæ хъæды ‘рдæм ныццавтой æмæ афтæмæйты куыддæртæй раирвæзтысты. Гъе ахæм бирæ хъизæмæрттæ бавзæрста хæсты рæстæг Барис. Уæлахизы бон та йæ цин кæнынмæ нæ равдæлд. Йæ фыд Бестауæй сæм хæсты быдырæй ссыд сау гæххæтт. Уый хъæбатырæй фæмард Керчы.

Барис рæзтис бонзонгæ æмæ коммæгæс лæппуйæ. Скъоламæ цыд æнæзивæгæй. Ахуыр кодта хорз. Хæтæлдоны скъолайы авд къласы куыддæр каст фæцис, афтæ йæ Дзæуджыхъæумæ рахуыдта йæ мады ‘фсымæр, æмæ дарддæр йæ ахуыр ахæццæ кодта 13-æм астæуккаг скъолайы. Скъолайы фæстæ Барис ахуыр кæнынмæ бацыд Хæххон хъæууонхæдзарадон институты агрономон факультетмæ (абоны агроуниверситет). Каст æй фæцис æнтыстджынæй. Уый фæстæ 15 азы бæрц сæйраг специалистæй фæкуыста нæ республикæйы хæдзарæдтæй иу цалдæры. Алы ран дæр ын уыд стыр кад. Бирæ йæ уарзтой æмæ йын стыр аргъ кодтой адæм. Фæлæ Барисæн иудадзыг йæ зæрдæ æхсайдта наукæмæ, æмæ 1970 азы ахуыр кæнынмæ бацыд Цæгат Ирыстоны наукон-иртасæн институты аспирантурæмæ. 1973 азы æнтыстджынæй бахъахъхъæдта экономикон наукæты кандидаты диссертаци. Ссис ацы институты хистæр наукон кусæг. Уырдыгæй йæ раивтой Хæххон хъæууонхæдзарадон институтмæ. Куыста дзы кафедрæйы сæргълæууæгæй, ахуыры хайады проректорæй. Барис 1988 азы æнтыстджынæй бахъахъхъæдта экономикон наукæты докторы диссертаци. 1991 азы та йын радтой профессоры ном.

1994 азы ацы институты (ныртæккæйы агроуниверситеты) коллектив Басаты Барисы æмхъæлæсæй равзæрстой ректорæй, æмæ уыцы бæрнон бынаты кад æмæ радимæ фæкуыста 12 азы. Барис ректорæй куы куыста, уæд экономикон æмæ финансон уæззау уавæртæ кæд стыр цæлхдуртæ æвæрдтой сæ университеты размæ, уæддæр Басайы-фырты арæхстджын разамынды фæрцы коллективы къухы æфтыд хорз æнтыстдзинæдтæ. Барис ам ректорæй кæдæй фæкуыста, уæдæй нырмæ дзы фæзынд ног æхсæз факультеты. Университет Уæрæсейы 59 уæлдæр ахуыргæнæндæтты ‘хсæн ахста раззаг бынæттæ.

Ныртæккæ ацы аграрон университет Уæрæсейы Хуссар хайы нымад у æппæты егъаудæр аграрон университетыл. Студенттæн арф æмæ фидар зонындзинæдтæ дæттынц, стыр фæлтæрддзинад кæмæ ис, ахæм ахуыргæндтæ æмæ ахуыргæнджыты егъау къорд. Агроуниверситеты зынгæдæр цауыл бынымайæн ис, уый дæр, æмæ Уæрæсейы Федерацийы Хъæууон хæдзарады министрады разамынды уынаффæмæ гæсгæ ам кæй байгом дыууæ наукон-иртасæн институты — аграрон, экологийы æмæ биотехнологийы. Уыцы хъуыддаг цæмæй сырæзтаид, ууыл та, фыццаджыдæр, зæрдиагæй бацархайдта йæ раздæры ректор Басаты Барис. 1995 азы хъæууон хæдзарады сæйраг управленийы уынаффæмæ гæсгæ университеты арæзт æрцыд Ахуырадон-наукон-куыстадон комплекс. Уый баиу кодта Цæгат Кавказы хæххон æмæ хохрæбын хъæууонхæдзарадон наукон-иртасæн институт æмæ Цæгат Ирыстоны фæлварæнмелиоративон станцæ.

Уымæй иу аз фæстæдæр Басайы-фырты хъæппæрисæй университеты фæзынд иу ахæм ногдзинад: 1996 азы сæм байгом докторантурæ. Студенттæй ахуырмæ рæвдздæр чи вæййы, уыдоны бацæуынц аспирантурæмæ, æмæ сæ сæ наукон разамонджытæ ахуыр кæнынц алы дæсныйæдтыл. Уый фæрцы æрыгон ахуыргæндтæн сæ бон у наукæты кандидатты æмæ докторы диссертацитæ мидуниверситеты бахъахъхъæнын. Студентты æнæниздзинад цæмæй фидардæр кæна, уый тыххæй дæр бирæ хорз хъуыддæгтæ арæзт æрцыд ацы университеты. Басайыфырт ам ректорæй куы куыста, уæд дзы йæ хъæппæрисæй арæзт æрцыд стыр спортивон комплекс. Уым байгом диссаджы ленкгæнæн бассейн, йæ дæргъ — 50 метры. Басаты Барис, ныртæккæ университеты президенты бынаты кусгæйæ, кад æмæ радимæ æххæст кæны йæ бæрнон хæстæ. Хæххон аграрон университеты ректор Темыраты Викторимæ кæрæдзи хорз æмбаргæйæ, иумæ æмзонд, æмвæндæй архайынц ууыл, цæмæй сæ университеты кад æмæ намыс схиза ноджы уæлдæр къæпхæнмæ.

Ацы сæрдыгон райдзаст бонтæй иуы, 8 июны, Ирыстоны дзырддзæугæ æмæ кадджындæр хистæртæй иу, зындгонд ахуыргонд, газет «Рæстдзинад»-ы иузæрдион хæлар Басаты Барисыл сæххæст 80 азы, æмæ йын мах дæр, нæ ирон газеты коллективы кусджытæ, кæнæм зæрдиаг арфæ, нæ зæрдæ йын зæгъы фидар æнæниздзинад, æмæ ног æнтыстытæ æфтæнт амæй фæстæмæ дæр йæ къухы.

ЧЕРЧЕСТЫ Хъасболат

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here