Фæрныг хистæрæй фарн цæуы

0
145

Черменыхъæуы Алæгаты Лактемыры хæдзары 1947 азы цы зæды хуызæн чызг райгуырд, уый ныййарджытæн уыд сæ удлæууæн. Зæирæ, хъæубæстæн та фырбуцæн Зая, адæмæн лæггад кæнгæйæ цы æвидигæ цардвæндагыл рацыд, уымæй у кæстæртæн фæзминаг. Хистæртæн æгъдаудæттæг, кæстæртыл аудæг æмæ сæ царды раст фæндагмæ здахæг, ирон æгъдауыл сæ ахуыргæнæг, рæсугъд бинонты куырыхон хистæр Зæирæ у бирæ аргъгæнæн ныхæсты аккаг. Йæ цардвæндаг та — царды скъола.

Æрæджы Зæирæ йæ уарзон адæмимæ сбæрæг кодта æртæ юбилейы: йæ райгуырдæй 70 азы, йæ цардæмбал Елойты Валодяйы хæдзармæ куы ‘ркуывта, уæдæй 50 азы æмæ, Черменыхъæуы 1-æм скъолайы директорæй нысангонд куы æрцыд, уæдæй 25 азы кæй рацыд уый. Йæ хъазуатон куысты тыххæй хорзæхджын у УФ-йы иумæйаг ахуырады кадджын кусæджы майдан, Кады гæххæттытæ æмæ адæмы уарзондзинадæй. Зæирæйæн йæ фæсонæрхæджы дæр никуы уыд ахуыргæнæг суæвын, нæдæр сабийæ иннæ сывæллæттау, ахуыргæнджытæй хъазыд. Йæ бæллиц уыд артист кæнæ юристы дæсныйадыл сахуыр кæнын. Фæлæ йын хъысмæт æндæр фæндæгтæ æрцæттæ кодта. Каст фæцис ЦИПУ-йы физикон-математикон факультет. Дыууæ азы ма йæ хъуыд йæ ахуыры кæронмæ, афтæ йæм сæ фыртæн æрбаминæвар кодтой сæ сыхы нымад, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты ветеран Елойты Давиды бинонтæ. Алæгатæн дзырд радтой, сæ чызг йæ ахуырæй кæй нæ фæкъуылымпы уыдзæн, хи хъæбулау æй кæй рæвдаудзысты, уымæй. Зæирæ мыды ныххауд.

— Æвæццæгæн, мæн хуызæн æфсин æмæ хицау никæмæн уыд. Нудæс азы мыл цыд, сæ хæдзармæ куы æрбакъахдзæф кодтон, уæд. Цæмæй мæм сæ фырты искæд зул цæстæй бакæсын дæр бауагътаиккой, кæнæ мæм сæхæдæг мидбылхудгæ ма ракастаиккой, уый никæд уыд. Ахуырмæ-иу Дзæуджыхъæумæ райсомæй раджы цыдтæн, æмæ-иу мын ме ‘рцыдмæ ме ‘фсин, мæ уаты цы пец уыд, уым арт бакодта, хæринаг-иу скодта, хæдзар æмæ ма суанг мæ уат дæр бафснайдта. Фырæфсæрмæй-иу цы фæуыдаин, уый нал зыдтон. Тынг æмбаргæ хистæртæ уыдысты, раст цыма сæхи хъæбул уыдтæн, уыйау мæ цух ницæмæй уагътой. Уæдмæ ахуыры фæстæ скъолайы математикæйы ахуыргæнæгæй, уый фæстæ та директоры хæдивæгæй кусын райдыдтон, æмæ иунæг ахæм бон нæ уыд,цæмæй мын ме ‘рцыдмæ хуыссæнуатыл исты зæрдæлхæнæн лæвар ма ныууадзой, уымæн. Абон æрыгæттæ сæ цард куы баиу кæнынц, уæд сæ фæфæнды хицæнæй цæрын. Махæн та мæ сæры хицауимæ уый нæ хъуыдыйы дæр никæд уыд. Уымæн æмæ нæ хистæртимæ цардыстæм кæрæдзийæн уарзон æмæ аргъ кæнгæйæ. Ме ‘фсин Азирханæн зындгонд æхсæнадон кусæг, Ирыстоны уарзон хъæбул, ССР Цæдисы Уæлдæр Сæйраг закъонæвæрæг æмæ æххæстгæнæг комитеты фыццаг уæнг Цæгат Ирыстонæй Калоты Зауырбег уыд йæ фыды хæрзæфсымæр. Азирханмæ уыд йæ лæвар фæндыр, æмæ йæ цæсты гагуыйау хъахъхъæдта. Иу худæг хабар та ма ахæм уыд. Иубон мæм нæхион тызмæгæй сдзырдта, æмæ мæхи бабуц кæнон, зæгъгæ, кæртмæ рауадтæн æмæ мæхи кæуæг скодтон. Ныр мæ хъуыдыгæнæг нæй. Нæ мæм нæхион цæуы хатыргурæг, нæ ме ‘фсин — сабыртæгæнæг. Уæдмæ мæм мæ ходыгъд хæдзарæй рауад æмæ мын афтæ, Зая, цом мидæмæ, абон дын дзы ницы рауайдзæн, зæгъгæ. Абон мæ зæрдыл куы æрбалæууы, уæд æгас бинонтæй бахъæлдзæг вæййæм. Зæирæ хæдзары куыстытæй алцæмæ дæр арæхст. Æнæзивæг, хъæлдзæг, зæрдæхæлар чындзæн бинонтæн æнæуарзгæ нæ уыд. Иузæрдион у аивадыл, ныр дæр ма афыссы аивадон æмдзæвгæтæ. Æрæджы йæ хъæбулы хъæбул Давид æркасты радзырдта, Зæирæ йæ хицауыл цы зæрдæмæхъаргæ æмдзæвгæ ныффыста, уый. Стыр аргъ ын скодтой къамисы уæнгтæ, æмæ райста Кады гæххæтт. Зæирæ канд Елойты мыггагæн нæ, фæлæ æгас хъæубæстæн дæр абоны онг у лæггадгæнæг. 2012 азы 5 декабры Черменыхъæуы 1-æм скъолайы байгом кодта хъæуы историйы музей. Цы цыппæрдæс хайæ арæзт у, уыдон ифтонг сты хъæздыг æрмæгæй. Æмбырд та сæ кодта бирæ азты дæргъы. Ацы хъуыддаджы йæм хорз фæкастысты хъæубæсты цæрджытæ дæр, ахуыргæнджытæ. Музейы æрмæджытæн та стъолтæ балæвар кодта Лалыты Лев, æмæ дзы Заремæ у уæлдай бузныг. Зæирæ цы бирæ культурон бæрæгбæттæ бацæттæ кодта скъолайы ахуырдзаутæ æмæ хъæубæсты хистæртæн, уыдон цæрджытæн сæ зæрдыл арæх æрлæууынц. Уæлдай уарзондæр йæхицæн та у, нæ сыхаг экстремистты ныббырсты фæстæ дзæвгар рæстæг куы рацыд, уæд цы мадзал бацæттæ кодта, «Нæй цæрæн æнæ фæндырæй хъæуæн», уый. Уæд сæм æрцыдысты кадджын уазджытæ. Се ‘хсæн уыд Гæздæнты Булат дæр æмæ сын хатыркурæгау загъта, æгъгъæд у цæссыг калынæн, айхъуысæнт ныр та фæндырдзагъды зæлтæ, зæгъгæ. Цардуарзаг сылгоймаг мидбылхудгæ дзырдта йæ царды хабæрттæ нæ фембæлды рæстæг. Куыд нæ уыд зындзинæдтæ дæр, уæлдайдæр та мæхъæлон экстремистты æрбабырсты рæстæг, фæлæ, Хуыцауæн табу кæнгæйæ, фæзæгъы, бузныг, афтæмæй дæр кæй аирвæзтыстæм, уымæй. Уæдæ иу рæстæг сыхæгтæм чындзæхсæв куыд уыд, афтæ хъазты лæппутæй иу кафгæ-кафын гæрæхтæ кæнын куыд систа, афтæ нæмыг, пъолы зæгæлыл сæмбæлгæйæ, фæстæмæ фесхъиудта æмæ Зæирæйы риуы смидæг. Рынчындоны реанимацийы дохтыртæ бирæ рæстæг фæтох кодтой фæстæмæ йæ цардмæ раздахыныл, æмæ Хуыцауы арфæ æрцыд бинонтыл. Йæ къæхтыл слæууыд æмæ та дзы уды тых бацыд. Йæ цардæмбал Валодяимæ бинонты фæрныг ахстоны схъомыл кодтой дыууæ фырты — Марат æмæ Русланы, чызг Маринæйы. Ис ын фондз хъæбулы хъæбулы. Уыдон иууылдæр царды сты раст фæндагыл æвæрд. Æмгæртты ‘хсæн фæзминаг. Уæдæ йæм цы дыууæ чындзы æрбакъахдзæф кодтой, Алинæ æмæ Иннæ, уыдонæн дæр у уарзон хистæр, дыккаг мад. Иу хæдзары æртæ ахуыргæнæджы дæр хуымæтæг хъуыддаг нæу. Йæхицæй уæлдай йæ чызг Маринæ ирон æвзаджы ахуыргæнæг, йæ чындз Æбиты Алинæ та райдайæн кълæсты ахуыргæнæг. Диссаг ма уый у, æмæ, йæхæдæг цы бон смой кодта, йæ хъæбулы хъæбул Роксанæ дæр смой кодта уыцы бон, 20 августы, æцæг фæндзай азы фæстæ, Дзебысаты фæрныг бинонтæм. Адæймаг цæстуарзон куы уа, уæд æй йæ адæмæн фæфæнды хорз хъуыддæгты бацæуын. Цардмæ фæкæсы мидбылхудгæ æмæ йыл разайы дыууæ базыры царды бæрзæндтæм тæхынмæ, искæмæн удæнцой хæссынмæ. Цалынмæ Черменыхъæуы 1992 азы адæмы хъарæг нæ айхъуыст, уæдмæ сæм цы Культурæйы хæдзар ис, уым уыд хъомысджын æмæ курдиатджын сфæлдыстадон фольклорон ансамбль «Чермен». Арæзт та æрцыд Зæирæйы хъæппæрисæй. Ахуыргæнджытимæ хъæуы цæрджытыл хæдзари-хæдзар æрзылдысты æмæ ссардтой, йæ зæрдæйы аивадмæ уарзондзинад æмбæхстæй чи дардта, ахæмты. Иумæ куы æрæмбырд сты, уæд клубы залы нал цыдысты. Ансамбль рауад тынг тыхджын. Архайдтой дзы, фæндзай азæй уæлæмæ кæуыл цыд, ахæмтæ. Поэт Саламаты Варя, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты ветерантæ, хъæусоветы уæнгтæ, хъæуы активондæртæ. Спектакльтæ æвæрæг режиссер уыд Бекъойты Гоги, кæфтытæ æвæрæг — Хъайтыхъты Хъазыбег. Зæирæмæ дзы рольты ахъазыд спектакльтæ «Мæ усы мад», «Чепена», «Хъæууон хæдзар» æмæ бирæ æндæрты. Иу кафт та сæ концертон репертуары ахæм уыд, æмæ дзы кафыдысты Зæирæйы мад Тимæ, Зæирæ æмæ йæ чызг Маринæ. Уый уыд тынг аив кафт, адæм æм зæрдиагæй æнхъæлмæ кастысты. Уæдæ-иу хæсты ветеран Быгъуылты Тæтæрхъан уæнгрогæй куы ракафыд, уæд ын æмбал кæм уыд. Концерттæ æвдыстой республикæйы алы хъæуты дæр. Уыдысты Украинæйы (Харьковы). Уым Быгъуылты Тæтæрхъан фембæлд, хæсты рæстæг знаджы ныхмæ кæимæ хæцыд, ахæм хæларыл, æмæ ма сæ цинæн кæрон кæм уыд. Стыр æгъдауимæ рарвыста къорды фæстæмæ. Нæ сыхаг экстремисттæ куы æрбабырстой, уæд ныппырх Черменыхъæуы аивады артдзæст дæр. Кæй зæрдæ ма агуырдта циндзинад та. Фæлæ рæстæг хъæдгæмттæ дзæбæхгæнæг у. Фæстæдæр та сæ Зæирæмæ йæ уды фарн æмæ хъаруйæ ног æрæмбырд кодта. Уый хъæубæсты цæрджытæн уыд талынг уатмæ хуры цæсты æрбакаст, зæрдæйæн цин чи æрхæссы, ахæм. Айхъуыст та ног Черменыхъæуы сæрмæ ирон зарæг æмæ фæндыры цагъд. Цалынмæ Культурæйы хæдзары арæзтадон куыстытæ цыд, уæдмæ та архайдтой скъолайы спортивон залы. Адæмæй-иу ферох сты сæ ристæ, кодтой æнгомдæр. Ансамблы архайды ахадындзинадæн дзыхы ныхасæй зæгъæн нæй.

Мырыкаты Лафермæ зæрдæйы низ уыд, фæлæ-иу репетицитæм куы ‘рбацыд, уæд-иу афтæ фæкодта, Хуыцауыстæн, ардæм куы ‘рбацæуын, уæд мæ зæрдæ дæр нал фæриссы, зæгъгæ. Адæм фольклорон къорды архайгæйæ дзæбæх кодтой се ‘нæниздзинад, сæ уды хъæдгæмттæ. Зæирæ тынг амондджын адæймаг у. Ис ын уарзон бинонтæ, æнтыстджын кæстæртæ, хъæубæсты у нымад. Кусы æнгом коллективы ‘хсæн. Кæнынц ын аргъ. Ныртæккæ скъолайы ис сæдæ ахуырдзауы. Фæстаг цауты фæстæ рауагътой æхсæз ахуырдзауы сыгъзæрин майдантимæ. Скъолайы рауагъдонтæй иу, Касаты Заремæ, 2004 азы Грецийы Олимпиадæйы ссис уæлахиздзау уæззау атлетикæйæ. Ацы аз скъола каст фæцис курдиатджын зындгонд зарæггæнæг Сланты Тимур.

21Зæирæ сæ йæ сæр бæрзæндты хæссы. Дæ хъæбулы хъæбул Алинæйæн, йæ хурæргом хæдзармæ цæугæйæ, цавæр фæдзæхстытæ кодтай, зæгъгæ, йæ куы бафарстон, уæд загъта: — Алкæмæ дæр кæс мидбылхудгæйæ. Бинонты кæрæдзиуыл бæтт æмæ сæ рæвдау. Де ‘гъдау макуы фесаф. Лæг хъуамæ æрмæст йæхицæй нæ, фæлæ суанг йæ аууонæй дæр æфсæрмы кæна. Арæх фæзæгъын кæстæртæн, уæхи æвзæр адæмæй хизут, зæгъгæ. Æвзæр адæймаг æвзалыйæ уæлдай нæу, куы нæ дæ басудза, уæд дæ амæнтгæ уæддæр скæндзæн. Архайын та хъæуы царды хорз фæд ныууадзыныл, хорз хъуыддæгтæ аразыныл, адæмæн циндзинад хæссыныл. Фæрныг хистæрæй фарн цæуы Черменыхъæуы Алæгаты Лактемыры хæдзары 1947 азы цы зæды хуызæн чызг райгуырд, уый ныййарджытæн уыд сæ удлæууæн.

Зæирæ, хъæубæстæн та фырбуцæн Зая, адæмæн лæггад кæнгæйæ цы æвидигæ цардвæндагыл рацыд, уымæй у кæстæртæн фæзминаг. Хистæртæн æгъдаудæттæг, кæстæртыл аудæг æмæ сæ царды раст фæндагмæ здахæг, ирон æгъдауыл сæ ахуыргæнæг, рæсугъд бинонты куырыхон хистæр Зæирæ у бирæ аргъгæнæн ныхæсты аккаг. Йæ цардвæндаг та — царды скъола. Ме ‘фсин Азирханæн зындгонд æхсæнадон кусæг, Ирыстоны уарзон хъæбул, ССР Цæдисы Уæлдæр Сæйраг закъонæвæрæг æмæ æххæстгæнæг комитеты фыццаг уæнг Цæгат Ирыстонæй Калоты Зауырбег уыд йæ фыды хæрзæфсымæр. Азирханмæ уыд йæ лæвар фæндыр, æмæ йæ цæсты гагуыйау хъахъхъæдта. Лæг хъуамæ æрмæст йæхицæй нæ, фæлæ суанг йæ аууонæй дæр æфсæрмы кæна. Арæх фæзæгъын кæстæртæн, уæхи æвзæр адæмæй хизут, зæгъгæ. Æвзæр адæймаг æвзалыйæ уæлдай нæу, куы нæ дæ басудза, уæд дæ амæнтгæ уæддæр скæндзæн. Архайын та хъæуы царды хорз фæд ныууадзыныл, хорз хъуыддæгтæ аразыныл, адæмæн циндзинад хæссыныл.

ХЕТÆГКАТЫ-УАНИТЫ Оксанæ

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here