Æнæном бæрзонд хъæбатыр хъахъхъæнджытæй иу уыд ирон

0
126

 

1941 азы 22 июны фашистон æфсæдтæ æрбахызтысты Советон Цæдисы арæныл. Уыцы хæст афтæ даргъ æмæ тугкалæн уыдзæн, уый æнхъæл бирæтæ нæ уыдысты. Фыдыбæстæ бахъахъхъæнынмæ сыстад æнæхъæн бæстæ дæр. Фронтмæ цыдысты нæлгоймæгтæ æмæ сылгоймæгтæ, суанг 14-15-аздзыд сывæллæттæ. Уыдон ард хордтой райгуырæн бæстæйы раз сæ уарзондзинад æмæ æнувыддзинады тыххæй, æууæндыдысты сæ уæлахизыл. Райгуырæн бæстæ бахъахъхъæнынмæ сыстджыты фыццæгтимæ уыд нартыхъæуккаг Кæсæбиты Тæтæри дæр. Калугæйы облæсты Æнæном бæрзонд цы æстдæс хъæбатыр сыбираг лæппуйы хъахъхъæдтой, уыдонæй иу уыдис Тæтæри.

Кæсæбиты Тæтæри райгуырдис Алагиры районы Абайты хъæуы, Нармæ хæстæг хъæуы. Бинонтæ хъæздыг цæрæг адæм нæ уыдысты. Сæ армытъæпæныйас зæххæй сæхи фæдарын сæ бон нæ уыд, уымæ гæсгæ йæ фыд арæзта хъæдын уидгуытæ, куыситæ, æнцойгæнæн лæдзгуытæ æмæ сæ уæй кодта. Цы æхца-иу сæ райста, уымæй æлхæдта цæхх, сапон, хæринаг.

1925 азы Кæсæбиты бинонтæ ралыгъдысты Нартыхъæумæ. Тæтæри бацыд скъоламæ, ахуырмæ уыдис зæрдæргъæвд, уыдис ногдзау, стæй та бацыд фæскомцæдисы рæнхъытæм. Хъæуы разамынд лæвæрдта колхозонтæн æххуысгæнæг фæскомцæдисон бригадæн. Уæды рæстæджы адæмы разæнгард кодтой ног заводтæ, фабриктæ, гидроэлектростанцæты аразтадмæ. Тæтæрийы арвыстой Таганрогмæ æмæ куыста 33-æм авиацион заводы. Ардыгæй йæ акодтой æфсæддон службæмæ. Тæтæри йæ службæ кæронмæ нæ ахæццæ кодта, афтæмæй йæ арвыстой Новосибирскмæ Чкаловы номыл заводмæ. Ам кусын райдыдта цехы мастерæй. Йæ хорз куысты тыххæй иу æмæ дыууæ хатты не ‘рцыд хорзæхджынгонд, йæ ном æдзухдæр уыд кады фæйнæгыл.

Новосибирск Тæтæри нымадта йæ дыккаг райгуырæн зæххыл. Фæлæ райдыдта хæст… Тæтæрийы дæр иннæтимæ акодтой хæстмæ Брянскы фронтмæ, стæй та — хуссаныгуылæн фронтмæ. Тох кодта 139-æм фистæг æфсады дивизийы 718-æм полчъы сконды.

Цыдысты карз тохтæ. Советон Æфсæдтæ тох кодтой алы зæххы гæппæлыл дæр. Карз хæстытæ цыдысты Калугæйы облæсты хъæу Высокоейы æдде фарæстæм километры 224,1 бæрзæндыл. Ацы бæрзæнд Советон Æфсæдтæн уыд цæлхдур цæугæдæттæ Десна æмæ Рославльмæ рахизынæн. Уый та уыд Белоруссимæ кулдуар. Ацы ран æрæнцадысты знаджы сæйраг тыхтæ. Бæрзæндыл тох райдыдта уымæ бацæуæны. 718-æм полчъы хæстонтæ скодтой бирæ фæлварæнтæ, фæлæ дзы ницы рауад. Уæд сфæнд кодтой бархионтæй размæбырсæг къорд саразын. Уыдон хъуамæ æнæнхъæлæджы цæфæй бацахстаиккой бæрзæнд, æмæ уымæй полчъы хæстонтæ æнæкъуылымпыйæ абырстаиккой размæ. Ацы тæссаг хæс хъуамæ сæххæст кодтаиккой 40 бархионы, фæлæ уыдонæй æвзæрстой 18 æвзыгъддæр хæстоны. Уыдонимæ уыдис Кæсæбиты Тæтæри дæр. Уыцы хъæбатыр хæстонтæ бархийæ цыдысты мæлæты дзæмбытæм.

1943 азы 14 сентябры æхсæвыгон размæбырсæг къорд кæстæр лейтенант Е. Порошины разамындæй бахъуызыдысты фидæрттæм. Уыдон гранаттæ баппæрстой фыццаг фидарыл æмæ бабырстой дыккагмæ. Æнæнхъæлæджы бырстытæ æмæ тагъд архайды руаджы 600 метры размæ бацыдысты æмæ бабырстой бæрзæндмæ. Сæ фæстæ цыд 3-æм батальоны ротæ æмæ йæ знаджы пулеметты æхст размæ нал ауагъта. Бырсæг къорд знаджы æрхъулайы бахауд. Æстдæс хъæбатыр хæстоны æнауæрдон тох кодтой æнæхъæн æхсæв. Æрмæст сæм бонырдæм æххуыс æрбацыд. Знагæн бирæ зиæнттæ ракæнгæйæ бæрзæнд ист æрцыд. Рославльмæ фæндаг байгом. 1943 азы 14 сентябры райсомæй, 718-æм æхсæг полчы хæстонтæ бæрзæндмæ куы бабырстой, уæд федтой æвирхъау нывтæ.

Нæ хæстонтæй æхсæрдæсæй фæмард сты. Уым сæ мæлæт ссардтой сæдæйæ фылдæр немыцаг салдæттæ æмæ афицертæ. Æстдæс бархи æфсæддонæй ма æгасæй баззадысты сержант Константин Власов æмæ рæнхъон Герасим Лапин. Уыцы хъæбатырдзинадмæ уыдон цыдысты сæхи фæндонæй. Алчидæр дзы йæ тугæй сахуырста Уæлахизы тырыса. Сæ нæмттæ баззадысты Фыдыбæстæйы Стыр хæсты азфысты.

Фронтон газеты редактор Николай Гайка бынæй бырсæг æфсæддонты фыццæгтимæ уыд ацы бæрзæнды. Уый мæнæ цы фыста: «Сæ туджы малты хуыссыдысты нæ хæстонтæ, чи йæ гранат йæ къухы нылхъывта, кæмæн йе ‘нгуылдз йæ автоматы мæнгвæдæгыл уыд. Бæрзæнд нæмгуыты схъистæй, афтид дисктæй, æфсæнхудтæй, æхст гилдзытæй байдзаг».

Фæстæдæр Николай радзырдта Михаил Матусовскийæн уыцы хабар, æмæ уый æмдзæвгæ ныффыста зарæг «На Безымянной высоте», зæгъгæ, уымæн. Зарæджы композитор та уыдис Вениамин Баснер. Уыдон фæрцы 18 хæстоны хъæбатырдзинад сси фæзминаг æмæ æнæферохгæнинаг.

Сыбираг æстдæс хъæбатыры тыххæй ист æрцыд киноныв дæр — «Тишина». Уым фыццаг хатт райхъуыст зарæг «На Безымянной высоте», фыст сыл æрцыд чиныг дæр «Сибирский сплав». Æбæрæг бæрзæнды хъæбатыртæ хорзæхджынгонд æрцыдысты Фыдыбæстæйы хæсты фыццаг къæпхæны ордентæй. Нæ сæ рох кæнынц Калугæйы зæххыл. 1966 азы 15 сентябры сын æвæрд æрцыд авд метры бæрзæндæн цыртдзæвæн. Фыст ыл æрцыдысты хъæбатырты нæмттæ, уыдонимæ — Кæсæбиты Тæтæри.

Хæсты фæстæ Новосибирскы, Тæтæри кæм куыста, уым Чкаловы номыл заводы фæскомцæдисон цехы кусджытæ сарæзтой цыппармоторон хæдтæхæг æмæ йæ рахуыдтой Кæсæбиты Тæтæрийы номыл фæскомцæдисон экипаж.

Ацы заводы арæзт æрцыд хæстон намысы музей, сæрмагонд къуым дзы ис Кæсæбиты Тæтæрийы тыххæй (уый тыххæй базыдта ацы рæнхъыты автор ивгъуыд æнусы 80-æм азты заводы разамындмæ ныффысгæйæ).

Кæсæбиты Тæтæрийæн уым рахъомыл хорз кæстæртæ — дыууæ чызджы. Тоня сси инженер, йæ кæстæр Людмилæ — хорз кусæг.

 

ГАДЗИАТЫ-БÆЛÆУТЫ Фузæ, Национ музейы хайады сæргълæууæг, РЦИ-Аланийы культурæйы сгуыхт кусæг

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here