«Национ мыхуыры фæрæзтæ æнæ паддзахадон æххуысæй фесæфдзысты»

0
62

Нæ бæстæйы 2010 азы конд æппæтуæрæсеон адæмы сфыстмæ гæсгæ цæры 142 милуан адæймаджы, сты 190 адæмыхæттыты минæвæрттæ, дзурынц 150 æвзагыл. Национ æвзæгтыл уагъд мыхуыры фæрæзтæ сты адæмты æхсæн разыдзинад фидаргæнæг, иугæнæг паддзахадон мадзал, уыдоны фæрцы уæрæсейаг наци фидардæр кæны, афтæ — Уæрæсейы Федерацийы национ æдасдзинад дæр. Алыхуызон æвзæгтыл уагъд газеттæ æмæ журналты фæрцы хъахъхъæд цæуынц адæмыхæттыты æвзæгтæ, рæзы Уæрæсейы адæмты культурæ. Фæлæ алыхуызон аххосæгты тыххæй уыцы газеттæ ныртæккæ æрцыдысты уæззау уавæрмæ, паддзахад сæм æххуысы къух куы нæ бадара, уæд цы бауыдзысты, уый бæрæг нæй. Æрæджы газет «Рæстдзинад»-ы 95 азы кадæн Дзæуджыхъæуы конд æрцыдис дунеон конференци, æрдзырдтой дзы национ æвзæгтыл уагъд нырыккон мыхуыры фæрæзты уавæрыл. Конференцийы уазæг æмæ йæ амонæг уыдис Уæрæсейы национ дзыллон хабархæссæг фæрæзты ассоциацийы сæрдар, «Медиагруппа «Ситим»-ы генералон директор Мария ХРИСТОФОРОВА. Хъуыддаджы ныхас куы фæцис, уæд интервью радта газет «Рæстдзинад»-æн.

 

— Фыццаг бакаст ахæм у, æмæ нырыккон экономикон, базарадон ахастыты стырдæр зындзинæдтæ æвзарынц национ æвзæгтыл цæуæг газеттæ æмæ журналтæ.

— Æцæгдæр афтæ у, зынгæ фæкъаддæр ис, национ æвзæгтæй кæм пайда кæнынц, уыцы тыгъдадтæ, уæдæ кæсджыты нымæц дæр чысылæй-чысылдæрмæ цæуы. Уыимæ, национ æвзæгтыл газеттæ æмæ журналтæ кæсæг адæм цæрынц хъæууон бынæтты, уым та авналæнтæ ноджы куынæгдæр сты. Рох кæнын нæ хъæуы, фæстаг рæстæг газеттæ фæхæццæ кæныны тыххæй посты фиддонтыл кæй æфты, уый дæр. Мыхуыры продукци парахатгæнджыты ассоциацийы бæрæггæнæнтæм гæсгæ 2017 азы Уæрæсейы уыдис 53 910 регистрацигонд газет æмæ журналы, 2014 азы та уыдысты 64 мины.

Посты фиддонтæ фæуæлдæр кæныны агъоммæ национ газеттæ æмæ журналтæн сæ бон уыдис сæ тиражтæ цавæрдæр рекла- мæйы фæрцы сæхи фæдарын. Фæлæ æваст сæ тиражтæ кæй фæкъаддæр сты, уый тыххæй сæ бон ерыс кæнын никæимæ у, азæй-азмæ тираж куынæгæй-куынæгдæр кæны, газеттæ æмæ журналтæ æхгæд цæуынц. Æцæгдзинадæй национ мыхуыры фæрæзты уавæр цавæр у, уый тыххæй информаци ссарæн нæй. «Роскомнадзор»-ы хатдзæгтæм гæсгæ 2017 азы 14 августы Уæрæсейы уагъд цыдис 1931 газет æмæ журналы бæстæйы цæрæг адæмты 60 æвзагыл. Фæлæ цавæр æвзæгтыл æмæ цал газеты æмæ журналы, уый сбæрæг кæнын нæ бон нæ бацис.

Иннæ бæрæггæнæнтæ — Уæрæсейы Бастдзинады министрады, социалон ахадындзинадимæ, хыгъдты ис 2340 газет æмæ журналы, уыдонæй 253 уагъд цæуынц национ æвзæгтыл 24 регионы.

— Мария, фæстаг азты фылдæр адæм пайда кæнын райдыдтой Интернет æмæ æндæр ахæм фæрæзтæй. Уыдæттæ, æнæмæнг, зы- нынц æппæт газеттæ æмæ журналты тиражтыл дæр.

— Мыхуыры продукци па- рахатгæнджыты ассоци- ацийы бæрæггæнæнтæм гæсгæ кæд 2014 азы агъоммæ æппæтуæрæсейаг газеттæ æмæ журналты тиражтæ-иу афæдзмæ 3 проценты онг æрхаудысты, уæд 2014 азæй фæстæмæ уый ссис 11 проценты. Уыимæ, национ газеттæ æмæ журналты тиражтæ къаддæр кæнынц ноджы рæвдздæр. 2014 азы газеттæ æмæ журналтæ фæхæццæ кæныны охыл Уæрæсейы постæн цы дотацитæ лæвæрдтой паддзахады ‘рдыгæй, уыдон ивд æрцыдысты. Афтæмæй мыхуыры фæрæзты базарады сæвзæрд æвирхъау уавæр, æртæ азмæ газеттæ рафыссыны хъуыддаг æппæт бæстæйы фæкъаддæр 40 проценты бæрц æмæ ууыл не ‘рлæууыд. Уæрæсейы пост æрмæстдæр нымайы йæ коммерцион интерестæ æмæ йæ тарифтыл æфтауы, уый, æнæмæнг, фæзыны газеттæ æмæ журналты æргътыл. Регионты, бынтондæр та стыр горæттæй дард хъæуты æмæ поселокты адæм фылдæр кæсынц бынæттон газеттæ. Фæлæ рафыссыны аргъ зынаргъæй- зынаргъдæр кæй кæны, уымæ гæсгæ сыл нал æххæссынц. Зæгъæм, Республикæ Сахайы, 2014 азимæ абаргæйæ, 2017 азы дыккаг æмбисæн æппæт фæрæзтæ рафыссыны хъуыддаг 3,5 фæкъаддæр, уыимæ, уый тынгдæр фæзынд национ æвзæгтыл уагъд газеттæ æмæ журналтыл. Нæ республикæйы Якутийы цæрæг адæмты æвзæгтыл уагъд цæуы 68 фæрæзы, уыдонæй 7 — эвенкийаг, 1 — долгайнаг, 1 та — эвенаг æвзæгтыл. 54 мыхуыры фæрæзы сты бюджеты бæрцы, иннæтæ сты хæдбар. Фæстаг азты цы уавæр сæвзæрд, уымæ гæсгæ уыцы газеттæ æмæ журналты хъысмæт у сагъæссаг.

— Цæмæдæргæсгæ, национ мыхуыры фæрæзтæй, нацийы рæзтимæ баст фарстатæй цыма паддзахад тыхсгæ кæны, афтæ зыны.

— Иу ныхасæй уыцы ахастæн зæгъæн нæй. Ахæм хъуыды сæвзæрд æмæ сфидар, цыма национ æвзæгтыл цæуæг газеттæ æмæ журналтæ искæй æккойы бадынц, æнæхъуаджы сæ дарынц. Фылдæр хатт райхъуысы, ома, уыдон сæхæдæг хъуамæ бавналой сæхи фæдарынмæ, кæной амалхъомадон архайд. Уыцы-иу рæстæг се ‘ппæтæй дæр ферох, национ газеттæ æмæ журналтæ кæй цæуынц, сæ къæхтыл кæй лæууынц, уый у, паддзахад адæмыхæттытæн аргъ кæй кæны, уый æвдисæг. Иннæрдыгæй, уыцы газеттæ æмæ журналтæ сты, адæмтæ кæрæдзийæн аргъ цæй фæрцы кæнынц, æмуд цæй руаджы сты, уыцы национ политикæйы ахъаззаг фæрæзтæй иу. Паддзахад сæм ахæм уазал цæстæй куы кæса, ома, сымах афтæ ахсджиаг не стут, уæд 5-10 азы фæстæ бамынæг уыдзысты.

Уæрæсейæгтæн фарст «Цы кæнгæ нын у?» ссис классикон æмæ кæд уавæр уæззау у, уæддæр йæ банывыл кæнынæн агурын хъæуы мадзæлттæ æмæ фæндæттæ. Цыппар азы дæргъы паддзахадон хицаудзинады алыхуызон оргæнты цæуы карз ныхас, тæрхæттæ кæнынц, мыхуыры фæрæзтæ куыд бахъахъхъæнгæ сты, уый тыххæй. 2014 азы нæ бæстæйы Президент Владимир Путин Регионалон хæдбар æмæ бынæттон мыхуыры фæрæзты медиафорумы бахæс кодта, цæмæй мыхуыры фæрæзтæн комкоммæ æххуыс лæвæрд æрцæуа. Афтæмæй хъуамæ газеттæ æмæ журналтæуадзджытæ сæ тыхтæ баиу кæной, уыцы хæс хауы æппæт медиаæмæх- сæнадмæ. Иугæйттæй къабазы вазыгджындæр фарстатæ лыггæнæн нæй. Медиакъорд «Ситим» 2015 азы апрелæй фæстæмæ кусы æппæтуæрæсеон æмвæзады. Йæ хъæппæрисæй Мæскуыйы, Уæрæ- сейы Æхсæнадон Палатæйы уыдис байхъуыстытæ, цæрджытæм мыхуыры фæрæзтæ фæхæстæгдæр кæныны ахсджиаг фарстаты тыххæй. 2015 азы фæззæджы та Дагомысы Журналистты æппæтуæрæсеон 19 фестивалы Æхсæнадон Палатæ скодта цæлхæмбырд «Пресса шаговой недоступности». Уым рæгъмæ рахастæуыд, газеттæ æмæ журналтæуадзджытæ æмæ кæсджытæ цы зындзинæдтæ æвзарынц, уыдæттимæ баст æппæт риссаг фарстатæ. Национ мыхуыры фæрæзтæ æнæ адæмы æххуысæй размæ нæ ацæудзысты, ома, этнос хъуамæ йæхæдæг агура йе ‘взагыл цæуæг газеттæ æмæ журналтæ.

— Мария, æрмæст патриотон лозунгтæ æмæ сидтытæй уавæр нæ аивдзæн…

— Фæстаг заман карзæй лæууы мадæлон æвзагыл журналтæ æмæ газеттæм фæсивæды æргом раздахыны домæн. Фæлæ, æцæгдæр, патриотон, рæсугъд ныхæстыл хъуамæ ма баззайæм. Кæд æмæ национ регионты скъолаты мадæлон æвзаг ахуыр кæнынц, алыхуызон фæсивæдон, культурон-ахуырадон, амалхъомадон æмæ æхсæнадон хъуыддæгтæ мадæлон æвзæгтыл конд цæуынц, уæддæр горæтты фæсивæды ‘хсæн мадæлон æвзагмæ ис уазал ахаст. Глобализм тæссагдзинад хæссы, национ хиæмбарындзинад æмæ бæстæйы цы этностæ цæры, уыдонæн.

Хъуамæ арф ахъуыды кæнæм æмæ бацæттæ кæнæм рæзгæ фæлтæрты ‘хсæн кæсджыты аудиторитæ фидар кæныны мадзæлттæ. Национ æвзæгтыл цы газеттæ æмæ журналтæ уагъд цæуы, уыдоны тынг фæнды, цæмæй адæмыхæттыты хиæмбарындзинад хъахъхъæд æрцæуа, цæмæй мадæлон æвзагæй ахъаззагæй пайда кæной царды æппæт фæзилæнты дæр. Паддзахадон Думæйы информацион политикæ, информа- цион технологитæ æмæ бастдзинады комитеты сæрдар Леонид Левин куыд бацамыдта, афтæмæй мыхуыры фæрæзты цавæрфæнды классикон хуызæн дæр нырыккон æхсæнады йæ ахадындзинад сæфы. Адæм се ‘ргом здахынц социалон хызтæм, цæмæй хабæрттæ уым базоной æмæ сæ иннæтæм дæр фæхæццæ кæной. Уымæ гæсгæ кæд газет æмæ журнал цардимæ иумæ нæ ивынц, æмдзу нæ кæнынц, уæд сæ консервативон хуыз æмæ апп цæлхдурау суыдзысты фæсивæды æргом сæм раздахыны. Ахъуыды кæн, уæд хæрзхъæд æмæ мидисджын этникон мыхуыры фæрæзтæ хъæуынц æрмæстдæр адæмыхатты æмæ паддзахады. Уымæ гæсгæ сæм — мæнæ-мæнæ ахадгæ не стут, никæйуал хъæуы — уæ цæрæнбон фæвæййы — ахæм цæстæй акæс, уæд уый йæ фæстæ расайдзæн æвирхъау социалон зындзинæдтæ. Абон паддзахад афтæ зæгъы: «хъуамæ национ мыхуыры фæрæзтæ сæхæдæг сæхи дарой, æхца кусой», фæлæ уыцы рæстæг чиновниктæй ферох ис, нымæцæй гыццыл адæмыхæттытæ, чысыл тиражты хицау газеттæ æмæ журналтæн сæ бон уыдæттæ нæу. Æнæ паддзахадон æххуысæй национ газеттæ æмæ журналтæ фесæфдзысты. Хъæуы финансон федералон æххуыс.

— Дызæрдыггаг нæу, зындзинæдтæ сты бирæ, фæлæ уæддæр ныронг Уæрæсейы цæрæг бирæ адæмыхæттыты æвзæгтыл уагъд цæуынц газеттæ æмæ журналтæ. Ома, цавæрдæр хъомысы хицау ма сты, нæ сæттынц.

— Нæ паддзахад æппæт адæмыхæттыты æвзæгтæ дæр нымайы, ис сын æмхуызон бартæ, æмæ уыдæтты фæрцы хъуамæ цæуой хъахъхъæд, рæзой. Æппæт æвзæгтæн дæр дихгонд цæуы социалон, экономикон, юридикон æххуыс. Нымæцæй тынг гыццыл адæмыхæттытæ дæр тырнынц сæхи æвзагыл уагъд газеттæ æмæ журналтæ кæсынмæ. Национ мыхуыры фæрæзтæ сты Уæрæсейы адæмыхæттыты æвзæгтæ бахъахъхъæныны æмæ райрæзыны паддзахадон мадзал. Уæдæ алы регион дæр архайы йæ национ мыхуыры фæрæзæн баххуыс кæныныл. Редак- циты нырма ис фæлтæрдджын, курдиатæй хайджын коллективтæ, архайд цæуы, цæмæй нырыккон ифтонг-гæрзтæй æххæст уой. Бирæ газеткæсджытæ сæ зæрдæтæ нæ ивынц сæ газеттæ æмæ журналтыл, цыфæнды зынæй дæр сæ рафыссынц æмæ афтæ дарддæр.

Фæлæ уæддæр лæмæгъдзинæдтæ къаддæр не сты, паддзахады финансон æххуыс у æгæр ныллæг. Дунейы мидæг дæр æмæ нæ бæстæйы дæр гæххæттыл уагъд мыхуыры фæрæзтæй адæм сæхи аздæхтой информацион технологиты бындурыл кусæг фæрæзтæм. Адæмæн газет рафыссын сæ материалон уавæрмæ гæсгæ зын ссис, къаддæрæй-къаддæр кæнынц, мадæлон æвзаг чи зоны, уыдон. Национ æвзæгтыл уагъд газеттæ æмæ журналтæ информацион æмæ рекламæйы базарады ерысхъом не сты. Редакциты кусджытæ исынц ныллæг мызд, æппынæдзух сын се штаттæ къаддæрæй-къаддæр кæнынц æмæ ма ис æндæр ахæм тæссагдзинæдтæ.

Уавæр банывыл кæнæн уаид закъонæвæрынады бындурыл, этникон журналистты статус фæбæрзонддæр кæнгæйæ. Редакцитæ дæр хъуамæ агурой нырыккон мадзæлттæ, цæмæй сæ уавæр фæхъомысджындæр уа, уый тыххæй, хъуамæ пайда кæной нырыккон информацион технологитæй. Медиаæмæхсæнад хъуамæ бацархайа посты хæрдзтыл æфтауыны змæлд бауромыныл. Кæд æмæ стыр горæтты фадæттæ ис газеттæ æмæ журналтæ альтернативон хуызы рафыссынæн, уæд национ мыхуыры фæрæзтæн сæ авналæнтæ цыбырдæр сты. Хъуамæ нымад цæуа уый дæр, æмæ Уæрæсейы цæрæг чысыл адæмыхæттытæ ныронг дæр сæхи дарынц традицион хъæууон-хæдзарадон куыстытæй, уыдон нæ ныууагътой сæ территоритæ, нæ сæ сафтид кодтой, нæ фæлыгъдысты стыр горæттæм æмæ уымæй бахъахъхъæдтой паддзахадон хæдзарадон зилдухад. Уымæ гæсгæ, кæд фæсарæйнаг паддзахæдтæ сæ цæст хъавынц уæрæсейаг афтид зæрæстон зæххытыл æрæвæрын, уæд сын уый уыцы чысыл адæмыхæттыты фæрцы нæ бантысдзæн.

Паддзахад стыр хæрдзтæ кæны банктæ, олигархты стыр æхцатæ фервæзын кæныныл, инвестицитæ бавæры нанотехнологитæ æмæ æндæр инновациты, уымæн æмæ уырдыгæй исы æфтиæгтæ. Национ мыхуыры фæрæзты егъау бавæрд та баст у адæмыхæттыты национ хиæмбарындзинад, æвзаг, культурæ, традицитæ бахъахъхъæнынимæ. Уымæ гæсгæ, сæ куыст хъуамæ хаст æрцæуа, паддзахад æхца хуызæнæн цæмæн фида, ахæм ахадгæ ар- хайдмæ.

— Куыд райхъуыст, афтæмæй 2017 азы сентябры конд æрцыди На- цион мыхуыры фæрæзты ассоциаци. Йæ сæйраг нысан цавæр у?

— Ахсджиаг нысан: Уæрæсейы национ мыхуыры фæрæзтæ баиу кæнын, æххуыс сын кæнын, бахъахъхъæнын сæ. Ассоциацийы уæнгтæ сты Уæрæсейы цæрæг адæмыхæттыты æвзæгтыл цæуæг газеттæ æмæ журналтæ. Уыдон курынц паддзахадæй, цæмæй æртæ азы дæргъы Уæрæсейы пост газеттæ æмæ журналтæ рафыссыны аргъыл ма бафтауа. Национ газеттæ æмæ журналтæ бынæттæм кæй хæццæ кæнынц, уый тыххæй сын фондз азы æмгъуыдмæ скæна æнцойдзинæдтæ. Ассоциацийы уæнгтæ фæнд кæнынц 2018 азы Мæскуыйы наукон-практикон конференци скæнын æмæ дзы национ æвзæгтыл цæуæг мыхуыры фæрæзты уавæрыл бæстон æрдзурын. Хъуамæ Паддзахадон Думæ æмæ иннæ æмбæлгæ ведомствотæ бакусой национ мыхуыры фæрæзтæн паддзахадон æххуыс кæныны тыххæй закъоны проектыл. Уымæй уæлдай, Ассоциаци йæ размæ æвæры æндæр ахсджиаг хæстæ дæр. Кæронбæттæн мæ бон афтæ зæгъын у, æмæ кæд нæ бæстæйы закъонтæ æмæ Конституцийы фæрцы национ мыхуыры фæрæзты рæзт бæрæггонд у, уæддæр сты тынг уæззау уавæры. Нæ бæстæйы информацион тыгъдадæй этникон мыхуыры фæрæзтæ куы фесæфой, уæд уымæй паддзахад фæцух уыдзæнис нациты ‘хсæн разыдзинад фидаргæнæг, æвзаг, культурæ æмæ Уæрæсейы адæмты хæдбындурдзинад хъахъхъæнæг фæрæзæй. Уыцы бынат уайтагъд айдзаг уыдзæн социалон хызтæ цы ныллæг, мæнг культурон хабæрттæй дзаг сты, уыдæттæй, афтæмæй хæлд цæудзæн бæстæйы информацион æдасдзинад æмæ æхсæнады рæздзысты карз ахастытæ…

 — Бузныг, Мария, де ‘ргом, мидисджын раныхасæй.

Ныхас ныффыста БУТАТЫ Эльзæ

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here