Ирондзинад æмæ иудзинады бæрæгбон — Къостайыхъæуы

0
270

 

Хетæгкаты Къоста йе ‘взонджы бонтæ кæм арвыста, йæ адзал æй кæм æрæййæфта, йæ тыхст æмæ фæллад уд кæм æрсабыр, уыцы Лабæ абон дæр ма æнгом баст у нæ адæмы цытджындæр хъæбулы номимæ. Хъæуы кæцыфæнды бынатмæ дæр бакъахдзæф кæн — банкъардзынæ дзы Хетæджы- фырты фарн æмæ сфæлдыстады тæваг. Уыцы æнкъарæнтæ уæлдай ирддæрæй бавзардзæн, Лабæйы — Къостайыхъæуы алæмæты зæххыл фыццаг хатт чи æрлæууа, уыцы ирон адæймаг.

Ныр дыккæгæм хатт æхсæнадон змæлд «Иудзинад»-ы минæвæрттæ абалц кодтой Хъæрæсемæ, Къостайыхъæумæ. Уыдон сæхицæн хæсыл банымадтой 15 майы — Ирон æвзаг æмæ литературæйы боны бабæрæг кæнын се ‘мтуг адæмы, бæрæгбоны арфæтæ æмæ сæм лæвæрттæ фæхæццæ кæнын.

Лабæйæгтæ сæ хотæ æмæ æфсымæрты æрбацыдмæ алкæддæр фенхъæлмæ кæсынц, сæ уды хъарм æмæ бæркадæй сыл баузæлынц, фырцинæй сæ сæ «уæлныхты» сисынц…

Афтæ уыд ацы хатт дæр. Цæгат Ирыстоны минæвæртты размæ хъæугæронмæ рацыдысты лабæйæгты кадджын хистæртæ æмæ фæсивæд, администрацийы бæрнон кусджытæ. Уастырджийы кувæндоны раз фысымтæ æмæ уазджытæ кæрæдзийæн салам радтой, ссардтой Стыр Хуыцау æмæ дзуæртты сыгъдæг нæмттæ.

Фаронæй хъауджыдæр ацы фембæлд рауад ноджы зæрдæагайгæдæр, уымæн æмæ ныр кæрæдзи хуыздæр зонынц — 2017 азы балц бындур æрæвæрдта æнгом æфсымæрон ахастдзинæдтæн. Лабæйæгтæ æмæ цæгатирыстойнæгтæн бынаты уайтагъддæр бацайдагъ зæрдæбын ныхас, кæрæдзи фæфæрстытæ кодтой сæ царды хабæрттæй, сæ дарддæры иумæйаг фæндтыл ногæй æрдзырдтой.

Мæнæн та фæцис Къостайыхъæуы администрацийы сæргълæууæг Хетæгкаты Иринæимæ аныхас кæныны фадат.

— Нæ хъæуы ныртæккæ цæры 2967 адæймаджы, уыдонæн сæ 40 проценты сты ирæттæ. Хъæрæсейæгтæ æмæ ирæттæй уæлдай ам цæрынц уырыссæгтæ æмæ сомихæгтæ дæр, — радзырдта Хетæгкаты чындз. Иринæйы ныхасмæ гæсгæ, хъæуы цæрджытæ кæрæдзиимæ сты хæлар, сæ цардæн ис æппæт социалон фадæттæ дæр — кусынц скъола, рæвдауæндон, медицинон пункт, спортивон скъола… Куыд фылдæр хъæуты, афтæ лабæйæгтæн дæр ныртæккæ сæйрагдæр у куысты бынæтты фарста. Хъæуы социалон объектты чи кусы, уыцы адæмæй уæлдай иннæтæй чи фосдарыны куыст кæны æмæ йæ цæхæрадоны архайы, чи æндæр рæттæм куыстагур ацыд.

Уазджытæ, фыццаджы-фыццагдæр, сæ фæндаг акодтой астæуккаг скъолайыл. Уым сæ бацыдмæ залы æрбамбырд сты ахуыргæнджытæ æмæ скъоладзаутæ. Ам уазджытæ æмæ фысымтæ сарæзтой иумæйаг бæрæгбон Ирон æвзаг æмæ лите- ратурæйы боны кадæн. Сценæйæ дæрдтыл айхъуыстысты ирон аив ныхас, фæндыры зæлтæ, ирон зарæджы мыртæ.

Уазджыты номæй арфæйы ныхас ракодтой æхсæнадон змæлд «Иудзинад»-ы æвзæрст лæг Байсонгъуырты Мухтар, змæлды советы уæнгтæ Токты Валодя æмæ Зассеты Сослан. Токы-фырт залы бадæг адæмы базонгæ кодта республикон æркастконкурс «Ирон дæн æз»-ы кæронбæттæны архайæг чызджытимæ. Æмæ æрмæст зонгæ нæ — чызджытæ равдыстой сæ арæхстдзинад кафын æмæ зарынæй, сæхи фыст нывæцæнтæ æмæ Къостайы æмдзæвгæтæ кæсынæй. Æмæ фысымтæ дæр дæлдæр не ‘рлæууыдысты — лабæйаг скъоладзаутæ зæрдæагайгæ бакастысты Къоста æмæ иннæ ирон поэтты æмдзæвгæтæ.

Фæсивæды алкæцы фезмæлд дæр æрбацæуæг адæмæн лæвæрдта æхсызгондзинад — уымæн æвдисæн уыдысты сæ тыхджын къухæмдзæгъд æмæ сæ цæхæркалгæ цæстытæ. «Уæ цæрæнбон бирæ, нæ буц уазджытæ! Уе ‘рбацыд нын алкæддæр хуры ракасты хуызæн вæййы», — йæ арфæйы ныхасы загъта хъæуы скъолайы ирон æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнæг Нартыхъты Юлия. Уыимæ æмхъуыды уыдысты Барахъты Людмилæ æмæ иннæ педагогтæ дæр.

— Абон Дзæуджыхъæу æмæ республикæйы районты бирæ алыхуызон мадзæлттæ цæуы Ирон æвзаг æмæ литературæйы боны кадæн. Ахæм зæрдылдарæн бон махæн уæлдай æхсызгондæр у Къостайыхъæуы уæвын. Алкæддæр фæрныг бæрæгбæттæ кæнут, нæ зынаргъ æфсымæртæ æмæ хотæ! Мах хорз зонæм, хъæуы скъолайы коллектив сывæллæтты ахуырад æмæ хъомыладыл куыд æнувыдæй кусы, уый. Æмæ цæмæй уæ архайд æнтыстджындæр уа, уымæн уын, æвæццæгæн, ахъаз фæуыдзысты, лæварæн уын цы ахуыргæнæн чингуытæ æрластам, уыдон. Фæрнæй сæ пайда кæнут, — йæ ныхасы фæбæрæг кодта Токты Валодя.

Æмæ æрмæст чингуытæ нæ. «Иудзинад»-ы зæрдылдарæн лæвæрттæй фæхайджын сты ирон æвзаджы ахуыргæнджытæ Нартыхъты Юлия æмæ Барахъты Людмилæ, стæй хъæуы иннæ сгуыхт адæймæгтæ дæр.

Уазджыты делегацийы уæнг, аивады кусæг, национ преми «Нарты фæткъуы»-йы лауреат Илаты Тимур та скъолайæн балæвар кодта йæхи къухтæй конд ирон хъисын фæндыр. Уыимæ, Тимур зæрдæ бавæрдта, хъæуы æвзонг лæппутæй фæндырыл цæгъдын сахуыр кæнын кæй бафæнда, уымæн æххуыс кæй уыдзæн, уымæй.

— Нæ бæрæгбон нын барæсугъд кодтат æмæ уын стыр бузныг зæгъын. Уæлдай ахсджиаг нын у чингуытæ райсын, уымæн æмæ ирон æвзаг æмæ литературæ ахуыргæнæн чингуытæй æххæст ифтонг не стæм. Уæ лæвар нæ ахуыргæнджыты архайдæн ахъаз кæй фæуыдзæн, уый дызæрдыггаг нæу, — «Иудзинад»-ы минæвæрттæн арфæ ракодта скъолайы директор Хъуылаты Барис.

Фæстæдæр хъæуы цæрджытæ æрбамбырд сты клубмæ. Уым сын уазджытæ равдыстой концерт. Æркаст-конкурс «Ирон дæн æз»-ы архайæг чызджытæ ирон уæлæдарæсы рафидауын кодтой клубы сценæ — адæймаджы цæст сæ уындæй не ‘фсæст. Сæ зард æмæ кафт та концертмæ æрбацæуæг адæмы цæсгæмттыл æвзæрын кодтой æхсызгондзинады цæссыгтæ. Залы раззаг бынæтты кæй æрбадын кодтой, уыцы ацæргæ сылгоймæгтæй бирæтæ сæ цæстытæ асæрф-асæрф кодтой æмæ кувæгау сабыр хъæлæсæй дзырдтой: «Уæ цæрæнбон бирæ, уæ цæрæнбон бирæ»…

«Ирон дæн æз» — айзæлыд сце- нæйæ. Ахæм ныхæстæ хъуыстысты залы бадæг алкæцы ирон адæймаджы зæрдæйæ дæр. Уыцы уысм кæ- рæдзийæ дард цæрæг ирæттæ уыдысты æнæфæхицæнгæнгæ удтæ, сæ зæрдæтæ æмгуыппæй куыстой…

Концерты архайджытæн къостайыхъæуккæгтæ стыр аргъ кæй скодтой, уый тыххæй сын арфæ ракодтой Токты Валодя æмæ Байсонгъуырты Мухтар.

— Стыр бузныг уæ стæм, ацы æмбырдмæ кæй саккаг кодтат, уый тыххæй. Нæ абоны фембæлд фæстаг кæй нæу, ууыл нæ зæрдæ дарæм, стæй нæ хъарутæ куыд амоной, афтæ йыл кусгæ дæр кæндзыстæм. «Иудзинад»-ы уæнгтæ алы дæсныйæдтæ æмæ алы социалон къордты минæвæрттæ сты, фæлæ нæ адæмы иудзинады хъуыддаджы æмзонд æмæ æмвæнд стæм. Махæн уемæ фембæлдтытæ æмæ халар ахастдзинæдтæ уæлдай ахсджиаг сты, — йæ раныхасы фæнысан кодта Байсонгъуыры-фырт.

Ам ма арфæйы сæрмагонд ныхæстæ загъдæуыд «Иудзинад»-ы советы уæнг Мæрзойты Тамерланы номыл. Уый къухвæллойы бæркадæй арæзт цæуынц æхсæнадон змæлды æппæт арфæйаг хъуыддæгтæ дæр, уый фæрцы сырæзт Хъæрæсемæ Къостайыхъæумæ балц дæр. Йæхицæн Лабæмæ ацæуыны фадат нæ фæцис, фæлæ хъæ- уы цæрджыты арфæтæ Мæрзойы- фыртмæ йе ‘мцæдисонтæ кæй фæхæццæ кæндзысты, уый бæлвырд у.

Къостайыхъæуы уæвгæйæ, æнæбабæрæг кæнгæ нæй, Хетæгкаты Леуан æмæ Уæлгъа кæм ныгæд сты, стæй Къоста фыццаг ныгæд кæм æрцыд, уыцы бынæттæ дæр. Хетæгкаты бинонты ингæнтæ зæрдылдаргæ сты алкæцы ирон адæймагæн дæр. «Иудзинад»-ы делегацийы уæнгтæ дæр сæркъулæй æрлæууыдысты цыртыты раз, дидин- джытæ сыл сæвæрдтой.

Æмæ æрмæст уыцы бынæтты нæ. Фыдыбæстæйы Стыр хæсты рæстæг цыфыддæр знаджы ныхмæ тохы хъæуæй чи фæмард, уыдоны мемориалы къулыл номæй-номмæ фыст æрцыдысты æппæт хъæбатырты нæмттæ. Баскаты, Дзасохты, Исахъты, Калоты, Кучиты, Хетæгкаты æмæ иннæ ирон мыггæгты минæвæртты нæмттæ æнустæм баззайдзысты Фыдыбæстæйыл æнувыддзинад æмæ æхсардзинады дæнцæгтæй. Уыцы мемориалы фарсмæ цыртдзæвæн сæвæрдтой Беслæны фыццæгæм скъолайы фыдракæнды амæттæгты номыл. Уыцы дуртыл дæр сæ къухтæ авæрдтой «Иудзинад»-ы минæвæрттæ, сæ рухс нæмттæ сын ссардтой…

Кæй зæгъын æй хъæуы, бон даргъ нæу, цасыл аххæсдзынæ? Фæлæ делегацийы уæнгты фæндыд фылдæр бынæттæ бабæрæг кæнын, фылдæр адæмимæ сæмбæлын. Æмæ сын фысымты æххуысæй æнтысгæ дæр бакодта. Кæцы уынгмæ, кæцы кæртмæ нæ бакъахдзæф кодтой, уайтагъддæр-иу бынæттон цæрджытæ сæ размæ рауадысты, хионы цæстæй-иу сæм ракастысты.

— Табуафси, нæ хæдзармæ дæр саккаг кæнут! — уыцы ныхæстимæ нæ размæ рауад хæрзæрыгон сылгоймаг. Афтæ базонгæ стæм бынæттон рæвдауæндоны хъомылгæ- нæг Таугазты Аленæимæ. Нæ ног зонгæ райгуырд æмæ схъомыл Ногиры Гуырцъыты фæрныг хæдзары. Фæлæ чызджы йæ амонды фæндаг æркодта Къостайыхъæумæ — сси Таугазты чындз. Æмæ кæд ам нæ райгуырд, уæддæр ныр иузæрдион у йæ ног цæрæнбынатыл, ам кусы æмæ йæ бинонтимæ хистæрты фарн хъахъхъæныныл архайы.

Æмæ Аленæйы хуызæн æрыгон фæлтæр Къостайыхъæуы бирæ ис, хистæртæн кад кæнынц, æнувыд сты мадæлон æвзаг æмæ ирон æгъдæуттыл, сæ лæггад сæ разæй цæуы… Уыцы æууæлтæ, æнæмæнг, ныфсы хос сты — хистæрты фарн бахъахъхъæндзысты æмæ йæ дарддæр кад æмæ радимæ ахæсдзысты…

Ахæм æнкъарæнтимæ рацыдыстæм. Хъæугæронмæ рацыдысты фысымтæ нæ фæдыл. «Стыр бузныг уын, нæ бæрæгбон нын кæй барæсугъд кодтат, уый тыххæй. Нæ фидæны фембæлдтытæм æнхъæлмæ кæсдзыстæм», — Хетæгкаты Иринæйы уыцы ныхæстæ зæрдæйыл абадтысты.

Фæлæ балц ууыл нæ фæци. Делегацийы уæнгтæм Черкесскы æнхъæлмæ кастысты Хъæрæсе-Черкесты цæрæг ирæтты æхсæнады минæвæрттæ дæр. Диаспорæйы разамонæг Хетæгкаты Олег, Нартыхъты Хасан æмæ Дзамболат, Хуыгаты Эдуард, Хъазыбегты Таймураз æмæ иннæ кадджын лæгтæн уыцы бон Лабæмæ ссæуыны фадат нæ фæци, фæлæ уазджытимæ ма фембæлой, уый сæм раст нæ фæкаст æмæ делегацийы уæнгты автобус Черкесскмæ фæзилын кодтой.

«Мах кæд ныртæккæ Черкесскы цæрæм, уæддæр нæхи лабæйæгтыл нымайæм. Уыцы хъæуæй рацыдыстæм, не ‘мхъæуккæгты цардæй абон дæр иппæрд не стæм, нæ бæрæгбоны дæр, хъыджы сахат дæр вæййæм иумæ», — уазджытæн зæрдиаг салам зæгъгæйæ, радзырдта Хетæгкаты Олег. Йæ ныхасмæ гæсгæ, Черкесскы ныртæккæ ис 200 ирон хæдзары бæрц. Иннæ адæмты ‘хсæн сæ ирондзинад æмæ æгъдауæй бæрæг дарынц, бирæтæ сæ кусынц бæрнон æмæ зынгæ бынæтты. Республикæйы сын ис кад, аргъ сын кæнынц сæ архайдæн. Уæвгæ, уыцы хъуыддаг сæрмагонд ныхасы аккаг у.

Абон та уал фысымтæ æмæ уазджыты, растдæр дзургæйæ та, æфсымæртæ æмæ хоты ‘хсæн, рауад зæрдæбын ныхас нæ адæмы абоны цард æмæ фидæныл, нæ иудзинадыл. Алфамбылай æрдз Президенты грант — Фыранктæ — Ирыстоны хъæдтæм Дмитрий Поляковæн Ирондзинад æмæ иудзинады бæрæгбон — Къостайыхъæуы Цæгат Ирыстоны хъæдтæм раззагазиаг фыранкты рауадзынмæ цæттæ сты. РЦИ-Аланийы Сæргълæууæг БИТАРТЫ Вячеслав йæ къух кæм æрæвæрдта, стæй 40 паддзахадон æмæ æхсæнадон организацийы минæвæрттæ кæй фарс рахæцыдысты, ахæм сæрмагонд фыстæг барвыстой Уæрæсейы Æрдзон авналæнтæ æмæ экологийы министрадмæ.

СЛАНТЫ Аслан

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here