Ирон романæн сæрæвæрæн æркодта

0
265

Фæрнион Къостайы фыццаг ирон романы авторы тыххæй критикон литературæйы бирæ хъарм æмæ, æрыгонæй кæй фæхъуыд, уый тыххæй тынг хъыггæнаг ныхæстæ загъд ис. Мæнæ дзы цалдæр: «Ирон литературæ бирæ æнхъæлцау кæмæй уыд, йæ зæрдæ тынг кæуыл дардта, уыдонæн сæ тæккæ курдиатджынтæй уыдис Фæрнион. Дыууын фараст азы йыл цыдис, 1937 азы йæ культы азар куы басыгъта, уæд. Йæ новаторон фæлварæнтæ бæстон сæ гаччы не сбадтысты, мидис æмæ формæйы ирддзинадмæ кæронмæ нæ фæхæццæ сты, фæлæ уæддæр йæ хъæлæс нæрыд Ирыстоны, лæмбынæг æм хъуыстой æмæ йын стыр аргъ кодтой чиныгкæсджытæ» (чиныг «Хуссар Ирыстоны фысджытæ»). «Йæ туг æндидзы Фæрнионæн, æрæнцой нæ зоны, зæронд над фæндæгтæй лидзы дардмæ» (Тыбылты Алыксандр). «Творчество Фарниона было многогранным. Он выступал как поэт и прозаик, как драматург и публицист» (чиныг «Писа- тели Северной Осетии»). О, фæлæ кæм сты уыцы диссаджы уацмыстæ?— бафæрсдзæн абоны чиныгкæсæг, уæлдайдæр та — цæгатираг чиныгкæсæг. Уымæн æмæ кæд Фæрнионы фæндзайæм азты сраст кодтой, уæддæр йе сфæлдыстадмæ нæ рауагъдадтæ фаг æргом нæма аздæхтой. Йæ уацмыстæ та мыхуыры рацыдысты 1937 азы размæ: 1927 азы Нигер æмæ Хъамбердиаты Мысостимæ рауагъта æмдзæвгæты иумæйаг æмбырдгонд «Уадындз», 1930- 1932 азты Чъребайы æмдзæвгæты чингуытæ «Зæй» æмæ «Байхъусут», 1932 азы — роман «Уады уынæр», 1933 азы Сталиниры — таурæгъ «Цины дуг», 1934 азы Дзæуджыхъæуы — йæ дыккаг рауагъд, уыцы аз ма йын ам рацыд пьесæ «Хæрзбон».

Йæ байсæфты фæстæ Къостайы уацмыстæ фыццаг хатт рухс федтой 1959 азы. Сталиниры йын цы чиныг рацыд, уырдæм хаст æрцыдысты йе ‘мдзæвгæтæ, поэмæтæ æмæ йæ ро- ман «Уады уынæр». «Уады уынæр» фæстæдæр — 1972 азы хицæн чиныгæй рацыд чиныгуадзæн «Ир»-ы. Ахæм уавæры абоны чиныгкæсæг, уæлдайдæр та æрыгон чиныгкæсæг, куыд хъуамæ зона æмæ аргъ кæна Фæрнион Къостайы сфæлдыстадæн?

Фæрнион Къоста (Фæрниаты Солтийы фырт Къоста) райгуырд 1908 азы Цæгат Ирыстоны Сечеры хъæуы. Уырдыгæй æрбалыгъдысты Ставд- Дуртæм. Фыд Солти уыдис куыстуарзаг, амалхъом æмæ хæларзæрдæ адæймаг. Ставд-Дурты йын цы дукани уыд, уырдыгæй мæгуырдæртæн асламдæрæй лæвæрдта алыхуызон хъæугæ товартæ. Уыцы аудындзинад абон дæр ма рох нæу хъæуы цæрджытæй, фæлтæрæй-фæлтæрмæ цæуы йæ хорзы кой, бацамондзысты дын, йæ дукани кæм уыд, уый дæр.

Къоста йæ сабийы бонты йæ зæрдæмæ айста хъæууон адæмы цардыуаг, сæ тухитæ æмæ бæллицтæ, мады æхсыримæ йæ туджы ахъардта мадæлон æвзаджы ад, йæ фыды зондахаст æмæ зæрдæйыуаг. Хъæуы райдайæн скъолайы фæстæ Дзæуджыхъæуы райста астæуккаг ахуыргонддзинад. 1926 азы ахуыр кæнынмæ ацыд Мæскуыйы журналистикæйы институтмæ, фæлæ йæ каст нæ фæцис. Дыккаг курсæй æрцыд Хуссар Ирыстонмæ. Куыста фæскомцæдисы обкомы, уыдис газет «Мах фæлтæр»-ы редактор. 1929 азы та ногæй ацыд Мæскуымæ æмæ дзы 1931 азы каст фæци Либкнехты номыл педагогон институты литературон факультет.

Къоста 1931-1932 азты уыд Сталиниры литературон газет «Большевикон аивад»-ы редактор, Хуссар Ирыстоны рауагъдады, стæй та — театры директор. 1933 азы æрыздæхт Дзæуджыхъæумæ, куыста чингуыты базарады хица- уæй, стæй та — сывæллæтты журнал «Сырх дидинæджы» редакторæй. Уый разæнгардæй архайдта Ирыстоны фысджыты иумæйаг фыццаг съезды æмæ Хуссар Ирыстоны Фысджыты цæдис саразыныл. Цæгат Ирыстонæй йæ 1934 азы делегатæй сæвзæрстой советон фысджыты Æппæтцæдисон фыццаг съездмæ.

Фæрнион литературæмæ йе ‘ргом хæрз æвзонгæй аздæхта, æмдзæвгæтæ фыссын райдыдта иуæндæсаздзыдæй. Йæ курдиат тырныдта ирон литературæйæ дарддæр, æмæ цымыдис, зæрдæргъæвд уыдис иннæ адæмты литературæ, культурæ базонынмæ. Уыцы-иу рæстæг рæзыд, хъæддыхдæр кодта йе ‘рмдзæф. Æмдзæвгæтæй уæлдай йæ тыхтæ æвзæрста лироэпикон, прозаикон æмæ драмон уацмысты дæр. Æрыгон уæвгæйæ йын тынг æнтыст царды размæ цæуын æмæ хорз уацмыстæ фыссын дæр. Уымæй уыд фыццаг ирон романы автор, кæд ын фыст нæ фæци, уæддæр. Уыд æргом æмæ уæндон дзырд. Кæнгæ митæ æмæ уæлæнгай ныхас никæмæн барста. Мæнæ дзы куыд зæгъы ахуыргæнæг-ветеран, фыссæг æмæ публицист Æлдаттаты Виктор: «1936 азы Хетæгкаты Къостайы амардыл æртын азы æххæст кодта. Уæд æз, ирон педтехникумы ахуырдзау, фыццаг хатт федтон Фæрнионы. Æрыгон аив, мызыхъарæзт, егъау рæсугъд бецыкк. Абон дæр ма мæ цæстытыл уайы. Уынгæ та йæ фæкодтон, Фысджыты цæдисмæ Къостайы мысæн изæры хæдразмæ кæй бауадтæн, уый фæрцы. Фысджытæ сæхи цæттæ кодтой изæрмæ. Фæрнионæн дæр чидæр, бæлвырд æй нал хъуыды кæнын чи, уый, бахæс кодтой Къостайыл æмдзæвгæ ныффыссын. Фæлæ ахæм номдзыд лæгыл тагъдтагъд æмдзæвгæ афыссын фыдракæнд у. Фæрнион рамæсты, йæхи нал баурæдта æмæ тызмæгæй сдзырдта: «Æз искæй фæндонæй æмдзæвгæтæ нæ фыссын!»

Æвæццæгæн, йæ удыхъæды миниуджытæ æмæ йе сфæлдыстад кæйдæрты фыдзæрдæты хæлæг æмæ æдзæстуарзоны æвзартæ ныппæрстой, æмæ сæхицæн æнцой нал зыдтой, райдайæны йыл фыстой критикон уацтæ, стæй та — хахуыртæ æмæ йæ бабын кодтой. Бæргæ ма хæцыд Тыбылты Алыксандр йæ сæрыл, хъахъхъæдта йæ фыдбылызæй, фæлæ… «Фæрнион Къостайы алфамбылай стыр хъаугъа цæуы, — фæдисы дзæнгæрджытæ цагъта Алыксандр. — Иуæй-иутæ комкоммæ аныхъуырынмæ хъавынц Къостайы, сæ бон ыл куы цæуид, уæд ын йæ хурхмæ кард ныддариккой. Къостайы критиктæм куы байхъусай, уæд æм æгæрыстæмæй, фыссæджы курдиат дæр нал ис. Уанцон нæу, гормæттæ! Немыцаг æмбисондау, найгæ-найын чъизи донимæ сывæллоны дæр ма аппарæм».

Ацы æмбисонд, æцæгдæр, æрцыд Фæрнион Къостайыл. Хахуыргæнджытæ йæ æрцахсын кодтой, æмæ йæ амардтой. Фараст æмæ ссæдз азы йеддæмæ йæ цæрын нæ бауагътой. Адæймаджы дисы æппары, уыцы цыбыр рæстæгмæ йын бакæ- нын цас бантыст, уый. Цас фæндтæ йæм уыд, цас хæстæ æвæрдта йæ разы, уыдон та сты ноджы дзуринагдæр. Æрæвнæлдта фыццаг ирон роман ныффыссынмæ дæр. Цæрын ын куы бантыстаид, уæд цас хорз хъуыддæгтæ бакодтаид йæ райгуырæн Ирыстонæн, ирон адæмæн! Фæлæ нын æй дунейы фарны цæст нæ бауарзта, знаджы амæттаг æй бакодта.

ЦГЪОЙТЫ Хазби

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here