Темырби

0
154

 

 

Советон дуджы ацы адæймаджы Ирыстоны чи нæ зыдта, ахæм нæ уыд. Йæ ном хъуыстгонд уыд канд Ирыстоны нæ, фæлæ æппæт Советон Цæдисы, уымæн æмæ уæд кусæг адæймагæн уыд кад æмæ намыс. Фæллойгæнæг адæймаг уыд дуджы хъайтар, тырнындзинады аккаг цæвиттон — йæ алыварс цæрæг адæмæн, фæзминаг — кæстæртæн. Йæ рæстаг цард æмæ фæллойæ йæхицæн кад чи кодта, уыдонæн сæ ном ирд стъалыйау уыд фæндагамонæг цырагъ иннæтæн. Уыдоныл фыстой газеттæ, æвдыстой сæ телеуынынадæй. Абон цард ныссуйтæ, хъыгагæн, æмæ фæзминаг хъайтартæн сæ бынат байстой бынтон æндæр «хъайтартæ», шоу-бизнесы «стъалытæ». Уыдон бацахстой газетты фæрстæ æмæ телеуынынады эфиртæ. Фæлæ тæссаг уый у, æмæ рæзгæ фæлтæр сæ цардмæ кæй бæллы, фæзминаг цæвиттонтæ сын уыдон кæй систы. Тынгдæр гъе уымæ гæсгæ мыхуыр кæнæм ацы æрмæг, цæмæй рæзгæ фæлтæр æмбара, чи у æцæг хъайтар, чи у кады æмæ бафæзмыныны аккаг, уый. Стæй ма дзы абоны газеткæсæг бакæсдзæн, ныронг газетты фыст кæуыл нæма уыд, нæ уацы хъайтарæн йæ царды ахæм хабæрттæ. Ныхас цæуы Социалистон Фæллойы Хъæбатыр Алæгаты Темырбийыл.

Алæгаты Харитоны фырт Темырби райгуырд Уæллаг Санибайы 1926 азы хуымæтæг зæхкусæг бинонты хæдзары. Йæ фыдæлтæ уырдæм æрлыгъдысты Майрæмыхъæуæй. Йæ ныййарджытæ Харитон æмæ Серафимæ уыдысты хуымæтæг зæхкусджытæ. Райгуырд сын дыууæ фырты Темырби æмæ Тимофей. Лæппутæ тынг раджы баззадысты æнæ фыдæй, Темырбийыл уæд дыууæ азæй фылдæр нæма цыд. Иуцасдæр рæстæджы фæстæ мад йæ лæппутимæ сæ цæрæн бынат раивтой Дæллаг Санибамæ. Фæцардысты дзы авд азы, стæй Серафимæ скодта дыккаг мой Джызæлмæ, йæ дыууæ фырты дæр йемæ акодта, афтæмæй.

Темырби раджы ралæг. Авд къласы каст куы фæци, уæд кусын райдыдта Джызæлы колхозы, 18-аздзыдæй та бинонты хъуыддаг бакодта. Цардæмбалæн равзæрста сыхаг чызг Торчынты Фузæйы. Æрыгон бинонтæн рантыст æртæ сывæллоны — чызг Аллæ æмæ лæппутæ Алик æмæ Батрадз. 1944 азы бинонтæ æрцардысты Чермены хъæуы. Темырби йæ кæстæр æфсымæр Тимофейы дæр йемæ ракодта, афтæмæй дыууæйæ дæр кусын райдыдтой Сталины номыл колхозы (фæстæдæр — колхоз «Чермен»).

Фыдыбæстæйы Стыр хæсты фæстæ азтæ уыдысты тынг уæззау, 1948 аз та, чи йæ æрæййæфта, уыдон дæр абон мысынц «æххормаг» азæй. Темырби-иу йæхæдæг дæр ацы цау радзырдта, ныр та йæ арæх æрымысы 95-аздзыд Боцуаты Елхъан. Елхъан куыста Темырбийы звенойы. Иу ахæмы дыууæйæ фистæгæй (уæд ма къолхозты машинæтæ нæма уыд) араст сты Беслæны хъæумæ гæны мыггагмæ. Радтой сын тауинаг, 50 килограмм кæм цыд, дыууæ ахæм голладжы дзаг, æмæ дыууæ æмбалы аздæхтысты. Рацыдаиккой иу-дæс километры, афтæ Елхъан бафæллад æмæ фæндаджы кæрон æрбадт. Сæ дыууæ дæр уыдысты æххормаг. Иу гыццыл куы аулæфыдысты, уæд Темырби йе ‘мбалы голлагæй мыггæгты иу путы бæрц æркалдта йæхи голладжы, æмæ араст сты дарддæр. Иуцасдæр рацыдысты, æмæ та Елхъанæн йæ бон дарддæр цæуын нал уыд. Ногæй æрбадтысты, аулæфыдысты. Уый фæстæ Темырби, йе ‘мбалы голладжы ма цы уыд, уыдон иууылдæр æркалдта йæхи голлагмæ æмæ 100 килограммы йе ‘ккой скодта, афтæмæй сæ фæндагыл араст сты. Елхъан кæд æнæ уаргъæй цыд, уæддæр та æрлæмæгъ. Æмæ уæд Темырби, йæхæдæг дæр кæд æххормаг уыд, уæддæр йæ армы æркалдта гæны мыггæгтæй иугыццыл æмæ дзы йе ‘мбалæн бахæрын кодта, дарддæр цæуынхъом цæмæй уа, уый тыххæй.

Æрымысыд-иу Темырби йæхæдæг дæр, стæй ма абон йе ‘мбæлттæй цардæгас чи у, уыдон ахæм цау дæр. Колхозы кусджытæй иу æххормагæй амард. Уыд хъызт зымæг. Адæм мардмæ æрбацæуой, уый сæ бон нæ уыд, уымæн æмæ сæхæдæг дæр æххормагæй мардысты. Уæд Темырби бацыд колхозы сæрдармæ (сæрдарæй уæд куыста Абайты Алыкси, фæстæдæр ын радтой Социалистон Фæллойы Хъæбатыры ном), фехъусын ын кодта, колхозы уæнгтæй иу кæй амард æмæ дзы ракуырдта, цæмæй мард бавæрынæн æмæ мардмæ æрбацæуæг адæмæн æгъдау раттынæн рафысса дзулы 100 килограммы. Сæрдар разыйы дзуапп радта. Темырби райста бæхуæрдон æмæ араст дзулфыцæнмæ. Фæстæмæ куы цыд, уæд фæндагыл ногконд дзулы хæрздæф æххормаг адæмæн сæ фындзы хуынчъытæ хъыдзы-хъыдзы кодта, æмæ, дæ дзул кæдæм ласыс, зæгъгæ, йæ фарстой. Дзул зианджынты хæдзармæ ласы, зæгъгæ, уый куы базыдтой, уæд хистмæ сæхи цæттæ кæнын райдыдтой. Чырын скодтой æмæ мард æгъдауимæ сæмбæлын кодтой йæ зæххы хайыл. Фæлæ æххормаг азтæ дæр фесты, цард сабыргай йæ гаччы бадын райдыдта. Чермены хъæуæн уыд тынг бирæ зæххытæ, æмæ уыдонæй кæцыдæртæ уыдысты хъæуæй тынг дард, хæццæ кодтой суанг Цалыкмæ дæр. Транспорт уыцы рæстæг нæ уыд, æмæ алы бон хъæуæй быдырмæ цæуын кæй бон уыд, уымæ гæсгæ колхозонтæ æхсæвиуат кодтой быдырон станты. Хъæздыгдзинадæй сæм кæд ницы уыд, уæддæр адæм уыдысты тынг хæлар, цардысты иу бинонтау. Куысты фæстæ-иу сарæзтой хъазтизæртæ, сæ кæрæдзиимæ ерыс кодтой. Сæ хæдзæрттæм-иу æрбацыдысты æрмæстдæр фæлладуагъды бонты. Хуыздæр-иу чи бакуыста, уый-иу мызд дæр фылдæр райста. Афтæ, 1950 азы Темырби йæ мызды ныхмæ бакуыста нартхоры 72 тоннæйы, картофы 25 тоннæйы æмæ мæнæуы 5 тоннæйы. Иу аз та Темырби йæ звенойы уæнгтимæ бакусынмæ райстой 8 гектары зæххытæ æмæ дзы цы хъæууонхæдзарадон культуртæ байтыдтой, уыдонæй райстой хъæздыг тыллæг. Таугæ та кодтой нартхор, картоф, мæнæу, хъæбæрхор, сысджы, гæн, халсартæ, пырындз. Суанг ма харбыз æмæ неси дæр. Колхоз дардта бæхтæ, фыстæ, сæгътæ æмæ афтæмæй хъæздыгæй-хъæздыгдæр кодта. Хъæуы фæзынд электрон станцæ, сæрак уадзæн æмæ консервгæнæн заводтæ, машинæтæ-тракторты станцæ. Фæзынд сæм, суанг механизатортæ кæм цæттæ кодтой, ахæм профессионалон училище дæр. Уыдис дзы ахуырдзаутæ сыхаг республикæтæй — Дагестанæй, Кæсæг-Балхъарæй, Хъалмыхъæй, Ростовæй, суанг Кубæйæ дæр ма. Алцыдæр дзурæг уыд колхозонты хъазуатон куыстыл, æмæ уыцы куысты фæрцы адæмы цард хуыздæрæй-хуыздæр кæй кодта, ууыл.

Хъæууонхæдзарадон культуртæ æрзайыны бæрзонд бæрæггæнæнты тыххæй 1954 азы Темырби хорзæхджынгонд æрцыд Ленины орденæй. Уымæй уæлдай, Ленины орденхæссæг систы колхозы иннæ хъазуатон кусджытæ, семæ: Туаты Тугъан, Зыхъуаты Барис, Гайттаты Шамил æмæ иннæтæ, æдæппæт — аст адæймаджы.

Уæдмæ, колхозы фæзынд техникæ дæр. Темырби æрлæууыд механизацигонд звенойы сæргъы, чысыл фæстæдæр та — быдырон куыстгæнджыты звенойы сæргъы дæр. Фæрсæй-фæрсмæ йемæ хъазуатонæй куыстой Гуыбиаты Дзантемыр, Цæрæхаты Æхсар, Гуытъиаты Бадто æмæ Георгий Мастрюков.

1964 азы республикæ бæрæг кодта йæ юбилей — Цæгат Ирыстоны автономийыл сæххæст 40 азы. Йæ историйы уый уыд стыр цау. Ирыстонмæ Мæскуыйæ уæд ссыдысты бирæ уазджытæ, сæ сæргъы Никитæ Хрущев, афтæмæй. Уазджытæн куыд æмбæлы, афтæ изæрæй æрæвæрдтой бæркадджын фынг. Республикæйы æппæт цæрджыты номæй кады нуазæн Хрущевæн радта Темырби. Ирыстоны йæ куыд суазæг кодтой, уымæй Хрущев баззад тынг разыйæ, æмæ арфæ ракодта се ‘ппæтæн дæр.

Темырби, дыууæ звенойæн разамынд дæтгæйæ, хъазуатонæй куыста, æмæ йе ‘мбæлттимæ хъæууонхæдзарадон культуртæй цы хъæздыг тыллæг истой, уымæн йæ бæрæггæнæнтæ уыдысты тынг бæрзонд: иу гектарæй 180-215 центнеры халсартæ, 330-380 центнеры картоф, 70-110 центнеры нартхор æмæ афтæ дарддæр.

Хъæууонхæдзарадон культурты куыст кæныны къабазы йæ фæллойадон æнтыстдзинæдты тыххæй 1966 азы Темырбийæн лæвæрд æрцыд Социалистон Фæллойы Хъæбатыры кадджын ном, æмæ йын радтой Сыгъзæрин Стъалы æмæ Ленины дыккаг орден. Уыцы аз æвзæрст æрцыд ССР Цæдисы Сæйраг Советы депутатæй. Уымæй уæлдай Темырби бирæ хæттыты уыд хицаудзинады бынæттон оргæнты депутат, дыууæ хатты — нæ республикæйы æвзарæн къамисы сæрдар. Партийы Цæгат Ирыстоны обкомы уæнг та уыд 24 азы. Æнæзæгъгæ нæй, Черменыхъæу рагæй дæр хъуыстгонд кæй уыд йæ хъазуатон зæхкусджытæй. Æрмæст Социалистон Фæллойы Хъæбатыртæ сæм уыд æхсæз. Темырбийæ уæлдай уыдон уыдысты: Абайты Алыкси, Четойты Барис, Дзгойты Шамил, Кокайты Уасил æмæ Василий Юречко.

Куыд депутат, афтæ Темырбийæн бантыст бирæ хорз хъуыддæгтæ саразын йæ хъæуæн æмæ Горæтгæрон районæн. Йæ фæрцы фæзынд цалдæр скъолайы, рынчындæттæ, культурæйы хæдзæрттæ, адæмæн сæ царды домæнтæ æххæстгæнæн социалон объекттæ. Йæ курдиатмæ гæсгæ цалдæр хъæумæ бауагътой газ. Уыцы азты нæ бæстæйы уыд адæмон хæдзарады рæзтæн дзуапдæттæг æмæ, пълантæ куыд æххæстгонд цæуынц, уымæ цæстдарæг паддзахадон оргæн — Госплан. Мæздæджы районы колхоз «Сырх Ирыстон» æмæ Рахизфарсы районы колхоз «Хуымæллæг»-æн газы лимиттæ уырдыгæй цæмæй уа, ууыл дæр бацархайдта Темырби. Уæд ахæм æгъдау уыд, æмæ, зылынми саразыны тыххæй цыбыр рæстæгмæ ахст чи ‘рцыд, ахæм адæймаджы йе ‘вджид райсын æмæ йæ дарддæры раст цардыл дзуапп дæттыны бар лæвæрд цыд депутатæн. Темырбийы курдиæттæм гæсгæ 34 ахæм адæймаджы ссæрибар сты æмгъуыдæй раздæр æмæ уый фæстæ се ‘ппæт дæр царды раст фæндагыл æрлæууыдысты. Стæй ма ахæм цымыдисаг цау. Темырбийы звенойы йе ‘рыгонæй куыста фидæны хъуыстгонд ахуыргонд, медицинон наукæты доктор æмæ фыццаг ирон академик Берозты Темырболат. Хъуыддаг та уыд афтæ. Черменыхъæуы дæрддзæф зæххытæй иутæ уыдысты Кантышевойы ‘рдыгæй. Колхозонтæ дзы тыдтой нартхор æмæ йæ бæхуæрдæттæй ластой, иу ластæн — аст голладжы. Темырболат уыд æрыгон лæппу, йæ хъарутыл æууæндыд æмæ уæрдоны сæвæрдта æхсæрдæс голладжы. Фæндагыл уæрдонæн йæ сæмæн асаст, æмæ лæппуйы бахъуыд æнхъæлмæ кæсын иннæ колхозонтæм, цалынмæ йæм хæццæ кодтой, уæдмæ. Ацы цауы фæстæ Темырби лæппуйæн афтæ бакодта: «Зæххы куыст æнцон нæу. Ды та нырма æрыгон дæ, æмæ уый бæсты дæ хъарутæ ахуыры ‘рдæм сараз». Иу цалдæр мæйы фæстæ Темырболат колхозы куыст ныууагъта æмæ бацыд уæлдæр ахуыргæнæндонмæ. Иунæг ныхасы дæр бирæ тых ис, æвæдза…

1967 азы Темырби æмæ йе ‘мбал Цæболты Ибрагим иннæтимæ схызтысты Сæнайы хохы цъупмæ æмæ дзы æрсагътой Ленины æмæ Кировы бюсттæ.

Темырби стыр зæрдиагæй архайдта рæзгæ фæлтæры хъомыладон куысты. Йæхи цардæй сын хаста дæнцæгтæ, афтæмæй сын сæ гыццылæй фæстæмæ уарзын кодта фæллой. Йæ фæлтæрддзинадыл ахуыр кодтой иннæтæ дæр, уый фæдыл æй æрвыстой фæсарæнтæм дæр, уыд Францы, Болгарийы, Турчы, Венгрийы, Польшæйы.

Йæ фæлтæрддзинадимæ базонгæ уæвыны тыххæй йæм цыдысты алы рæттæй. Уæдæ Кубæйы ахуырдзаутæ дæр, Чермены 1-æм профессионалон-техникон училищейы ахуыр кæнгæйæ, практикæйы уыдысты Темырбийы звенойы. Йæ фæллойадон æнтыстыты тыххæй Темырби цалдæр хатты архайдта Мæскуыйы Адæмон хæдзарады æнтыстдзинæдты равдысты (ВДНХ-йы). Йæ куыстыл иузæрдион, фæллойуарзаг, дæсны æмæ стыр хъаруйы хицау адæймаг Алæгаты Темырби Ирыстоны хъæууон хæдзарады рæзтмæ цы стыр æвæрæн бахаста, уымæн абон дæр аргъ скæнæн нæй.

Царды мидæг та Темырби уыд хуымæтæг, хъæлдзæг, цыргъзонд адæймаг. 1993 азы Темырби рацыд пенсимæ, фæлæ уæддæр æнцад не ‘рбадт, кодта æхсæнадон куыст, цардæн уыд йæ гуылфæнты, кæстæртимæ хъомыладон куыст ын хаста æнцойдзинад. Темырби йæ цардæй ахицæн 2003 азы. Фæлæ абон дæр рох нæу. Йæ портрет фенæн ис республикæйы Бæстæзонæн музейы. Черменыхъæуы 1-æм скъолайы музейы та ис Темырбийы царды тыххæй бирæ хабæрттæ базонæн. Хуымæтæг зæхкусæг, фæллойуарзаг æмæ Хъæбатыр Темырби абон дæр цæры йæ кæстæрты, йæ алыварс алкæддæр цы бирæ хорз адæм уыд, уыдоны зæрдæты.

Авторæй: Ирыстоны хуыздæр хъæбултæй иу, Социалистон Фæллойы Хъæбатыр Алæгаты Темырбийы ном Черменыхъæуы уынгтæй иуæн (Дзæуджыхъæуы кой нал кæндзыстæм) лæвæрд нырмæ кæй не ‘рцыд, уый нымайын стыр рæдыдыл. Æмæ йæ хъæуы сраст кæнын. Афтæ куы бакæнæм, уæд уый уыдзæн кады хос алы ирон адæймагæн дæр, æппæт Ирыстонæн дæр, бынтон хорз та — рæзгæ фæлтæры хъомыладæн.

 

ДЕДЕГКАТЫ Зæлинæ

 

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here