Дзгойты æфсымæртæ

0
186

Историйы цаутæн бамбæхсæн нæй. Æнусты арфæй дæр райхъуысы сæ азæлд. Æрæджы, Интернеты федтон ирон цухъаты нæлгоймæгты къорды рагон къам. Цымыдисаг фæкастис алкæмæ дæр. Къамы бын бафыстон: «Чи сты, ацы лæппутæ? Æмæ мæм цалдæр боны фæстæ æрбадзырдта УФйы Æнæнхъæлæджы цауты министрады цæгатирыстойнаг управленийы зынгхуыссынгæнæн хайады эксперт Дзгойты Алан. Уый мын загъта, къамы чи ис, уыцы нæлгоймæгтæ Дзгойты æфсымæртæ кæй сты, сæ иу Степан (Сикъо) та у йæ фыды фыд.

Уый хæдфæстæ Интернеты фæзындысты, сыхаг республикæтæй «цытуарзаг» адæймæгтæ, ирон фæсивæды йæхи мыггагæй рахонынмæ чи хъавы, ахæмтæ. Иу бон нæм редакцимæ æрбацыд Аланы фыд Хазби, йемæ æрбахаста архивы гæххæттытæ, æрмæджытæ æмæ къамтæ. Се ‘хсæн уыдис, Интернеты кæй федтон, уыцы къам дæр.

— Мæ фыд Сикъо (Степан), йе ‘фсымæртæ: Трифон, Михал, Яков, Васили æмæ Сандроимæ, — загъта Дзгойты Хазби, æмæ мын бæлвырд, бæстон хабæрттæ фæкодта йæ фыды тыххæй.

Дзгойты Степан (Сикъо) райгуырд Уæллаг Санибайы 1881 азы. Хæрзæрыгон ма уыдис, афтæ йæ ныййарджытæ сæ цотимæ ралыгъдысты Ирыхъæумæ. Сывæллæттæ сæ чысылæй фæстæмæ бавзæрстой уæззау куыст. Æххуыс кодтой сæ ныййарджытæн. Фæлæ, куы ралæгтæ сты, уæд дзы алкæй дæр бафæндыд йæ бынат царды ссарын. Уыцы заман æфсæддон службæйæ кадджындæр ницы уыдис. Уæд райдыдтой революцийы фыццаг змæлдтытæ, æмæ хуымæтæг адæм бæлвырд не ‘мбæрстой, рæстдзинад кæцы фарс уыдис, уый, уымæн æмæ бæрæг нæ уыдысты хицауады æмæ революцимæ арæзт къордты нысантæ.

Сæ æфсæддон фæндæгтæ Дзгойты æфсымæрты æркодтой, 1914 азы 23 августы, паддзах Николай «Дикая дивизия», зæгъгæ, кæмæ сидтис, уыцы къордмæ. Дивизи уыди Цæгат Кавказы националон полкътæй арæзт. Уыдонимæ ирон бæхджын дивизи дæр. Уым райдыдтой се ‘фсæддон хæс æххæст кæнын Дзгойты лæппутæ. Ирон дивизи йæ хæстон сгуыхтдзинæдтæ райдыдта 1914 азы ноябры Карпатты районы æмæ уæззау тохты йæхицæн сæ хъæбатырдзинад æмæ ныфсхастæй æнæмæлгæ кад скодтой. 1915 азы майы уырыссаг æфсæдтæн цæугæдæттæ Прут æмæ Днестры астæу састы бынаты баззадысты. Гермайнаг æмæ АвстроВенгриаг æфсæдтæн та «Горлицкий прорыв», зæгъгæ, кæй хуыдтой, уый сæ къухы бафтыд æмæ бацахстой Львов æмæ Перемышель.

Уыцы аз, 4 июны та райдыдта иннæ хæстон операци «Брусиловский прорыв». Ацы ран ирон дивизийыл уæлдай стырдæр хæс æвæрд уыдис. Хъайтардзинад ирон лæгæн рагæйдæр йæ туджы æхсыстис. Дзгойты Степан æмæ Трифон хæстон операцийы сæхи хъæбатырæй равдыстой æмæ хорзæхджынгонд æрцыдысты Георгийы II къæпхæны дзуарæй. Степаны та есаулы цинмæ систой.

1916 азы 27 августы, Румын, Герман æмæ Австро-Венгримæ хæстмæ фæсидтис, фæлæ йæ ныхмæлæууæг хъæбатырдæр разынд æмæ бацахста Румыны сæйраг сахар Бухарест. Уæрæсе Румыны æмцæдисон уыд æмæ Румыны æфсæдтæн баххуыс кæныны фæдыл сарæзта румынаг фронт. Уый скондмæ хаст æрцыд кавказаг дивизи дæр. Румыны фæстæ дивизи æрвыст æрцыд Бессарабимæ, уырдыгæй та фæстæдæр — Украинæмæ.

Февралы революцийы уылæнтæ Уæрæсейы анхъæвзтой. 1917 азы 24 августы, инæлар Корнилов фембæлд либералон-демократон хицауады минæвæрттимæ, сæ сæргъы Керенский, афтæмæй æмæ йæ фæндон бахаста, æфсæддон егъау фæфæлдæхт Петрограды саразыны тыххæй, уырдæм инæлар Крымовы 32-аг бæхджын корпус арвитын, Дзгойты æфсымæртæ ацы корпусы службæ кодтой. Дарддæр Корнилов домдта, цæмæй Керенский æмæ æппæт министртæ дæр сæ бынæттæ суæгъд кæной, Петрограды æфсæддон уавæр сæвæра æмæ граждайнагæфсæддон хицаудзинад йæхи къухтæм райса. 32- аг бæхджын корпусы командир, инæлар Крымов хицауады фæндтæ нæ бамбæрста æмæ Корниловы ныхмæ ралæууыд. Керенский Крымовмæ фæдзырдта «Зымæгон галуанмæ» æмæ йæ уæйгæнæг рахуыдта. Крымов уыцы æфхæрдæн нæ ныффæрæзта æмæ йæхиуыл дамбаца ныццавта.

Сæ командиры фæстæ бæхджын корпус ныддихтæ, ныппырх. Бирæтæ дзы сæ хæдзæрттæм фæцыдысты. Сæ фыдыуæзæгмæ æрыздæхтысты Дзгойты лæппутæ дæр. Ирыхъæуы цардысты æмæ æхсæнадон куыст кодтой. Степан (Сикъо), Сапицкий кæй хонынц, уыцы ран сарæзта хæдзар, фæстæдæр та, Къостайы уынджы хицæн хæдзар кæртимæ.

Хъуысаты Генри йæ чиныг «Вокруг Коста»-йы 158-æм сыфы фыссы Мамиаты Лексойы мысинæгтæ: «Коста вместе с Нико Хетагуровым часто приходил в дом на углу нынешней улицы Коста Хетагурова и Кутузова, где жил Степан Дзгоев. Во дворе которого стояло грушевое дерево, под ним они любили сидеть. Туда им выносили круглый стол — фынг с угощениями. Коста часто одаривал Степана черкесками».

— Мæ фыдыл уæд цыдис 18 азы, — дзырдта Степаны фырт Хазби. Степан схъомыл кодта хорз кæстæртæ. Æхсæз сывæллоны: Нинæ, Раисæ, Верæ, Тамарæ, Федыр æмæ Хазбийы. Уыдонæй ма абон ис æрмæст Хазби. Цæры, Степан кæддæр цы хæдзар сарæзта, уым. Ис ын тынг хорз, фыдæлты рæсугъд номæн аккаг чи у, ирон дзырды фарнæн æгъдау æмæ лæггад чи кæны, ахæм бинонтæ.

Степаны хистæр лæппу Федыр, хъæбатыр хæстон, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты цы сгуыхтдзинæдтæ равдыста, уыдоныл æнæхъæн чиныг ныффыссæн ис. Харьковы облæсты горæт Белгороды Федыры номыл ис уынг, скъола æмæ куыстуат. Ацы ран 1943 азы Харьковаг 375-æм фистæг æфсады дивизийы 1243-æм полчъы командир Дзгойты Федыр Степаны фырт йæхи хуызон хъæбатыр фæсивæдимæ йæ цард æнæвгъауæй радта Райгуырæн бæстæйы сæраппонд. Фæмард, фæлæ æнæмæлгæ кадимæ цæрынц йæ ном æмæ йæ æхсардзинад фæлтæрты зæрдæйы. Хъæбатыртæ нæ мæлынц, кæд не ‘хсæн нал вæййынц, уæддæр…

Федыр ныгæд æрцыд Белгороды æфсымæрон ингæны. Йæ ныййарджытæн бирæ азты уыд æбæрæгæй сæфтыл нымад. Фæлæ, бинонтæн куы фехъусын кодтой, хæстон кæм ныгæд ис, уый, уæд йæ хо Нинæ фæцыд йæ ингæн бабæрæг кæнынмæ. Ацы хъуыддаджы йын æххуыс кодтой йæ сиахс Гарик Галаган, йæ лæппу Юрий Рубцов, йæ чызджытæ Томæ æмæ Лидæ. Ахæм истори ис, Интернеты кæй федтон, уыцы рагон къамæн.

САУТÆТЫ Тамилæ

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here