Рæстæджы, царды фæлварæнты æхсыст йæ курдиат

0
134

Драматург, фыццаг ирон киносценарист, кинорежиссер Джимиты Георгийы сфæлдыстадыл афæлгæст 1958 азы Цæгат Ирыстоны чингуыты рауагъдад джиппы рауагъта чиныг «Пьесæтæ». Ис дзы цыппар пьесæйы: «Чындзæхсæв», «Ног чындз», «Тохы бонтæ» æмæ «Сау мигъ». Сæ автор — Джимиты Георги. Драматурджы æппæты стырдæр сгуыхтдзинад дзы у пьесæ «Сау мигъ». Хаст æрцыд ахуыргæнæн чингуытæм. Драмæ «Сау мигъ»-ы тыххæй Джыккайты Шамил фыссы: «Пьесæ ирон театры сценæйы æвæрд æрцыд 1944 азы майы, æмæ йын уыд ахъаззаг идейон ахадындзинад. Джимиты Георги æвдисы 1942 азы цаутæ, фашисттæ рæстæгмæ Цæгат Ирыстоны иу хай куы бацахстой, уыцы фыдрæстæг. «Сау мигъ» у авторы хуыздæр уацмыс, уымæй Георги йæ бынат бацахста ирон драмæйы историйы. Драматургæн фæуæлдæр ис йæ дунеæмбарынад, сырæзтис йæ дæсныйад. Уацмыс у реалистон, бæлвырд дзы зынынц царды æцæг нывтæ, ирд характертæ, арф быцæутæ. Пьесæйы ис æцæг драмон архайд, йæ сюжет рæзы драмон быцæутæ æмæ уавæртæй, — уыцы уавæрты фадат ис персонажты митæн сæ цырв иртасынæн, характерты психологизм æргом кæнынæн. Архайд цæуы логикон хаххыл, нæ саджилтæ кæны, æмæ йæ тых нæ сæтты, цæуы рæзгæ йæ кæронмæ.

 

Драматург уацмысы æрмæг райста иу бинонты хъысмæт, уыцы хъысмæты зынынц хæст æмæ йæ фæстиуджытæ, адæмы ахастытæ, патриотты сгуыхтытæ æмæ уæйгæнджыты гадзрахат. Колхозон Дзамболаты хæдзармæ мæлæтдзаг цæфтæй æрбафтыд Советон Æфсады лейтенант Костенко. Уый зæронд лæгыл фæдзæхсы полчъы тырыса, йæ партбилет æмæ йæ фæстаг фыстæг. Йæ хæдуæлвæд хæдзары фæзынынц немыц æмæ сæ хæрзгæнæг Астархан. Уыдон Дзамболаты къам сисынц, цыма лейтенанты уый амардта, афтæ. Зæронд лæг бахауд дывыдон арты. Бинонтæн уæнгæл фестад, адæм ыл сæхи атигъ кæнынц. Астархан ын «йæ рохтыл» æрхæцыд æмæ дзы йæхицæн хъузон аразы. Дзамболатмæ чи цы цæстæй кæсы, уымæй æргом кæны йæ зондахаст, йæ удыхъæд. Фæзминаг фæлгонцты рæнхъ æххæст кæнынц Хадизæт æмæ Дзæрæхмæт — Дзамболаты чызг æмæ сиахс. Сæ рольтæ сты эпизодон, фæлæ æххæстæй æвдисынц персонажты удыхъæд, сæ зондахаст, сæ лæгдзинад. Сæ сæйраг миниуæг у советон патриотизм. Уыдон сæ бæсты æмæ сæ адæмы сæрвæлтау дæттынц сæ цард дæр. Трагикон, фæлæ кадджын у Хадизæты мæлæт. Ахæм адæймæгты фæрцы нæ цуды адæм æмæ бæсты фарн.

Фыссæджы æнтыст у Астарханы фæлгонц. Джимийы-фырт ныв кæны трагикон сурæт — Астархан у сусæг знаг. Советон заманы æрныгъуылд, йæ цæсгомыл дары маскæ. Кæй уæрдоны бады, уый зарæг кæны. Бабадти фашистон тыхгæнджыты уæрдоны. Сси немыцы хъузон, æгад фæсдзæуинау барвæндонæй ласы комендант Шмульткойы цырыхъытæ. Уæй кæны йæ адæмы. Ис æм иунæг нысан: «Мардæй дæр спайда кæнын хъæуы». Астархан у дыдзæсгом, æнæфсарм, тугцъир. Нæй йæм ирон æгъдау, нæ зоны хæстæгдзинад.

Драмæ бæрзонд исы патриотизмы идейæ, фидар кæны советон гуманизм, ис ын оптимистон зылынад. Хадизæт знæгтæн газет уадзыны бæсты равзæрста кады мæлæт. Уымæн фашизм æмæ окупанттæ сты сау мигъ, фæлæ йæ уырны адæм æмæ йæ бæстæйы уæлахиз. Уацмысы финалы советон булкъон Скорняков зæгъы: «Иу къæм дæр нал баззайдзæн уыцы сау мигъæй нæ бæстæйы сæрмæ, ныххæлиу æй кæндзæн хур»… Драмæйы символон нысаниуæг ис авдæн æмæ артдзæстæн дæр. «Сыстдзæн та фæныкæй хъæу ноджы рæсугъддæр æмæ хъæздыгдæрæй», хæлд къонайы ссудзæн арт, саст авдæны раивдзæн ног авдæн”, — ахæм хуызы уыдта Джимитиы Георги адæмы фидæн.

Джимийы-фырт ныффыста фыццаг ирон советон комеди «Чындзæхсæв». Уымæй ма йæ тыхтæ фæлвæрдта кинодраматургийы дæр. Уый ирæттæй фыццагдæр ныффыста кинонывæн сценари. Уыцы сценаримæ гæсгæ ивгъуыд æнусы æртынæм азты Бакуйы киностуди Цæгат Ирыстоны систа киноныв «Дыууæ дуджы». Кинонывæн Джимиты Георги уыд йæ режиссер дæр. Уымæй фыццаг ирон кинорежиссер.

Драматург æмæ кинорежиссер Джимиты Савелийы фырт Георги райгуырд 1907 азы 1 январы Дзæуджыхъæуы. Мæгуыр бинонты æхсæн уый раджы бавзæрста уæззау царды уавæртæ. Цоты хистæр уæвгæйæ, уæлдайдæр та лæппу кæй уыд, уымæ гæсгæ æдзухдæр æппæт куыстыты уыд йæ фыды фарсмæ, æххуыс ын кодта, уыд йæ цумагæнæг. Цард ын уæлдай зындæр ссис йæ фыды амарды фæстæ. Бинонтæ дарыны хæс иууылдæр æрæнцад йæ æвзонг уæхсчытыл. Цыппæрдæсаздзыдæй ссис йæ бирæ æфсымæртæ æмæ хоты дарæг. Куыста бæхтæрæгæй, сугласæгæй. Хъæды æфтауц кодта суг, ластой йæ уæй кæнынмæ. Фæстæдæр та уæйгæнæгæй куыста хъуымæцты дуканийы. Бинонты царды хъуыддæгтæ, фарстатæ иууылдæр хаудысты йæхимæ, йæ сæр сисыны фадат æй нæ уыд, фæлæ йæ уæддæр сахуыр кæныны фарста уæгъд нæ уагъта. Йæ амал куыд амыдта, афтæ касти чингуытæ, йæхи цæттæ кодта ахуырмæ. Æмæ йын 1926 азы фадат фæци. Уæд Георги ацыд Мæскуымæ æмæ уым ахуыр кæнынмæ бацыд кинематографийы паддзахадон техникуммæ актеры хайадмæ. Йæ бæллиц сæххæст æрыгон зæрдæргъæвд лæппуйæн, æмæ дзы ахуыр кæнын куыд разæнгардæй райдыдта, ууыл дзурæг уыдысты йæ бæрæггæнæнтæ. Йæ уд хъардта, цы дæсныйад равзæрста, уый хорз базоныныл.

Цыппар азы фæстæ Георги техникум каст фæци æмæ райста актеры, стæй ма режиссеры дæсныйад дæр. Кусынмæ йæ арвыстой киностуди «Восток-фильм»-мæ режиссеры æххуысгæнæгæй. Фæлæ уыцы дæсныйады бирæ нæ бафæстиат. Уайтагъд сси режиссер. Режиссеры куыстæй уæлдай ма хъазыди кинонывтæ «Зæхх бæллы» æмæ «Зелимхан»-ы. Ацы киностудийы кусгæйæ Джимийы-фырт йæ хъарутæ æвзары кинодраматургийы дæр. Ныффыста йæ фыццаг сценари «Дыууæ дуджы». Йе ‘ргом дзы аздæхта ног темæтæм уæды æмæ раздæры цардыуагмæ.

Иу дзырдæй, Джимиты Георги уыцы азты бахаудта йе сфæлдыстадон цæхæры æмæ йæхи фæлвæрдта аивады алы хуызты. 1934 азы æрыздæхт Дзæуджыхъæумæ æмæ кусын райдыдта Цæгат Ирыстоны автономон облæсты адæмон ахуырады хайады аивæдты хъуыддæгты сæргълæууæгæй. Уæд йæ киносценари «Дыууæ дуджы»-йæ сарæзта пьесæ «Знæгты хæлардзинад», æмæ йæ сценæйы æрæвæрдта Уырыссаг театр.

Джимийы-фыртæн кæд ам Ирыстоны куыст æмæ литературон сфæлдыстадæн уавæртæ уыдис, уæддæр ын æнцой нæ лæвæрдта киноаивад. Æмæ та 1935 азы ацыд Мæскуыйы киностудимæ режиссерæй. Уыцы рæстæг уым театралон аивады паддзахадон студийы ахуыр кодтой ирон фæсивæд — фæстæдæр Ирон театры бындурæвæрджытæ. Уыдон сæхи разæнгардæй цæттæ кодтой Цæгат Ирыстоны профессионалон Ирон драмон театр байгом кæнынмæ. Уыцы фæсивæды къордимæ базонгæ Георги дæр. Сæ базырджын хъуыдытæ æмæ фæндтæ уый зæрдæ дæр фæцагайдтай, æмзонд сси семæ æмæ семæ сыздæхт Ирыстонмæ. Мæскуыйы цæргæйæ дæр хъуыдытæ кодта ног пьесæты темæтыл. Сæ фыццаг уыд колхозон цардæй ист пьесæ «Чындзæхсæв». Афæдзæй йыл фылдæр фæкуыста.

«Джимиты Георгийы пьесæ «Чындзæхсæв» у фыццаг ирон советон комеди — фыста фыссæг Богазты Умар. — Фыст æрцыд 1936 азы, фæлæ та йыл автор 1939 азы ногæй бакуыста. Фыссæг ацы комедийы арæхстджынæй равдыста, царды цы хъуыддагыл æрлæууын хъæуы æмæ дзы аппаринаг цы ис, уыдæттæ. Комедийы архайд æмæ персонажтæ кæрæй-кæронмæ дæр райдзаст сты цавæрдæр рухсæй, адæймагмæ афтæ фæкæсы, цыма хуры тынтæ парахатæй æркалдысты бæстæйыл æмæ йæ сыгъзæрин доны стылдтой. Гъе уымæн афтæ тынг фæцыдис спектакль адæмы зæрдæмæ.

Чи сты комедийы архайджытæ? Фыццагдæр-фыццагдæр зæронд колхозон Будийы бинонтæ: Буди йæхæдæг, йæ ус Косер, сæ фырт Хазби æмæ сæ чындз Ленæ; колхозонтæ Азаухан, Мурат, Бечыр, Зинæ, Алихан, Иналыхъ. Адон иууылдæр кæнынц æмзонд-æмзæрдæ цард, фæлæ сæ алкæмæ дæр ис индивидуалон миниуджытæ».

Йæ иннæ пьесæ «Ног чындз»-ы Джимийы-фырт æвдисы, царды ногдзинад зæронд уагыл куыд уæлахиз кæны, уый. Уацмысы архайджытæ ам дæр сты ныхæй-ныхмæ æвæрд дыууæ къорды. Иуæрдыгæй сты Замирæт, Сослан, Хасиат, Тæуырзæт, иннæрдыгæй — Дудар, Хасан, Годзекка, Гогоцца. Замирæт смой кодта Хасанæй. Хасан æмæ йæ фыд Дудар сæ ног чындзæй домынц ницæйаг, цардæн ахъаз чи нæ у, ахæм æгъдæуттæ. Георги хорз арæхсы йæ геройты рæзт æвдисынмæ — зын фæндæгтыл сæ ацæуын кæны, алы мадзæлттæй, уавæрты сын сæ зондахаст хуыздæрмæ ивын кæны. Куыдфæстæмæ дзы алчидæр царды аккаг, раст бынат ссары.

Георги йæ комедиты дзуры æхсæнадон царды ахсджиаг фарстатыл. Драматург арæхстджынæй пайда кæны сатирæйæ нæ, фæлæ юморæй. Уымæн æмæ, кæд йæ иуæй-иу геройтæм хъæндзинæдтæ ис, уæддæр сæ уарзы æмæ йæ зæрдæ дары, фæстагмæ раст фæндагыл кæй æрлæудзысты. Гъе, ахæмтæ сты, Джимийыфырт Фыдыбæстæйы Стыр хæсты размæ цы пьесæтæ ныффыста, уыдоны тематикæ æмæ фæлгонцтæ.

«Фыссæг царды фæзилæнтæ куы æмбара æмæ сæ йæ зæрдæмæ куы иса, уæд уый йæ ныхас æнæзæгъгæ нæ фæуыдзæн ахсджиаг цауты тыххæй, — фыста Богазты Умар. — Ахæм фыссæг уыди Джимиты Георги дæр. Куыддæр немыцаг фашисттæ нæ Райгуырæн бæстæмæ æрбабырстой, æмæ Фыдыбæстæйы Стыр хæст райдыдта, афтæ Георги æрлæууыдис хъæбатыр советон адæмы фыццаг рæнхъыты. 1941 азы, хæсты фыццаг бонты, ныффыста пьесæ «Тохы бонтæ», стæй уæд ацыдис фронтмæ. Фæлæ 1942 азы уæззау рынчынæй Ирыстонмæ сыздæхти æмæ кодта активон литературон куыст.

Куыд загътам, афтæмæй пьесæ «Тохы бонтæ» фыст æрцыдис хæсты фыццаг бонты. Алы советон адæймаджы зæрдæйы дæр уыдис егъау патриотизм, æмæ Георгийы дæр зæрдæйæ фæндыдис, не ‘фсæдтæ знаджы куыд дæрæн кæнынц, уый равдисын, адæмы зæрдæты ноджы фылдæр ныфс бауадзын, ноджы сæ тынгдæр сразæнгард кæнын. Пьесæйы геройтæ Махарбег, Петя, Людмилæ, Нестор, Даухан æмæ бирæ æндæртæ сæ амондджын царды фæндтæ кæнынц. Фæлæ хæст куы райдыдта, уæд сыстадысты знаджы ныхмæ тохы. Фæрсæй-фæрстæм æрлæууыдысты æмæ тох кæнынц æппæт советон адæмты хъæбултæ: Кононенко, Махарбег, Канделаки, Мухиддинов, Старенко æмæ бирæ æндæртæ. Фыссæг хорз равдыста советон адæмы æнæфехæлгæ хæлардзинад, сæ патриотизм, хæсты хицæн эпизодтæ æмæ советон хæстонты хъæбатырдзинад».

1942 азы Джимийы-фырт фронтæй куы æрыздæхт, уæд фыссын райдыдта очерктæ, радзырдтæ. Уыцы азты сфæлдыстадон куысты йын хорзæй цы бантыст, уыдон сты радзырд «Чабæхан» æмæ драмæ «Сау мигъ». Уæлдæр куыд загътам, афтæмæй «Сау мигъ» аккаг бынат бацахста ирон драмон уацмысты æхсæн, бирæ хæттыты æвæрд æрцыд сценæйы. Ирон дзыллæтæм, уæлдайдæр та фæсивæдмæ гуырын кодта æмæ кæны Райгуырæн бæстæмæ уарзондзинады æнкъарæнтæ, ахуыр сæ кæны йæ сæрвæлтау карз тохы мæлæтæй нæ тæрсыныл, адæймагдзинадыл.

1945 азы сентябры Георги Мæскуымæ ацыд. Уым йæ зæрды уыд Цæгат Ирыстоны тыххæй аивадон кинонывæн сценари ныффыссын. Фæлæ уый йæ къухы нал бафтыд — уыцы аз 25 сентябры фæндаггон фыдбылызы фæмард.

Бирæ фæндтæ æмæ хъуыдытæ ахаста йемæ мæрдтæм Джимиты Георги. Йæ Ирыстонæн, йæ раттæг ирон адæмæн лæггад кæнынæй не ‘фсæст, фæллад нæ зонгæйæ йæхи æппæрста, йæ курдиат фылдæр кæм сахадыдтаид, иннæтæй хуыздæр кæм сарæхстаид, ирон аивад хъуаг кæм æййæфта, уырдæм. Цы сарæзта, уымæй дæр дзы бузныг стæм, фæлæ ма йын цæрын куы бантыстаид, уæд ын цытæ бантыстаид, ууыл хъуыды кæнгæйæ, зæрдæ ныккæрзы. Цас фæцард? Æдæппæт 37 азы. Уыдонæй æрмæст æхсæз азы уыдысты йе сфæлдыстадон азтæ. Иннæтæ арвыста сабийæ, æнахъомæй, ахуырыл æмæ къæбæрыл кусгæйæ, фронты. Уæдæ ма йе сфæлдыстадон азты рæстæгæй æхсæнадон куыстæн дæр бахъуыд. Афтæмæй цы цыбыр рæстæг кодта сфæлдыстадон куыст, уым ын бирæ бантыст. Сси фыццаг советон комедийы, хæсты тыххæй фыццаг драмæйы, фыццаг киносценарийы автор, фыццаг ирон кинорежиссер. Уымæй йæ курдиат рæзыд, куыд фæзæгъынц, бон уылынг, æхсæв — уыдисын. Уымæ гæсгæ йын стырдæр, аивадон æгъдауæй фидардæр уацмыстæ ныффыссын, ирон киноаивад райрæзын кæнын кæй бантыстаид, уый дызæрдыггаг нæу. Фæлæ нын æй Хуыцауы цæст нæ бауарзта. Æмæ нын цы литературон бынтæ ныууагъта, уыдоныл хæцæм. Йæ уды, йе сфæлдыстады тавицæй нæхи рæвдауæм, мысæм æмæ йæ ма рох кæнæм. Уымæн æмæ нæ ахуыр кæны Райгуырæн бæстæ, ирон æвзаг, аивад æмæ фарн уарзыныл.

ЦГЪОЙТЫ Хазби

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here