Нæ ирон чиныг ма нæ хъæуы, æви нал?..

0
568

 

Кæддæр, чидæр, цæмæн, цæй тыххæй, уый ныр зын рахатæн у, фæлæ Паддзахадон чиныгуадзæн «Ир»-æй ацарæзта Паддзахадон унитарон куыстуат «Чиныгуадзæн «Ир», ома, Государственное Унитарное Предприятие, цыбырæй — ГУП. Æмæ уæдæй нырмæ ГУП «Издательство «Ир» гуыпп кодта æмæ уагъта чингуытæ. Паддзахадон бæрнон лæгтæ ГУП-ы кой нæ кодтой, фæлæ, сæ бон куыд уыд, афтæ ирон чиныг уадзынæн æххуыс кодтой. Афтæ дæр ма-иу загътой: ГУП-æй ГУП-ы ‘хсæн ис хицæндзинæдтæ, сымах уырдæм бынтон æнæнхъæлæджы бахаудтат. Æмæ цыди ирон чиныг. Хуыцау хорз, æмæ чиныгуадзæнмæ ис къæбиц (скълад), æмæ уым æфснайд цыдысты хъæугæ чингуытæ. Хъæугæ та кæнынц нæ ирон адæмы абон дæр æмæ райсом дæр. Уырны мæ: абон куы нæ уа, уæддæр æй райсом агурæг уыдзæн. Стæй сабыргай уæй дæр кæны, проспекты бандæттыл цы хæсгæ дукани ис, уым. Фæлæ уыцы бандæттыл æппæт чингуытæ нæ равæрдзынæ, æмæ, кæй зæгъын æй хъæуы, скълады æнхъæлмæ кæсынц хуыздæр бонтæм.

Æрæджы ахæм дзырдбастыл сæмбæлдтæн кæмдæр Интернеты тыгъдады, чингуытæ æмбийынц, зæгъгæ. Ау, къухфыстытæ куы нæ судзынц! (рукописи не горят!), уæд чингуытæ куыд хъуамæ æмбийой? Картофы мыггаг сты æви джитърийы кæрдæнтæ? Фæлæ, дам, æмбийынц! Кæд чиныг æмбийы, уæд дунеон чиныгдæтты уартæ незамантæй ардæм куыд нæ бамбыдысты Ромы æмæ Бердзенты чингуытæ? Уыдонимæ — ромæгтæ: Овидий, Гораций, Апулей, Вергилий, Цицерон, Плутарх, Сенека; бердзенæгтæ: Гомер, Софокл, Геродот, Еврипид, Гиппократ, Платон, Аристотель, Архимед æмæ иннæты чингуытæ? Абон дæр ма уыцы чингуыты фæрцы куы ахуыр кæнæм литературæ, истори, философи, æппынфæстаг, цард! Уæдæ чиныгуадзæн «Ир» сæдæ азмæ æввахс ирон адæмæн цы хæрзты бацыд, уый абон сомтæ æмæ тумантæй цæмæн райдыдтам барын? Цæргæбонты цы чингуытæ рауагъта — политикон, историон, бæстæзонæн, аивадон æмæ сывæллæтты литературæ, уыдонимæ нæ адæмон сфæлдыстады хæзнатæ — уыдонæн сомтæй аргъ кæнын аив нæу. Уый баргæ у удварны сыгъдæгдзинадæй, нæ адæмы фарн æмæ æгъдауæй, нæ ивгъуыд, абон æмæ фидæны рæстадæй.

Абон зынцæрæн кæй ссис, уый алчидæр зоны, уымæ гæсгæ бирæ йæ хъузджы нынныгъуылд, йæ бинонтыл хъуыды кæнгæйæ, цæрынæн амæлттæ кæны. Фæлæ фыдæл куыд загъта: «Фыдбон æмæ фыдлæг бирæ нæ хæссынц». Хурбонтæ дæр та скæндзæн! Уымæ гæсгæ мах абон ирон æвзаг æмæ йæ хуыздæр хъахъхъæнæг, йæ тырысахæссæг — чиныг — бахъахъхъæнын хъæуы, цæмæй сомбон фæсмойнаг ма фæуæм.

Чи цы куыст кæны, алчидæр уыцы дæсныйад стауы. Уый раст у: ахуыргæнæг ахуыргæнæг у, дохтыр дохтыр у, хуымгæнæг хуымгæнæг у! Царды алы дæсныйад дæр вазыгджын у, фæлæ алы дæсныйады кусæг дæр æрвылбон æвзагимæ кæй архайы, уый рох кæнын нæ хъæуы. Иронæй чи райгуырд, уымæн хъуамæ йæ сæйрагдæр куыст уа йæ мадæлон æвзаг бахъахъхъæнын. Йæ ном йæ уæлæ ис: мадæлон æвзаг! Мадæлон æвзаг ын хъуамæ мады ад кæна йæ райгуырдæй фæстæмæ!

Чиныгуадзæны къæбицы та чингуытæ кæй бабирæ ис, уый, æвæццæгæн, канд чиныгуадзæны аххос нæу, фæлæ иуæй-иу бæрнон кусджыты аххос дæр. Чиныгуадзæн, мыййаг, фанерæтæ, кæнæ пъолы фæйнæджытæ нæ уадзы. Ахæм æрмæджытыл адæм уайтагъд фæхæлоф кæнынц, фæлæ чиныгуадзæн уадзы чингуытæ, чиныгуадзæн «Ир» та — ирон чингуытæ. Æмæ ма Советон Цæдисы Фæлхасады цæдистæ æмæ Чиныгуæйгæнæн къанторты бирæ дуканитæ куы куыстой, уæд дæр чиныджы тираж уæйгонд цыдис 5-6 азы дæргъы. Абон Фæлхасадон цæдистæ нал ис, Чиныгуæйгæнæн къантортæ дæр нал кусынц! Æмæ дзы уæдæ æнæ дукани куыдæй бакусæн ис стыр æхцатæ, уæлдайдæр та ирон чиныгæй?

Абон ирон чиныг нал хæццæ кæны хъæууон æмæ горæтаг библиотекæтæм, нал хæццæ кæны скъолаты библиотекæтæм куыд хъæуты, афтæ горæтты дæр. Уый чиныгуадзæны аххос у, æви, уыцы библиотекæтæ кæмæ хауынц, уыцы бæрнон кусджыты аххос? Раздæр республикæйы алы библиотекæмæ дæр «Ир»-ы чингуытæй цыд дыууæ—æртæ экземпляры, цы министрадтæм хаудтой, уыдоны æххуысæй. Кæмæндæр, дам, йæ бæхыл йæ бон нæ цыди æмæ йæ саргъы надта! Ирон дзырдаивады хæзнатæн рухс чи фенын кæны, уый сæйраг азимаг ссис, чиныгуадзæнæй йæ адæммæ чи хъуамæ хæццæ кæнид, уыдон та сæхи ницыуынæг æмæ ницызонæг скодтой. Уæд, гормæттæ, уартæ ХХ æнусы райдайæны, хæдхæцæг паддзахы заман, ирон æвзаджы хъысмæтыл чи хъуыды кодта, уыдоны иучысыл истæмæй бафæзмут. (3 октября 1906 г. решением Терского областного присутствия принято постановление о регистрации Осетинского издательского общества «Ир». В правление общества вошли Л. Газданов, А. Кубалов, А. Дзалаев, Х. Уруймагова, А. Кануков).

Нырыккон чиныгуадзæн «Ир» йæ райдайæнæй уыди Паддзахадон (1923) æмæ абоны бон дæр хъуамæ уа Паддзахадон, уымæн æмæ æнæ паддзахады æххуысæй чиныг, уæлдайдæр та национ чиныг, йæхи аргъ никуы куыста æмæ бакусдзæн.

Ам кардæлвæстæй дзæхстытæ кæнын нæ хъæуы. Сраст кæнын хъæуы, кæддæр чидæр æнæрхъуыдыйæ цы рæдыд æруагъта, уый. Чиныгуадзæны ГУП-æй раздахын хъæуы æмæ йæ ногæй паддзахады дæлбазыр бакæнын хъæуы. Уый куы нæ уа, уæд ирон чиныджы кæрон æрцыд, æмæ йыл басæттæм. Уымæн æмæ Ирыстоны ис æрмæстдæр иу чиныгуадзæн — уый у «Ир». Кæмдæр чидæр цы рауагъдæдты номхыгъд æрæвæры «Ир»-ы æмрæнхъ, уыдон чиныгуадзæнтæ не сты! Уыдон сты цæттæ чингуыты тиражтæ парахатгæнæг куыстуæттæ. Уыцы «чиныгуадзæнты» нæй редактортæ, корректортæ, техникон редактортæ. Цыбырдзырдæй, авторы къухфыст кæронмæ чи бабиноныг кæны, ахæм бæрнон кусджытæ. Чиныгуадзæн «Ир»-ы цы чингуытæ рацыд, уыдон ногæй рауадзынæн та бирæ фæрæзтæ нæ хъæуы! Стæй авторы уацмыс ма бабиноныг кæн, афтæмæй йæ адæмы рæгъмæ рахæсс, уымæн дæр бирæ зонд нæ хъæуы. «… нæ адæмы фидæн æнгом баст у нæ национ æвзаг æмæ нæ удварны хæдхуыздзинад бавæрыныл. Уыдон цæрдхъом куы нал уой, уæд ирон адæмæн историон фидæн нæй, уæд рæхджы аныгъуылдзыстæм глобализацийы змæст уылæнты, æмæ нæ хъæр-цъæл дæр никуыуал уыдзæн. Нæртон дунейау æвæд æмæ фыдвæд фæуыдзæн нæ хай, — фыссы Джусойты Нафи æмæ йæ хъуыды дарддæр фидар кæны: — Цæмæй ахæм национ фыдбылыз ма ‘рцæуа, цæмæй не ‘взаг æмæ нæ удварны сæйраг миниуджытæ бавæрæм, уымæн та ис иунæг фæрæз — сфидар кæнын хъæуы, æвзаг æмæ удварн цы æртæ цæджындзыл æнцой кæнынц, уыдон. Уыцы цæджындзтæ та сты — бинонтæ, скъола æмæ хицауад — адæмы æхсæндзарды сæргълæуджытæ. Бинонтæ раттынц сабийæн мадæлон æвзаджы уарзондзинад æмæ культурæйы райдайæн. Скъола сфидар æмæ райтынг кæны уыцы уарзондзинад, æвзаджы культурæ æмæ адæнкъарынад. Æхсæндзарды хицæуттæ хъахъхъæнынц æвзаджы конституцион бартæ, ифтонг кæнынц æвзагæн йе ‘хсæнадон функцитæ æххæст кæныны хъуыддаг». Джусойты Нафи. «Ирон чиныг æмæ Иры фидæн»

Кæд абон нæ сæйрагдæр фарстаты фыццаджы фыццаг ирон æвзаг у, уæд растдæр уаид фидæны фæлтæртæн ирон чиныгуадзæн бахъахъхъæнын. Æвзаджы рæзтæн æмæ йæ фидæны фæлтæртæм адæттынæн чиныгæй ахсджиагдæр ницы ис. Æмæ ныр 100 азмæ æввахс ирон адæмæн цы чиныгуадзæн лæггад кæны, уый зонгæ-зонын ма бауадзæм фехалын. Фæлтау ма йæм иу хатт паддзахадон цæстæй æркæсæм, йæ ГУП ын аиуварс кæнæм æмæ йæ йæ раздæры — Паддзахадон — фæндагыл ауадзæм нæ адæмы хорзæхæн. Афтæ куы нæ бакæнæм, йæ хиаргъ ын сомтæй куы барæм, уæд нæ монон хъæздыгдзинадæн йæ фæндаг æхгæд æрцæудзæн фыссæгæй адæммæ. Ма басудзæм, æнусмæ æввахс цы хид фæарæзтам фыссæгæй чиныгкæсæгмæ, уыцы арфæйаг хид — чиныгуадзæн «Ир»!

КОКАЙТЫ Тотрадз, поэт, Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон премийы лауреат

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here