Куыд цæрыс, не мзæххон, кæмдæр?

0
125

 

КАСАТЫ Батрадз

Куыд цæрыс, ме ‘мзæххон, кæмдæр?

 

Куыд цæрыс, ме ‘мзæххон, кæмдæр?

Хъысмæты дымгæ цас æгъатыр разынд?

Кæд уым дæ зын, дæ цин дæр у æндæр

Уæддæр дыл цард йæ хорзæх таугæ разылд.

 

Куыд цæрыс, ме ‘мзæххон, кæмдæр?

Кæд дæ фыдæлты æгъдау байрох,

Æвæрыс кæд хъæздыгдзинад уæлдæр,

Æгъдæуттæ та ныууагътай фæсхох.

 

Куыд цæрыс, ме ‘мзæххон, кæмдæр?

Ирон æвзаджы зæлтæй зарæг,

Дæ хъустыл нал уайы изæр,

Нæ феныс Иры фарны барæг?

 

Æви кæд баззад дард бæстæйы рохы

Дæуæй нæ фыдæлты кад,намыс,

Уæддæр-иу фидæн цардыл тохы

Ныфсæн нæ хæхбæсты фарн ахæсс!

 

Зæххы цъарыл кæдæм нæ фæхæццæ ирон лæг

Уæрæсейы Цæгат Ханты-Мансийскы автономон зылд — Юграйы уазал дымгæтæ, зынвадат æрзæткъахæнтæ æмæ нефтагурæнты дæр кусæгæй райдай æмæ бæрзонд бынæтты разамонджыты онг фæллой кæнынц не ‘мзæххонтæ. Бæстæйы алы адæмыхæттытимæ кусынц æмæ цæрынц хæларæй. Уыимæ сын фидар бастдзинæдтæ ис сæ райгуырæн уæзæгимæ. Нæ рох кæнынц сæ чысыл фыдыбæстæ Ирыстон. Ам цы ирон фæсивæд цæры æмæ кусы, уыдонæй иу у Ханты-Мансийскы автономон зылд — Юграйы Æхсæнадон палатæйы уæнг, горæт Няганы æхсæнадон организаци «Ирон культурон центр «Алани»-йы разамонæг АБАЙТЫ Хаджумары фырт Валери.

Хъобайнаг лæппу Абайты Хаджумары фырт Валериимæ фембæлдыстæм нæ редакцийы æмæ нæм рауад ахæм ныхас:

— Валери, куыдæй бахаудтæ Уæрæсейы Цæгаты ахæм арфмæ?

— Æфсæддон службæйы фæстæ мæ мæ романтикон æнкъарæнтæ сæ уæлныхты куы истой, уæд географион картæйыл кърандас баппæрстон, æмæ æрхауд поселок Приборье æмæ горæт Няганы æхсæн. Мæ цардæмбалимæ равзæрстам горæт Няган. Мæ фыццаг нысан уыд рог автомашинæ балхæныны фаг бакусын, фæлæ мæ цæгатаг æрдзы уазæлттæ афтæ æрыздыхтытæ кодтой, æмæ дзы 30 азы ныффæстиат дæн. Фыццаг рæстæг æнахуырæй æнцон нæ уыд. Фараст мæйы — зымæг, иудадзыгдæр судзгæ уазæлттæ, нымæт къахыдарæс æмæ кæрцытæ, дæ алыварс — æрмæст сыбираг цъæх-цъæхид митæй æмбæрзт хъæдтæ, дардмæ бæрæг дарынц нефтцъирæн ифтонггæрзтæ сæ æгъуысгæ æртытимæ. Уыдон цыдæр æнахуыр тыхæй æлвæстой адæймаджы зæрдæ, рох кæнын кодтой адæймаджы зындзинæдтæ æмæ сыл сабыргай фæцахуыр дæн.

— Ирæттæ ма дзы бирæ цæры?

 — Æхсæнады чи архайы, уыдон сты 800 адæймаджы, фæлæ æдæппæт мин æмæ æрдæгæй къаддæр нæ уыдзысты. Горæттæ кæрæдзимæ тынг дард сты æмæ нын уый æййафын кæны къуылымпыдзинæдтæ фембæлынæн. Зæгъæм, не ‘мзæххонтæ кæм цæрынц, уыцы горæт Няганæй у 300 километры дарддæр.

— Ирæттæ дæсныйæдтыл хæст сты, цавæр куыстытæ кæнынц?

— Фылдæр цæрынц Сургуты, Нефтеюганскы, Нижневартовскы. Хæст сты алыхуызон дæсныйæдтыл, сисамайæгæй райдай æмæ нефтгуыстгæнæгæй фæу. Тынг бирæ нæм ис дохтыртæ æмæ æфсæддон службæгæнджытæ.

— Ханты-Мансийскы автономон зылды рагæй цы ирæттæ цæры, уыдон ма сæхи æвзаг зонынц, дзурынц ыл, се ‘гъдæутты æрдæм та куыд сты?

— Хистæртæ æгъдæуттыл дæр хæцынц, ирон æвзаг дæр зонынц, фæлæ кæстæртæ уыцы хъуыддæгты дæсны нæ вæййынц. Не ‘хсæн ахæмтæ дæр разыны, нæ фыдæлтæ Алайнæгтæ кæй сты, уымæй æппæлыныл чи сбæндæн вæййы, йæ райгуырæн бæстæйы абон æмæ фидæны тыххæй та йæ къух уазал доны дæр чи нæ атулы.

 — Ирон культурон центр «Алани» куыд фæзынд æмæ йæ размæ цавæр нысантæ æвæры?

— Ацы культурон центр саразыны размæ Сургуты скодтам конференци. Æрбахуыдтам æм ам цæрæг æппæт ирæтты дæр. Уыцы æмбырды мæ раныхасы архайдтон, центр саразын куыд ахсджиаг у, æмæ йæ размæ цы бæрнон хæстæ æвæрдзæн, уыдон конференцийы архайджытæм фæхæццæ кæныныл. Иуахæмы мын мæ ныхас фескъуыдта, Сургуты 30 азы бæрц чи цæры, ахæм æмзæххон. Уый мын загъта, дæхæдæг чи дæ, цæмæй не ‘ппæты цардыл ахуыр кæнай, зæгъгæ. Æз ын бамбарын кодтон, ахуыр кæнынмæ кæй никæй хъавын, фæлæ мæ кæй фæнды, цæмæй иумæ уæм, иумæ архайæм. Мæ дзуаппæй разыйæ нæ баззад æмæ ма загъта, æхсæнад æнæ мæн дæр равзардзæн хъуыддæгтæм гæсгæ, зæгъгæ. Уæд æй æз бафарстон, уæ царды фылдæр æмбис кæм арвыстат, уыцы горæт Сургуты библиотекæйы Хетæгкаты Къостайы чингуытæй цал ис? Уыцы фарстæн дзуапп нал радта æмæ æнæдзургæйæ æрбадт. Кæй зæгъын æй хъæуы, мах не ‘ппæт дæр ардæм Цæгатмæ æхца бакусыны тыххæй æрцыдыстæм, фæлæ иугæр хъуыддаг афтæ рауад æмæ ам иумæ цæрæм, уæд нæ алыварс хъуамæ исты хорздзинад æвдисæм нæ национ культурæйæ. Цæмæй нæ фæстæ цы фæлтæртæ рацæуа цардмæ, уыдон ма рох кæной, чи сты æмæ кæцæй сты, цæмæй ма рох кæной нæ фыдæлты рæсугъд æгъдæуттæ, не ‘взаг, нæ адæмы культурæ. Райдайæнты æнцон нæ уыд. Æмбæлдыстæм бирæ цæлхдуртыл, фæлæ нын сабыргай-сабыргай чысыл нæ бантыст. Нæ центр иудадзыг аразы национ культурæйы фестивальтæ, концертон программæтæ, равдыстытæ, спортивон турниртæ. Центры куысты рæстæг нæм сæмбæлдысты Ирыстон æмæ Уæрæсейы дæр зындгонд чи у, спорты æмæ аивады зындгонд адæм Тменаты Тамерлан, Беккуызарты Алик, Плиты Нодар, Илурты Риммæ, Хадыхъаты Аллæ, Хъесаты Эльбрус, Цæрикъаты Феликс, ансамбль «Арт» æмæ бирæ æндæртæ.

— Валери, нæ дæ æрфæнды Ирыстонмæ сыздæхын?

— Ардæм, Цæгатмæ, цы бон æрцыдтæн, уæдæй фæстæмæ Ирыстонмæ сыздæхыны хъуыды иу бон дæр мæ сæрæй нæ фæхицæн, фæлæ ам ме ‘мзæххонтимæ æрвылбоны цымыдисаг хъуыддæгты архайгæйæ, мæхи æнкъарын тынг хорз. Æвæццæгæн мæ уыцы æнкъарæн уромы ныр 28 азы.

— Фæлæ уæддæр Ирыстонимæ дæ бастдзинæдтæ нæ халыс, арæх æрцæуыс ардæм цыдæр ахсджиаг фарстаты фæдыл æмæ цы зæгъдзынæ республикæйы царды тыххæй та, ивддзинæдтæ иуварсæрдыгæй хуыздæр зынынц.

— Республикæ азæй-азмæ хорзæрдæм кæй ивы, кæй рæзы, уый бæрæг дары, фæлæ цыдæр хъуыддæгтæй зæрдæ нæ райы. Зæгъæм, 1988 азы республикæмæ куы ‘рцыдтæн, уæд æгъдæуттæ хуыздæр æххæстгонд цыдысты, фыццаг бынаты уыдысты æгъдау æмæ æфсарм, кад æмæ намыс, хистæртæн аргъ кæнын. Ныр цыма бынтон афтæ нал у, цыма не ‘гъдæуттæй æхцайы уаргъ фæуæлдæр. Бирæ æхцатæ бакусын йæ бон кæмæн у, уыдон сæхи иннæтæй уæлдæр дарынц æмæ уый мæнмæ раст нæ кæсы.

— Бирæ азты цы хæрзаудæн куыст кæныс, уый тыххæй арæх фехъусыс арфæйы ныхæстæ?

— Арфæтæ бирæ фехъусын, фæлæ уыцы хъуыддæгтæ исчи мæ раппæла, уый тыххæй нæ кæнын. Уый у мæ зæрдæйы домæн, мæ хæс. Мæн æдзухдæр фæнды ме ‘мзæххонты зæрдæтæ ам дæр æмæ нæхимæ дæр истæмæй барухс кæнын.

— Фæзæгъынц, зæгъгæ, уазал Цæгат лæмæгътæн нæ быхсы. Де ‘нтыстытæ дæ фидардзинадимæ бæттыс?

— Уадиссаг æнтыстæй ницы сарæзтон, фæлæ уый зонын æмæ адæймаг цы хъуыддагмæ бавнала, уый хъуамæ араза йæхиуыл нæ ауæрдгæйæ, хъуамæ фæраза зынтæн дæр æмæ æрмæст уæд ахиздзæн цæлхдурты сæрты. Уæд фендзæн йæ хъуыддаджы æнтыст, уæлдайдæр та Цæгаты æрдзы æнæбарон уавæрты.

— Бузныг, Валери.

 

 

Не ‘мзæххонтæ — Испанийы

Ивгъуыд æнусы 90-æм азты ирæтты иу хай цæрынмæ ацыдысты Испанимæ. Сæйрагдæр æрбынат кодтой бæстæйы астæуккаг хайы. Испанимæ Ирыстонæй чи алыгъд, уыдонæн сæ фылдæр уыдысты æрыгон фæсивæд уæлдæр ахуырады дипломтимæ, стæй сæ дæсныйады хорз фæлтæрддзинадимæ. Испанийы ирæтты иу кæны сæ фыдæлты æгъдæуттæ бахъахъхъæнын, уыдонмæ гæсгæ цæрын æмæ дарддæр хæццæ кæнынмæ тырнындзинад. Фæстæдæр азты ма уырдæм æндæр хъуыддæгтæ æмæ сæ ахуыры фæдыл не ‘мзæххонтæй чысыл нæ афтыд.

Абон Испанийы цы ирæттæ цæры, уыдонæй иу у Хъайттаты Алыксандры фырт Ацæмæз.

Райгуырд æмæ схъомыл Дзæуджыхъæуы. Ам райста уæлдæр ахуырад дæр. Дард Испанимæ йæ ахаста дарддæры ахуырмæ тырнындзинад. Хъуыддаджы разамонæджы бакалавры къæпхæн райсын уыд йæ бæллиц. Испанийы сæйраг горæты архайдта волонтерты æхсæнадон мадзæлтты æмæ йæм тынг диссаг фæкаст, волонтерты æхсæн зындгонд политикты куы федта, уæд. Æрыгон лæппуйæн-иу бацайдагъ хъуыддаджы ныхас семæ. Дунеон ахастдзинæдтæм куыд къæрцхъус у, куыд арф хъуыды кæны алы ахсджиаг фарстайыл дæр, уый уынгæйæ йын бауынаффæ кодтой, Испанийы Фæсарæйнаг хъуыддæгты министрады цур дипломатон скъолайы магистратурæмæ ахуыр кæнынмæ бацæуын. Магистратурæмæ гæххæттытæ бадæттыны размæ æртæ мæйы сахуыр кæнын хъуыд европæйаг æхсæнады курсыты, сæ фæуыны фæстæ диплом лæвæрдта Испанийы паддзахадон секретарь — Европæйаг Цæдисы фарстаты дæсны.

Магистратурæмæ ахуырмæ бахауынæн хъуыд стыр конкурсон фæлварæнты сæрты ахизын, фæлæ Ацæмæз равдыста иттæг хорз зонындзинæдтæ æмæ райдыдта ахуыр кæнын. Уым ахуыры азтæ Ацæмæз æрымысы æхсызгонæй, уæлдайдæр та йæ зæрдыл дары ахуыр куы фесты, дипломтæ сын куы лæвæрдтой, уыцы бон. Испанийы ис æрмæстдæр иунæг уагдон, фæсарæйнаг хъуыддæгты министрæй диплом исгæйæ национ уæлæдарæсы балæууæн кæм ис, уый у дипломатон скъола. Æмæ уæд Ацæмæз йæ диплом исынмæ æрбацыд ирон урс цухъхъайы. Райста геополитикæ, дипломати æмæ дунеон ахастдзинæдты къабазы архайыны дæсныйад. Стажировкæ кодта Мадриды Уæрæсейы Федерацийы минæварады цур Уæрæсейы наукæ æмæ культурæйы центры дунеон культурон æмгуыстады къабазы. Стажировкæйы рæстæг йæхи æвзыгъд æмæ сæрæнæй кæй равдыста, уый тыххæй Уæрæсейы Федерацийы фæсарæйнаг хъуыддæгты цур Испанийы «Россотрудничество»-йы разамындæй райста хуынды гæххæтт хистæр референты бынаты кусынмæ.

«Россотрудничество» Советон рæстæджы хуыдтой «Советон æхсæнæдты хæлардзинад æмæ культурон цæдисы бастдзинæдтæ фæсарæйнаг бæстæтимæ». Фæстæдæр ын куыст радтой ахуырады къабазы Испанийы Фæсарæйнаг хъуыддæгты министрады цур Дипломатон академийы Генералон Ассамблеяйы йæ сæвзæрстой Академийы рауагъдонты ассоциацийы президентæй. Уæрæсейы ныхмæ санкцитæ аразыны политикæйы рæстæг уыцы хъуыддаг бирæтæм тынг диссаг фæкаст. Фæстæдæр бæстæйы Хуссары Малагийы университеты разамынд лæвæрдта студентты дунеон стажировкæйы хайадæн. Ныртæккæ кусы, Иугонд Нациты Организацийæн Испанийы цы сывæллæтты дунеон фонд ис, уым. «Россотрудничество»-йы ма куы куыста, уæд Ацæмæзæн бахæс кодтой Мамсыраты Хаджумары цыртдзæвæн сæвæрыны проектыл бакусын æмæ Дзанайты Азанбеджы номыл хæрзаудæн фонды президент Дзанайты Зауыримæ фондз мæйы дæргъы архайдтой, фыстой Мадриды мэримæ, уыцы фарста алыг кæныны фæдыл. Куыд зонæм, афтæмæй хъуыддаг фæрæстмæ, Мамсыраты Хаджумарæн горæт Фуэнлаброды центрон парчы æвæрд æрцыд цыртдзæвæн. Фæстæдæр Брюсселы Европарламенты пленарон æмбырды Ацæмæз йæ раныхасы радзырдта уыцы цауы тыххæй æмæ сæвзæрын кодта стыр цымыдис.

Ацæмæз Мадридмæ куы æрбацыд, уæд базонгæ зындгонд журналист æмæ нывгæнæг Галазты Русланимæ. Уыцы рæстæг уый разамынд лæвæрдта Мадриды ирон диаспорæйæн. Ацæмæз æмæ Руслан бирæ нысантæ æмæ фæндæттыл ныхас кодтой ирон диаспорæйы архайды фæдыл, фæлæ уæдмæ Руслан ацыд йе ‘цæг дунемæ. Рухсаг уæд. Йæ нывтæ баззадысты йæ бинонтæм. Тынг арæх сæ равæрынц Испанийы алы уагдæтты æмæ, кæй зæгъын æй хъæуы, ирон диаспорæйы конд мадзæлтты.

Ирон диаспорæйы уæнгтæ арæх æрæмбырд вæййынц парк «Фуэнте дель Берро»-йы Александр Пушкины цыртдзæвæны раз. Уым сæвæрынц дидинджытæ, фæкæсынц Хетæгкаты Къостайы æмдзæвгæтæ, уæдæ Мамсыраты Хаджумары цыртдзæвæн дæр дидинæгхъуаг нæ уадзынц, ам дæр фæкæсынц ирон литературæйы бындурæвæрæг Хетæгкаты Къостайы уацмыстæ.

Ацы аз уалдзæджы Мадриды ирæтты хъæппæрисæй арæзт æрцыд егъау æмбырд Ирыстоны тыххæй. Уырдæм хуынд æрцыдысты Уæрæсе æмæ Испанийы регионты культурæйы зынгæ архайджытæ. Испайнаг æмæ уæрæсейаг æхсæнадты æмæ диаспорæты минæвæрттæ, дипмисситы кусджытæ. Мадриды ирæтты диаспорæйы минæвæрттæ фехъусын кодтой се ‘ппæтæн дæр, цæмæй æмбырдмæ чи цæуа, уыдон семæ æрбахæссой, цыдæриддæр сæм Ирыстонимæ баст дзаумæттæ, мигæнæнтæ, чингуытæ, нывтæ ис, уыдон. Æмæ афтидæй ничи æрбацыд. Галазты Алан æрбахаста йæ фыды нывтæ, Галазты Лидæ — бирæ чингуытæ Ирыстоны тыххæй, чидæртæ уæйлаг нымæттæ, уæлдзарм худтæ, цухъхъатæ. Рауад дзы хорз равдыст алыхуызон национ чингуытæй, национ уæлæдарæсæй, Нарты кадджыты диссаджы иллюстрацитæй.

Хъæлдзæг изæр уазджытæ æмæ фысымтæ зонгæ кодтой кæрæдзиимæ æмæ, кæй зæгъын æй хъæуы, сахуыстой алыхуызон хæрзад ирон хæринæгтæй. Ирон диаспорæйы разамонджытæ зæрдиаг арфæ ракодтой уазджытæн, культурон бастдзинæдтæ фидардæр кæныны хъуыддаджы сæ фарсмæ кæй æрбалæууыдысты, уый тыххæй.

 Йæ райгуырæн Ирыстонимæ Ацæмæз иудадзыгдæр дары æнгом бастдзинад. Уыцы хъуыддагыл æфтауы диаспорæйы иннæ уæнгты дæр. Абон Ирыстонимæ бастдзинад у тынг ахсджиаг республикæйæн дæр æмæ диаспорæйæн дæр, фæзæгъы Ацæмæз. — Æрæджы нæм Дунеон туристон организацийæ æрбацыд ахæм курдиат, цæмæй программæ «Шелковый путь» архайа РЦИ-Аланийы дæр æмæ уыцы фæндон фæхæццæ кодтам республикæйы разамындмæ.

Ирон адæймаг кæмфæнды куы уа, уæддæр хъуамæ, фыццаджыдæр, хъуыды кæна йæ Райгуырæн бæстæйы хорздзинадыл æмæ уый тыххæй хъуамæ араза æппæт дæр.

Хъайттаты Сергейы байзæддаг Ацæмæз бæрзонд хæссы йæ фыдæлты фарн, арæх æрымысы Абайты Васойы ныхæстæ: «Иумæйаг адæймагдзинадмæ фæндаг ис æрмæстдæр национ æууæлты фæрцы». Æндæр фæндаг æм нæй!

 

 

Алмасиæрзæткъахæн поселок Айхалы бындурæвæрæг Къадзты Георги

Бæстæйы алмасиæрзæткъахæн центртæй иуы, Саха Якутийы поселок Айхалы бæрæг астæу, 2011 азы, уæрæх фæзы кадджын уавæры байгом æртæ метрæй бæрзонддæр цыртдзæвæн тибаг ирон лæппу Къадзты Алыксандры фырт Георгийæн. Якутийы цæрджытæ уæд бæрæг кодтой алмасиæрзæткъахæн поселок Айхалы 50 азы. Бæрæгбонмæ Республикæ Саха (Якутийы) Президент, Хицауады Сæрдар, республикæйы Паддзахадон Æмбырды сæрдарæй уæлдай æрцыдысты уазджытæ Мæскуыйæ бæстæйы Хицауад æмæ Паддзахадон Думæйы разамонджытæ, уыдис дзы официалон делегаци Цæгат Ирыстонæй, уыдонимæ — Къадзты мыггаджы минæвæрттæ дæр. Айхалы паддзахадон алмасигуыстгæнæн комбинаты уæды директор Равиль Санатулов поселочы цæрджытæн сæ бæрæгбоны фæдыл арфæ кæнгæйæ, загъта, зæгъгæ, Къадзты Георги уыд Айхалы бындурæвæрæг æмæ ацы цыртдзæвæн уыдзæн йæ рухс ном мысынæн, йæ разамонæджы курдиат æвдисæг. Цæрджыты зæрдæйы цы рухс, цы удыхъарм ныууагъта, цы бирæ хъуыддæгтæ сарæзта, сæ царды уавæртæ фæхуыздæр кæнынæн, уыдон æвдисæг

 

Кадджын бæрæгбоны раныхас кодтой æмæ сæ зæрдæты рухс æнкъарæнтæ фæдзырдтой Георгиимæ чи куыста, хорз æй чи зыдта, поселочы уыцы цæрджытæ. Тибаг ирон лæппу Къадзты Георги йæ фыдæлты, йæ адæмы хæрзæгъдау, хæдæфсарм, дзырдæн хицау уæвын, сæрæндзинад, зонындзинæдтæ хъуыддагæй æвдисын ныууагъта æрмæст якутæгтæн нæ, фæлæ цы бирæ адæмыхæттыты минæвæрттимæ куыста, уыдонæн дæр. Йæ фæстæ ныууагъта фидар бастдзинæдтæ æрмæст Якутийæ Ирыстонмæ нæ, фæлæ зæрдæйæ-зæрдæмæ ахизгæ хæлардзинады рухс тæгтæ амы адæмыхæттыты иудзинады. Ахæм у æцæг ирон лæджы миддуне, йæ фарн, йæ лæджыхъæд æмæ сæ Къадзты Георги рæдау таугæ фæхаста йæ цардвæндагыл. Уый та хуымæтæг нæ уыд.

Георги райгуырд Тибы 1915 азы. Йæ фыдæлтæ сæйрагдæр кодтой фосы куыст, æрмæст йæ фыд Алыксандрæн йæ зæрдæ æхсайдта ахуырмæ æмæ каст фæцис Æрыдоны диныкуыстгæнджыты семинари æмæ ацыд уыцы фæндагыл. Ирыстоны Алыксандры хорз зыдтой, йæ дины архайды тыххæй советон дуджы лæппумæ рухс фидæн не ‘нхъæлмæ каст. 1930 азы райдайæн скъола каст фæуыны фæстæ йæ ахуырмæ фæндыд бацæуын хæххон техникуммæ, фæлæ йæ нæ райстой. Нæ йæ райстой кусынмæ дæр. Мæскуыйы сын уыдис зонгæтæ æмæ фынддæсаздзыд лæппуйы арвыстой уырдæм. Мæскуыйы ахуыр кæнынмæ бацыд рабфак- мæ. Каст æй куы фæци, уæд 1932 азы фæскомцæдис æм- бырд кодта кусджыты къорд Мæскуыйы метройы арæзтадмæ æмæ уырдæм бацыд, райстой йæ хохкъæртгæнæгæй, уыцы-иу рæстæг фæсаууонмæ ахуыр кодта Мæскуыйы транспортон институты инженерон-арæзтадон факультеты. Дыууæ азы фæстæ 19-аздзыд лæппуйыл баууæндыдысты хохкъæртгæнджыты сменæйы инженерты бынат æмæ та ам дæр æвзыгъд лæппу йæхи равдыста сæрæнæй.

1938 азы фæскомцæдисы сидтмæ гæсгæ Къадзты Георги ацыд Дард Скæсæн æмæ Цæгаты ног арæзтадты архайынмæ. Сæвæрдтой йæ сыгъзæрин къахæнты участок «Ударник»-ы хицауæй.

1950 азы, Дард Цæгаты 12 азы бакусыны рæстæг æрцыд йæ фæллад уадзынмæ Ирыстонмæ. Ам Хъæдгæроны фембæлд йæ хъæуккаг, зындгонд «ТИтаник»-æй æрыгонæй чи аирвæзт — Кучиты Михал, уый чызг Аннæимæ. Сæ цард баиу кодтой, райгуырд сын дыууæ лæппуйы æмæ иу чызг. Георги йæ цард сбаста Цæгаты ног æрзæткъахæнтæ гом кæнынимæ. Куыста сыгъзæрин æмæ къала æрзæткъахæнты Колыма æмæ Янайы. 1960 азы ССР Цæдисы Министрты Советы уынаффæмæ гæсгæ алмасиæрзæткъахæн куыстуат райдыдтой аразын «Айхал»-ы. Йæ разамонæгæй та йын сæвæрдтой Къадзты Георгийы.

Сыбыры æгайнæг хъæды (тайга) фыццаг цатыртæ куы æрæвæрдтой, уæд уым куыста фондз бригады, æдæппæт 66 адæймаджы. Уыдон æхсæвæй- бонæй кодтой æнæрынцой куыст. Æрæвæрдтой дзы электрон рухсдæттæн станцæ, бауагътой йæм нуазыны дон, бацæттæ кодтой рæстæгмæйы аэродром, сарæзтой цардуаджы æндæр объекттæ. Цæгаты судзгæ уазæлтты уыдон æнцон нæ уыдысты, фæлæ Георгийы зынгзæрдæ артæй уæлдай нæ уыд алы хорз хъуыдытæ царды уадзынмæ. Æнцой нæ лæвæрдта йæхицæн дæр æмæ йемæ чи куыста, уыдонæн дæр. Адæм куыстой хъазуатонæй, уымæн æмæ зыдтой, Айхалы алмаситæ хаст æрцыдысты 1961 азы паддзахадон пъланмæ. Георги разамынд кæмæн лæвæрдта, уыцы бригадæтæ æрмæст æрдзы зындзинæдтыл нæ уæлахиз кодтой, фæлæ бирæ цæлхдурты сæрты æнтыстджынæй, ныфсджынæй цыдысты æмæ 6 августы, 1961 азы, фабрик «Айхалы» æрзæтхъæздыггæнæн райдыдта кусын. Цæгаты августы мæй дæр райдайынц уазæлттæ, фæлæ Къадзты Георгийы разамындæй хъазуатон кусджытæ фабрикæйы куыст ахæццæ кодтой 10 октябрмæ, стæй йæ баурæдтой зымæджы рæстæгмæ. 1964 азы «Якуталмаси»-йы тресты бирæ фæллойгæнджытæн ССР Цæдисы Сæйраг Советы Президиумы паддзахадон хæрзиуджытæ куы лæвæрдтой, уæд фæллойадон Сырх Тырысайы орденæй хорзæхджынгонд æрцыд Къадзты Георги дæр.

Æхсайæм азты астæумæ Георги поселок Айхалы цæрджытæн ахæм хорз царды уавæртæ сарæзта æмæ йæ адæм сæ къухтыл хастой. Уарзтой йæ æмæ йын кодтой стыр аргъ.

1968 азы хæххон æрзæтхъæздыггæнæн комбинат «Айхалалмаз» радтой ССР Цæдисы Хуызджын металлургийы министрады «Главзолото»-мæ. Къадзты Алыксандры фырт Георги 1987 азмæ фæкуыста Мæскуыйы хуызджын згъæрты заводы директоры хæдивæгæй суанг пенсимæ ацæуыны онг.

Георгийы адæмуарзон, фæрнджын зæрдæ йæ куыстæй æрлæууыд 1992 азы, йæ 77-æм азы куы бацыд, уæд. Фæлæ йæ фæстагæттæн цы рухс фарн ныууагъта, уый абон дæр фидар культурон бастдзинæдтæй бæтты Алагиры районы æмæ Саха Якутийы поселок Айхалы цæрджыты.

 

Фарс бацæттæ кодта КАСАТЫ Батрадз

 

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here