Ирон аив дзырды дæсны, таурæгъгæнæг

0
204

 

Цæгат Ирыстоны адæмон фыссæг, поэт, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты архайæг Хъайтыхъты Азæмæты райгуырдыл сæххæст 95 азы

Рæстæг æмæ дуг адæймагæн йæ размæ февæрынц бирæ зынтæ. Æмæ æцæг лæг у уыцы адæймаг, зындзинæдты сæрты ахизын чи зоны æмæ йæ дзыллæйæн йæ уды æмæ зонды фæрцы аккаг кæстæриуæг чи бакæны. Хъысмæт бирæ зындзинæдтæ æвæрдта зындгонд фыссæг, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты архайæг, поэт, публицист Хъайтыхъты Азæмæты раз дæр. Фæлæ сын уый ныффæрæзта, ирон лæджы намысыл къæм абадын никуы ницæмæй бауагъта, нæ фыдæлты фарн, сæ уды бæркæдтæ сын ирон адæмы размæ фæхаста фæлтæрæй-фæлтæрмæ йæ радзырдты æмæ таурæгъты.

Азæмæты райгуырдыл сæххæст 95 азы. Уымæ гæсгæ нæ бафæндыд йæ царды æмæ поэтикон сфæлдыстады хæрзтæ, дзырдаивады фæрцы йæ адæмæн цы хæрзты бацыд, уый газеткæсджыты зæрдыл æрлæууын кæнын.

Хъайтыхъты Беслæны фырт Азæмæт райгуырд 1923 азы 6 августы Цæгат Ирыстоны Ходы хъæуы. 1939 азы каст фæци Садоны астæуккаг скъола. Æмæ кусын райдыдта, ацы хъæуы цы æрзæткъахæн уыд, уым. Фыдыбæстæйы Стыр хæст куы райдыдта, уæд Азæмæт бархийæ атындзыдта тохы цæхæрмæ. Архайдта Сталинград, Курск æмæ Киев фыдызнагæй ссæрибар кæныныл карз тохты. Авд хатты фæцæф. Йæ хъæбатырдзинады тыххæй йын лæвæрд æрцыд Сырх Стъалыйы, Намысы æмæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты ордентæ æмæ æхсæрдæс майданы. 1995 азы та Азæмæт хорзæхджынгонд æрцыд нæ республикæйы уæлдæр хæрзиуæг майдан «Ирыстоны намысæн” æй.

Азæмæты радзырдтæ, æмдзæвгæтæ, таурæгътæ нæ республикæйы газетты æмæ журналты мыхуыры цæуын райдыдтой 1946 азæй фæстæмæ. Йæ фыст таурæгъты фыццаг чиныг “Зынаргъ дур” та мыхуыры фæзынд 1984 азы. Ацы чиныг цыбыр рæстæгмæ дуканиты тæрхæджытыл ссарæн нал уыд. Нæ дзыллæ æхсызгонæй сæмбæлдысты Азæмæты уацмысты иннæ чиныг «Фыййауы лæдзæг»- ыл, Хъайтыхъы-фырты базыдтой курдиатджын фыссæгæй. Нæ размæ нын-иу Азæмæт цы уацмыстæ рахаста, уыдоныиу кæддæриддæр хæдхуызæй æмæ аивæй æвдыста фыдæлты цард, сæ цинтæ æмæ сагъæстимæ, сæ удыхъæды æвæрццæг, хатт та æппæрццæг миниуджытимæ, сæ рæстæджы тызмæг æгъдæуттæ, намысджын цардыуаг. Азæмæты фыст таурæгътæ иу хатт чи бакæса, уымæй нал ферох уыдзысты. Сывæллонæй фыссæг йæ райгуырæн хъæу Ходы ныхасы бадæг кардзыд лæгтæй цы таурæгътæ фехъуыста, уыдон йæ зæрдыл хорз бадардта. Æмæ нын нæ фыдæлты хæзнатæ, йæ удварны зынгæй фæхайджынгæнгæйæ, ноджы аивдæр æмæ рæсугъддæрæй хаста нæ размæ.

Азæмæт йæхæдæг царды куыд уæздан уыд, йæ уацмысты архайджыты зæрдæтæ дæр афтæ æххæст сты нæртон æхсар æмæ намысæй, ирон лæджы хуыздæр миниуджытæй. Дзырдаивады хуымы йæ лæггад æмæ бæркад ахадгæ у Азæмæтæн. Фидарæй йæ схонæн ис ирон таурæгъфысджытæ Æмбалты Цоцкойы æмæ Санаты Уарийы хорз фæдон. Алы азты йын мыхуыры рацыд ахæм чингуытæ: «Амондуарджытæ» (1994), «Ход æмæ йæ таурæгътæ» (1998) «Азæмæты таурæгътæ» (2004), «Сафайы рæхыс» (2008) æмæ æндæртæ. Журнал «Дарьял»-ы уырыссаг æвзагыл мыхуыргонд æрцыдысты йæ уацаутæ «Тропою алдаров» æмæ «На пограничной полосе». Уырыссаг æвзагмæ сæ ратæлмац кодтой Тедеты Георги æмæ Саламты Таймураз. Йæ уацмыстæ ахуыр кæнынц астæуккаг скъолайы ахуырдзау фæсивæд дæр. Йæ радзырдтæй бирæтæ систы хрестоматион. Азæмæт нæ дзыллæйæн йæхи базонын кодта хорзæй, куыд курдитджын фыссæг нæ, фæлæ ма нын ныууагъта йе ‘рмдзæф куыд зæрдæмæхъаргæ æмдзæвгæты автор дæр. Йе ‘мдзæвгæтæ хицæн чиныгæй, «Хуындзау», ахæм сæргондимæ рухс федтой 2010 азы.

Æмбырдгонд райдайы чиныджы æмном æмдзæвгæйæ. Уым автор аив дзырды фæрцы æргом кæны йæ сыгъдæг уарзты æнкъарæнтæ нæ райгуырæн хæхтæм. Æрхастон ме ‘ргъомы Ызджыдæн Налмас ызгъæр, Йæ сахъ лæппутæ ‘мæ чызджытæн — Цыты цæхæр. Дæуæн æфсæн базыртæ СадонБæрзæндты тæх! Æмæ дын Ходонгомы радтон Ыздыджын зæхх. Æрхонæн арфæты дзæбæхдæр Кæнын лæвар, Æмæ Дæйыхъæуы къæдзæх дæр Фæуæд йæ бар. Хæрзиуæг — Холыстæн стъалы, Куысты фæрæз, Æмæ — уæлæмхасæн Уыналы Дыргъдоны фæз.

Ацы æмдзæвгæйы автор дарддæр зæгъы нæ хæхтæ æрдзон хæзнатæй, куыстады хъæугæ хомагæй куыд хъæздыг сты, уый тыххæй:

Кæнын Фыййагдонæн та хъулон

Æрзæты таг.

Æдзух йæ цыты кой куыд хъуыса

Зæрдæйы фаг.

Мызуры фабрикæн лæварæн —

Сыгъзæрин лагъз.

Фылдæр дын бантысæд лæмарын

 Æрзæты магъз.

 

Поэт-Азæмæт нæ ферох кодта Ирыстоны кæстæрты дæр. Æмдзæвгæ «Де стъалы Ирыстоны ссар», зæгъгæ, уым сын йæ арфæ зæгъы фæдзæхсты хуызы. Царды бирæ зынтæ кæй ис, уый хорз зоны. Уымæн æмæ йæхæдæг йæ тъыфылты бирæ хатт ауад:

 

Амондагур даргъ фæндагыл бирæ,

Ехх, мæ кæстæр, цас фæцыдтæн, цас!

Фæлæ-иу мыл амбæлд кæнæ бирæгъ,

Кæнæ та зылынзæвæтджын арс.

Амбæлæд дæуыл мæ хур та рувас,

Ахонæд дæ Уацилла хуындзау.

 Дарæд цъæх хъæдабæйау дæ хурварс,

Бакæнæд дын арвы дуар Хуыцау.

Раттæд дын рæубазыртæ та Реком,

 Тутыр та дын ныфс æмæ Æхсар.

Раздахæд дæм рухс Уастырджи йе ‘ргом, —

Де стъалы Ирыстоны ссар.

 

Азæмæт йе ‘мдзæвгæты аккаг хуызы æвдисы не ‘хсæнады галиу митæ дæр. Нæ раздæры стыр æмæ кадджын Цæдисы фехæлдыл та йæ сагъæс æмæ маст равдыста мæнæ ацы æмдзæвгæйы:

 

 Нал у дуг, нæ дуг Цæдисон,

У дæлгоммæ сынкъау цард.

Арвыл хурзæрин — фæдисон,

Мæй — идæдз усау æнкъард.

Акæс, быдыртæ зæрæстон,

Нал совхоз и, нал колхоз.

Фесты заводтæ гæныстон,

Кусы ‘нувыдæй хæлдхос.

Æргътæ ‘вæзынц даргъæй-даргъдæр,

 Хæлд у а цардæн йæ уаг.

Айк ныр авд каркæй зынаргъдæр,

Сойдзæст нал кæны нæ аг.

Адæм, нал ыстæм, нал, адæм,

Нал æфсарм и, нал— æгъдау,

Сайæм, давæм æмæ марæм,

У дæлдонæввонг нæ нау.

 

Азæмæт разы нæу нæ демократон дуджы «æхсызгон лæвæрттæй». Уымæн æмæ дзы кусæг лæгæн нæй кад, йæ фæллойæн та — аргъ. Зын у ахæм фæлдурæджджын рæстæджы рæстаг, æнæхин лæгæй баззайын, адæммæ фыдæх нæ, фæлæ рæсугъд зæрдæйы æнкъарæнтæ хæссын. Азæмæты къухы уый кæй æфты, ууыл дзурæг сты мæнæ ацы æмдзæвгæйы рæнхъытæ:

 

Ирон æфсарм уаргъæн

Æз ме ‘ккойы хæссын.

Йæ намыс, йæ аргъæн

Асламæй тæрсын.

Мæ цæсгом нæу лакъон,

 Нæу ме ‘взаг та рæс.

Нæ фæтонын какон

Кæйдæр къухæй æз.

Къæрныхау мæ сæрыл

Нæ судзы ызных.

Сыхаджы къæсæрыл

 Нæ сæттын мæ ных.

Фæздæгæй нæ тæрсын,

Мæ къæбут у фæз.

Мæнтæгау нæ нæрсын

Æнæ мæтæй æз.

Ирон æфсарм уаргъау

 Кæмæндæрты — зын.

Бæрзæндты йæ маргъау

Мæ хæс у хæссын.

 

Азæмæтмæ ис æмдзæвгæтæ Ирыстоны хæххон æрдзы, стæй нæ номдзыд лæгты тыххæй. Æмткæй та йæ фыст таурæгътау,йæ поэтикон уацмыстæ дæр сты аив æмæ зæрдæагайгæ.

Цæгат Ирыстоны адæмон фыссæг, хæсты æмæ фæллойы ветеран, зæрдæхæлар æмæ уæздан хистæр Хъайтыхъты Азæмæт кæд не ‘хсæн нал ис, уæддæр дзырдаивады дыргъдоны цы рæсугъд фæд ныууагъта, уымæй йæ ном уыдзæн хорзæн мысинаг.

 ГАСАНТЫ Валери

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here