Цæйут, æфсымæртау, æмзондæй, æнгомæй атындзæм рухс фидæнмæ

0
163

 

Нæ истори, нæ удыхъæд

Ирон адæмы рагфыдæлтæ не- замантæй нырмæ цæрынц Кавказы хæхты хуссар æмæ цæгат фæрсты, кусынц, архайынц сæ цард аразыныл. Историктæ æмæ археологтæ Ирыстоны алы рæтты цы бирæ æрмæг æрæмбырд кодтой, уый нæ дызæрдыг кæнын нæ уадзы, Цæгаты дæр æмæ Хуссары дæр иу адæмыхатт кæй цардис. Цхинвалы æмæ Дзæуджыхъæуы музейтыл куы афæлгæсай, уæд нæ дисы æфтауынц, нæ фыдæлтæ 2-3 мин азы размæ, бæрзонд хæхбæсты цæргæйæ, цæй къухарæхст уыдысты, цæй бæрзонд æмæ цымыдисаг æмвæзадмæ систой сæ культурæ! Лæбургæ никæмæ кодтой, фæлæ сæрыстыр хохæгты зондахастыл фидар хæцгæйæ, сæхи дæр æфхæрын нæ уагътой. Цал æмæ цал хатты сæ бахъуыди сæ къухтæм хæцæнгарз райсын, цæмæй бахъахъхъæной сæ райгуырæн зæхх, сæ кæмттæ, сæ хъæутæ. Уæдæ ныры дугтæ куы ралæууыдысты, уæддæр нæ æддагон знæгтæ уæгъд нæ уагътой, лæбурдтой æмæ сæ кæнон кодтой, куы æргомæй, куы та — сусæгæй.

Ам, Хуссар Ирыстоны, фæстаг сæдæ азы цы сæрибардзинадыл хъазуатон тох цыди, уый уымæн у ирд æвдисæн. Мачабелитæ, ерыстаутæ, жорданиятæ, æмæ сæ нырыккон фашистон фæдонтæ, гамсахурдиятæ æмæ саакашвилитæн, сæ сæйраг хъуыды уыди ирон адæмы сæ мадæлон æвзаг, сæ национ культурæ, сæ зондахаст басæттын сын, фесафын. Нæ бафтыди уый сæ къухы. Нæ бамбæрстой, ирон адæмы знаджы ныхмæ тох кæддæриддæр æнгом æмæ иузæрдион кæй кодта.

Уæрæсеимæ — æнусмæ

Ирон адæм кæддæриддæр стыр бузныг уыдысты Уæрæсейы паддзахадæй. Дызæрдыггаг нæу, 250 азы размæ Иры разагъды лæгтæм Уæрæсеимæ баиу кæныны фæдыл цы фæнд сæвзæрд, уый иттæг раст кæй уыди. Баххуыс нын кодта ахуырады бындурыл национ райрæзты бæрзонд къæпхæнмæ схизынæн, уыйфæстæйы бирæ сгуыхтдзинæдтæн. Уæдæ Ирыстонæн 2008 азы гуырдзиаг шовинистты ныхмæ хæсты Уæрæсе цы ахъаззаг æххуыс бакодта, уый дæр махæй рох никуы уыдзæн. Никуы уыдзысты рох, ам ирон адæмы сæраппонд йæ цард чи радта, уыцы уырыссаг æфсæддонтæ. Рухс дзæнæты бадæнт

Абон махæй бирæтæ æнцонæй æрбахызтысты Ручъы æфцæджы сæрты уæрæх æмæ лæгъз фæндагыл. Ручъы тъунел бабаста Хуссар Цæгатимæ. Уыдон сæ рæстæджы арæзт куы нæ æрцыдаиккой, уæд дызæрдыггаг у, абон ацы ран нæ бон иумæ бадын уаид æви нæ. Цы паддзахадон арæн ис не’хсæн, æмæ нæ цы таможняйыл ахизын фæхъæуы, кæрæдзимæ цæугæйæ, уыдон дæр искуы, Хуыцауы фæндæй, ист æрцæудзысты. Уый хъуамæ уа Уæрæсе æмæ Ирыстоны адæмы иумæйаг фæндон.

Нæ иудзинад

Абон ацы стыр æмбырды, Хуссар Ирыстоны хæдбардзинады 10 азы бæрæгбоны агъоммæ, мах хъуамæ бæстон æрныхас кæнæм нæ ирон адæмы иумæйаг фидæныл, нæ иудзинадыл. Уыцы дыууæ ныхасы кæрæдзиуыл тынг баст сты, нæй сын хицæнтæй уæвæн. Иу ирон адæм, иу æвзаг, иу æгъдау. Уæдæ Хуссары мыггæгтæй Цæгаты æрвадæлтæ кæцытæн нæй, ахæм не ссардзынæ. Иууылдæр стæм æфсымæртæ æмæ хотæ. Уый зæрдыл даргæйæ, фарон IX съезд уынаффæ рахаста: «Змæлды сæйрагдæр хæстæй иуыл нымайæм Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны цæрджыты иудзинадыл куыст, иумæйаг дунембарынад, æгъдау, мадæлон æвзаг æмæ æфсымæрон хæлардзинады бындурыл». Уыцы хæс нæхицæй нæ исæм æмæ, куыд æнхъæл дæн, афтæмæй йыл иумæ бакусдзыстæм. Фæлæ, хъыгагæн, абоны онг нæ къухы зæрдæйы фæндиаг фаг нæма бафтыд. Æнæмæнг хъæуы арæхдæр æмбæлын æмæ иумæйаг цæлхдуртæ иуварс кæныныл архайын.

Цалдæр мæйы размæ арæзт æрцыдис Иумæйаг паддзахадон топонимикон къамис, æмæ уый йæ куыст кæны, сфидар кодта сæрмагонд программæ, сарæзтой цалдæр иумæйаг фембæлды. Фæлæ ма уыимæ, мах, «Иры Стыр Ныхас»-ы уæнгты, Ирыстоны дыууæ хайы дæр æркæсын хъæуы æхсæнадон мадзæлттæй лыггæнинаг фарстатæм. Уый тыххæй та цæуын хъæуы сыхтæм, хъæутæм, районтæм, цæмæй адæмимæ æргом ныхасы кæрæдзи хуыздæр бамбарæм, базонæм, цы риссаг фарстатæ нæм ис, æмæ сæ куыд алыг кæнæм, уый. «Иры Стыр Ныхас»-ы ахадындзинад

Цæвиттон, не ‘мкусджытимæ архайæм, цæмæй «Иры Стыр Ныхас»-ы æхсæнадон ахадындзинад зынгæ фæхуыздæр уа, нæ куысты бæрæггæнæнтæ нын адæм уыной æмæ дзы пайда кæной. Хъыгагæн, цы архайд ранымадтон, уый нырма нæ къухы нæ бафтыдис Хуссар Ирыстоны æххæстæй апарахат кæнын. Уымæн ис, куыд объективон, афтæ субъективон аххосæгтæ дæр. Се ‘ппæт нæ нымайдзынæн, фæлæ, æнæмæнг, нæ хуссайраг æмкусджытæн ам зындæр у архайын, уымæн æмæ чысыл æвадат хъæуты, кæцытæй бирæ цæрджытæ ралыгъдысты Цхинвал, кæнæ Цæгат Ирыстонмæ, нæу æнцон æхсæнадон фарстатæ æвæрын. Ис фылдæр мадзæлттæ районты æмæ Цхинвалы Ныхасы куыст фæхуыздæр кæнынæн, æмæ уыдонæй, æнæмæнг, спайда кæнын хъæуы. Координацион Советы уæнгтæ цæттæ сты, нæ фадат цас амоны, афтæ фæкæсынмæ, фæлæ Хуссар Иры Ныхасы уæнгты, æнæмæнг, сæхи хъæудзæн бæстон æрныхас кæнын, куыстæй фылдæр æмæ ахадгæдæр бæрæггæнæнтæ куыд разына, ууыл.

Абоны уавæрты Æппæтдунеон æхсæнадон змæлд «Иры Стыр Ныхас»-æн йæ хъомыс стыр у, йæ авналæнтæ дæр сты уæрæх. Æрмæст дзы раст пайда кæнын хъæуы. Зынаргъ кусæнгарз куы балхæнай æмæ йæ къуымы куы баппарай, уæд дзы ницы пайда ис. Царды нысан хъуамæ айдагъ материалон хæзнатыл ма æнцайа. Нæдæр æхца, нæдæр мулк, нæдæр стыр хæдзæрттæ æмæ зынаргъ хæдтулгæтæ йемæ никуыма ничи ахаста. Нæ ирондзинад, нæ национ цæсгом, нæ фыдæлты Фарн фидæны фæлтæртæн бахъахъхъæнын, хорз фæд сын ныууадзын у ахсджиагдæр. Абон не ‘хсæнадон мадзæлттæй хорз куы нæ спайда кæнæм, уæд фидæны фæфæсмон кæндзыстæм. Æз уæ разы стыр бузныг зæгъын Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны разамонджытæн сæ зæрдиаг æххуысы тыххæй. Æнæ уымæй махæн тынг зын уаид архайын, нæ размæ æвæрд хæстæ æххæст кæнын. Фæлæ ма сæ курæг дæн, цæмæй нæм дарддæр дæр фæкæсой, æмæ алы мадзæлттæй иумæ бацархайæм нæ ирон æхсæнады национ химбарынад сфидар кæныныл, нæ фыдæлты фарнимæ бастдзинад ма фесафыныл.

Нæ фæсивæд — нæ фидæн аразæг

Иры фæсивæды иу æгъдаумæ тырныны бындурыл куы æрбамбырд кæнæм, сæ фыдæлты Фарнæй сæ куы фæхайджын кæнæм, уæд дарддæр сæхæдæг хъуыды кæндзысты, раст фæндаг агурдзысты.

Мах райдыдтам кусын нæ ирон æгъдау мыггæгты, сыхты, хъæуты сфидар кæныныл. Фидæны алы ран дæр хъуамæ цæуа фæсивæдимæ хъомыладон куыст. Уымæн ис гæнæн æрмæстдæр уыцы рæтты, комкоммæ уынаффæгæнæг хистæртимæ æмæ зæрдæргъæвд кæстæртимæ куы ныхас кæнæм, уæд. Дардæй, стæй айдагъ гæххæттыл фыст рæсугъд ныхæстæй æмæ резолюцитæй хъуыддаг нæ рæзы. «Иры Стыр Ныхас»-ы архайджытæ хъуамæ æвдисой хорз æгъдау, æмæ йæ домой иннæтæй дæр. Уыцы куыст рапарахат кæнын хъæуы Хуссар æмæ Цæгат Ирыстоны алы хъæуы дæр, стæй горæтты бирæуæладзыгон хæдзæртты. Нæ зæрды ис хъæуты æмæ ахуырады уагдæтты фæсивæдæн ирон æгъдауы клубтæ саразын. Уым хистæртæ, стæй ахуыргæндтæ хай кæндзысты кæстæртæн сæ зонындзинæдтæй, фæсивæд араздзысты хъазтизæртæ, ахуыр кæндзысты кафын æмæ зарыныл, ирондзинадыл.

Нæ иууыл стырдæр хæзна

Кæй зæгъын æй хъæуы, уыдæттæ фидарæй баст сты нæ иууыл стырдæр хæзна — нæ мадæлон æвзагыл. Нæй æвзаг — нæй наци. Хъыгагæн, Абайты Васойы уыцы ныхæстæ абон дæр бирæтæ хорз не’мбарынц. Суанг ас адæмæй дæр чидæртæ сæ кæстæртæм иронау нæ дзурынц, æмæ уый стыр аиппыл нæ нымайынц. Æппæты æвзæрдæр уавæр ис Дзæуджыхъæуы, æвæццæгæн, æгæр атагъд кодтам размæ Европæйы æмæ Америчы адæмты фæдыл дугъы. Уыцы «размæцыд» либералон зондыл хæст «осетинецты» сæ национ хæзнатæ, культурæ æмæ мадæлон æвзаг ницæмæн хъæуынц. Кæмæндæрты иронау дзурын æмæ ирондзинад æвдисын худинаг сси. Абон нæ сахары бирæуæладзыгон хæдзæртты кæртыты цы бирæ сывæллæттæ фæхъазынц, уыдонæй иу ирон ныхас нæ фехъусдзынæ.

Арæх уый паддзахад æмæ скъолайы аххос кæнын бынтон раст нæу. Уыдонæн сæ хæс у аккаг мадзæлттæ аразын, цæмæй адæмæн уа фадат сæ мадæлон æвзаг ахуыр кæнынæн. Фæлæ уæ бауырнæд, æз иунæг адæймаг дæр нæ зонын, кæцыйы айдагъ скъолайы иронау дзурыныл сахуыр кодтой. Уæдæ нæ зонын, йæ бинонтæ хæдзары æдзух иронау кæмæ дзурынц, фæлæ иронау чи нæ зоны, ахæмты дæр. О, закъоны бындурыл домын хъæуы паддзахадæй мадæлон æвзаг ахуыр кæнынæн аккаг уавæртæ, фæлæ æппæты фыццаг алчидæр хъуамæ дома йæхицæй. Уæ хорзæхæй, бафæрсæд уæ алчидæр йæхи, сарæзта фаг йæ бинонты ‘хсæн ахæм уавæртæ æви нæ. Фылдæр нæхицæй аразгæ кæй у, уый нæ хъæуы бамбарын.

Æмæ ма иу ахсджиаг хъуыддаг

Абон æмæ райсом мах ам бæрæг кæнæм Хуссар Ирыстоны хæдбардзинады бæрæгбон. Ирыстоны зæххыл сырæзти паддзахад, йæхи Конституци æмæ йæхи закъонтимæ. Уый ирон адæмæн дæтты уæрæх фæндаг нæ национ культурæ, нæ мадæлон æвзаг хуыздæр бахъахъхъæнынæн. Тынг æхсызгонæй бакастæн Республикæ Хуссар Ирыстоны паддзахадон æвзæгты закъон, стæй национ ахуырадон программæтæ, кæцыты ирон æвзагæн ис лæвæрд фаг сахæттæ. Хъыгагæн, Цæгаты ахæм уавæртæ саразынæн ныртæккæ нæй фадат, æмæ æхсæнад йæхæдæг куы нæ бамбара, цы уавæрмæ цæуæм, уый, уæд ирон æвзаджы фарста фидæны сараздзæн стыр цæлхдур нæ адæмы иудзинадæн. Æвзагзоныны хицæндзинады бындурыл сындæггай аивдзæн нæ зондахаст, нæ национ химбарынад Хуссары æмæ Цæгаты. Йæ адæмы уидæгтыл фидар баст чи нæу, уый йын йæ национ фидæнмæ дæр куыдфæндыйы цæстæй кæсы, нæ йæ æндавынц æфсымæрон ахастдзинæдтæ æмæ нæ иудзинад.

Дызæрдыг нæ кæнын, 1992 азы Цæгаты хæст куы цыдис, уæд Хуссар Ирыстонæй уырдæм чи ацыд, уыцы сæдæгай хъайтар лæппутæй, ирондзинад кæмæ нæ уыд, ахæмтæ нæ разындаид. Уæдæ 2008 азы ам карз тох куы цыди, уæд Цæгатæй иу ахæм маргинал дæр ардæм нæ ратагъд кодта. Мæ ныхас ууыл у, æмæ хъуамæ не ‘ппæт дæр æнкъарæм, æнæ национ химбарынад, æнæ фыдæлты бындурон зондахаст — Ирон Æгъдау, æмæ æнæ мадæлон æвзаджы уавæр сфидар кæнгæйæ, мах æцæг иудзинадмæ никуы æрцæудзыстæм. Æрмæстдæр уыдон сты нæ иумæйаг хæдзар амайынæн аккаг арæзтадон æрмæджытæ. Æндæртæ не ссардзыстæм. Фæлæ цæмæй уыцы æрмæджытæй арæхстгай спайда кæнæм, цæмæй нæ хæдзар фидар æмæ рæсугъд рауайа, уымæн хъæуы арæхстджын, зæрдæргъæвд аразджытæ. Кæй бон у уыцы ахсджиаг куыст бакæнын? Иугай «алцызонæг фæтæгтæ» æмæ чысыл патриотон къордтæн? Зынтæй. Хæдзар аразын хъæуы æппæтадæмон зиуæй, кæрæдзи фарсмæ æрбалæугæйæ, хистæрты зонд, кæстæрты хъару æмæ ныфс баиугæнгæйæ. Мæ зынаргъ хотæ æмæ æфсымæртæ! Дæс азы размæ Уæрæсейы Хицауад бафыста Хуссар Ирыстоны Республикæ хæдбар паддзахадыл банымайыны бардзырд. Уый æгас ирон адæмæн дæр сси стыр бæрæгбон, нæ историйы сæйраг фæзилæнтæй иу. Мах зæрдиаг арфæ кæнæм, уыцы хæдбардзинадыл хъазуатон тох чи кодта, кæй фæрцы бафтыд къухы, уыцы хъайтартæн, стæй зындзинæдтæн фидарæй чи быхсыдта, уыцы сæрыстыр Хуссар Иры цæрджытæн. Нæ Ирыстон æдас æмæ сабырдзинады бынат уæд кæддæриддæр, нæ кæстæрты та сæ райгуырæн зæххыл тох кæнын макуыуал бахъæуæд.

Цæйут, Къостайы ныхæстæй скæнæм нæ тырыса æмæ æмзондæй, æнгомæй атындзæм рухс фидæнмæ.

КУЧИТЫ Руслан, «Иры Стыр Ныхас»-ы сæрдар

 

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here