Цгъойты Хазби: Цæмæн хъуамæ хонæм нæхи аллонтæ?!

0
285

 

Мах, ирон адæм, иттæг хорз хъуыддæгтæ бакодтам, нæ тырыса æмæ герб кæй сног кодтам, гимн кæй ныффыстам, уымæй. Нæ равзæрды æрфытæм ныккæсынмæ, не ‘взаг бахъахъхъæныны фæлтæрæнтæ дæр кæнæм. Уæдæ нæ республикæйы номмæ дæр бафтыдтам æндæр æвзæгтыл нæ фыдæлты рагон ном — алантæ. Æмæ йыл хорз сфидыдта ном «Республикæ Цæгат Ирыстон-Алани — Республика Северная Осетия-Алания». Æцæг ма дзы иронау Алани цæмæн хъæуы, уымæн дзуапп ничи ратдзæн

Афтæ куы бакæнид Хуссар Ирыстон дæр, уæд тынг хорз уаид. Йæ конституцион ном куы скæнид «Республикæ Хуссар Ирыстон-Алани — Республика Южная ОсетияАлания». Хуыздæр та уый уаид, æмæ æппæт гæнæнтæй, хъарутæй куы бацархаид Цæгат Ирыстонимæ баиу кæныныл. Æмæ иугонд Ирыстон Уæрæсейы Федерацийы сконды куы хуыйнид «Республикæ Ирыстон-Алани — Республика Осетия-Алания». Нæ уавæрмæ абоны цæстæй кæсын та нæ хорзмæ не ‘ркæндзæн. Зæгъут-ма мын, чи æнхъæл уыдис, Андроповы фæстæ не Стыр Цæдисæн Горбачевы хуызæн ницæййæгтæ разамынд дæтдзысты, уый. Хуыцауæй разы, ныр В. Путин æмæ Д. Медведев паддзахад йæ къахыл слæууын кодтой, йæ фидардзинадыл кусынц, Хуссар Ирыстоны фарс рахæцыдысты, хицæн паддзахадыл æй банымадтой. Цæмæ бæллыдыстæм, уый нæхи цæстытæй федтам.

Фæлæ… Фæлæ та сомбоны, Хуыцау бахизæд, фæлæ Уæрæсейы сæргъы иу Ельцины хуызæн куы æрлæууа, æмæ та йæ гуырдзы сæхирдæм куы фездахой, куы йæ балхæной, æмæ сын Хуссар Ирыстон ногæй куы авæра, уымæй нæ тæрсут, ирон адæм?! Уый хъуыдыйаг у, рохгæнинаг нæу. Æмæ цæмæй уыцы цау ма æрцæуа, ууыл нæ кусын хъæуы Хуссары æмæ Цæгаты дæр. Нæ баиуыл! Цæмæй иу Ирыстон уæм Уæрæсейы сконды. Нæ фыдæлтæ нын куыд фæдзæхстой, афтæ: «Æнусмæ — Уæрæсеимæ». Ном гæххæттыл аивын диссаг нæу, номы аккаг хъуыддæгтæ кæнын, аразын хъæуы.

Цæгат Ирыстон «Республикæ Цæгат Ирыстон-Алани» куы сси, уæд чидæртæ февнæлдтой, æндæр адæмтæ нæ куыд хуыдтой, нæхи афтæ — алантæ рахонынмæ дæр. Æмæ уæд æппæт ирон адæмы Стыр Ныхас Аланты Ныхасæй агæпп ласта. Цымæ йæ уæд Скифты кæнæ Сæрмæтты Ныхас цæуылнæ рахуыдтой, уыдон нæ фыдæлтæ раздæр куы уыдысты? Хуыздæр нæ уыдаид Иры Ныхас æй рахонын? Уæд нæм фæзынд ахæмтæ дæр, ном ирон бынтондæр аланмæ раивыныл йæхи чи хъардта. Афтæмæй уæд уый афтæ уайы, мах нæхи абон иронау осетинтæ хонын куы райдаиккам. Стæй алан цæмæн? Нæ рагфыдæлты нын скифтæ, сæрмæттæ, фæстæдæр та аланты дуджы ястæ æмæ астæ дæр куы хуыдтой!

Нæ рагфыдæлты æнусæй фæстæмæ Византи æмæ иннæ бæстæтæ зонын райдыдтой алантæй. Сомихы аргъуан нæ абон дæр ма хоны алантæ. Ивгъуыд æнусы нæуæдзæм азты, нæ республикæйы уырыссаг номмæ «Алания» æфтыд куы нæма æрцыд, уæд Ирон театры раз фæзы егъау митинджы раныхас кодта Сомихæй сауджын. Уый дæр нæ, уырыссагау дзургæйæ, «осетины» не схуыдта, фæлæ — «аланы». Иу хатт дæр «осетинский народ» нæ загъта, дзырдта нæм «аланский народ».

Уæдæ ирон адæмон сфæлдыстады, уæлдайдæр та Нарты кадджыты, æвæрццæг архайджытæ уæйгуытæм кæнæ æндæр знæгтæм куы бафтынц, уæд сæ хонынц аллонтæ кæнæ — аллон-биллонтæ.

Салæгаты Зояйы арæзт чиныг «Ирон адæмон сфæлдыстад»-ы фыццаг томы Æмбалты Цоцкойы фыст кадæг «Нарты Сослан-тыхагур»-ы кæсæм:

— Де ‘зæр хорз уа, мæ мадыхай! — загъта Нарты Сослан.

— Мæ мадыхай мын куы нæ загътаис, уæд дæ мæ дæндаджы згæтыл бæргæ айсæрстаин, — загъта ус, — фæлæ ныр мæ уазæг дæ æмæ æгас фæхæт! Кæцæй цæуыс æмæ цы агурыс?

— Æз цæуын Нарты бæстæйæ, — загъта Нарты Сослан. — Рацыдтæн тыхагур. Нæ бæсты мæнæй тыхджындæр нæ разынд, æмæ уый зæрдæйæ рацыдтæн мæ тых бавзарынмæ.

— Æ-гъи! Кой дæр æй мауал скæн, мæ фырттæ кæфахсджытæ сты, изæры сæ ардæм хъæуы, æмæ дæ куыддæр ам æрбаййафой, афтæ Нарты Сосланæй стæгдар дæр нал баззайдзæн: ахæрдзысты дæ! Мæнæ уал исты ахæр, дæ фæллад суадз, стæй дын исты мадзал скæндзынæн, цæмæй дæ баиргъæвон мæ фырттæй, уымæн. Фынг ын ацарæзта. Цанæбæрæг ма бахордтаид Нарты Сослан! Хæрды фæстæ йæ ус æд бæх йæ ронбасты амбæхста. Уалынмæ кæфахсджытæ æрбацæуынц.

— Нана, уфф, уфф, уфф! Аллон-биллоны смаг дæ цæуы! — загътой йæ фырттæ.

— Цæуæнты сымах цæут, хæтæнты сымах хæтут, аллон-биллоны смаг та мæнæй цæуы, нана уын уæ хуртæй бафсæда!

— Нана, дзырдтыл нæ ма дар, аллон-биллоны смаг дæ цæуы, æмæ нын æй ратт, мах дзы нæ мондæгтæ суадзæм: рагæй нал фæхъæстæ стæм адæймаджы дзидзайæ.

— Банцайут, нæма уæм иу замана кæсы! — загъта ус. — Нæ мын зонут мæ къухты ахаст?! Ирон адæмы Нарты кадджытæ Цæгат Ирыстоны рацыдысты авд томæй. Дзæнæты бадинæгтæ Джыккайты Шамил æмæ Хæмыцаты Тамарæйы фæрцы. Æмæ дзы цыппар томы цалдæргай кадджыты æмбæлы дзырд аллон-биллон. Уæйгуытæ æмæ иннæ æцæгæлон тыхгæнджытæ нарты — нæ таурæгъон фыдæлты хонынц аллон-биллон.

В.Миллер, ирон адæмы фæрсгæйæ, историон æрмæджытыл æнцой кæнгæйæ, йæ «Ирон-уырыссаг-немыцаг дзырдуат» фыста æнусæй фылдæры размæ, æмæ уым, стæй 2007 азы Мæскуыйы уагъд «Ирон æвзаджы æмбарынгæнæн дзырдуат»-ы дæр аллон-биллон амынд цæуы, нæ фыдæлты нын иннæ адæмтæ куыд хуыдтой, уый фæзмæгой хуызæй.

Абайты Васо йæ «Ирон æвзаджы историонэтимологион дзырдуат”-ы 1 томы 47-æм фарсыл куыд фыссы, афтæмæй ирон адæм сæхи аллон хуыдтой, иннæ адæмтæ сæ афтæ кæй хуыдтой, уымæ гæсгæ. Абон мах нæхи осетинтæ куыд хонæм, уыйау. «Т.е, мы приходим к известному этническому термину алан (греч. Алачои, лат Аланс) названию средневекового народа на Северном Кавказе, исторические связи которого с современными осетинами можно считать прочно установленными (см.: Вс.Миллер, ОЭ3 39-66. — Ю.Кулаковский. Аланы…) В.мегр. термин алани удержался до нащих дней: он перенесен преемственно на новых насельников аланской территории, карачаевцев», — фыст ис ацы фарсыл.

Историйæ, стæй адæмон сфæлдыстадæй бæлвырд у, нæ рагфыдæлты нын иннæ адæмтæ алантæ, аллонтæ кæй хуыдтой, уый. Цымæ уæд сæхæдæг сæхимæ та цы номæй дзырдтой? Нæ чиныг историйы даргъ æмæ гуыргъахъ фæндæгтыл бахъахъхъæнын нæ хъару не сси, æмæ абон ацы фарстæн дзуапп раттын у тынг зын. Фæлæ, иннæ адæмты фæлтæрддзинадыл æнцой кæнгæйæ (зæгъæм, уырысы), зæгъæн ис, рагæй-æрæгмæ нæ иумæйаг ном нæхи æвзагыл ирон кæй у, уый. Уымæй дæр, ахуыргæндтæ куыд раиртæстой, афтæмæй дзырдтæ ари, ирон æмæ алан-æн ис иу уидаг. Ном ирон нæ ариаг дунеимæ кæй бæтты, уый дæр дызæрдыггаг нæу. Уæд цымæ а фæстаг рæстæг кæйдæрты цæмæн бахъуыд уыцы ном, кæддæр нæ æндæр адæмтæ куыд хуыдтой, уымæй баивын? Кæд æмæ алы кæмтты цæрæг ирæттæй алчидæр, фыццаджыдæр, йæхи хоны йæ комæй, стæй та — ирон. Ома, фæнды Хурыскæсæнæй Хурныгуылæнмæ, фæнды Хуссарæй Цæгатмæ райдай: къобаг, тырсыйаг, туаллаг, захъайаг, уæллагкоймаг, стырдыгуйраг, мæздæггаг, арагуыйаг, дзимыраг, чысайнаг, гнугъаг, урстуаллаг, рукъаг, дзомагъаг, тлиаг, чеселтаг, къуыдайраг, дæргъæвсаг, куырттатаг æмæ иннæ кæмтты цæрджытæй алчидæр йæхи, фыццаджыдæр, зоны уыцы коймагæй, стæй та — иронæй, нæ Фыдыбæстæ та — Ирыстонæй. Ныр нын нæ ном чидæртæ ивын кæнынц. Æмæ нын уæд нæ æдзард фыдæлты рухс номы фарн та цы зæгъдзæн? Сæ дин, сæ уаг, се ‘гъдау, се ‘взаг сын рох кæнæм. Ныр та — сæ ном дæр?! Æниу Къостайы «Ирон фæндыр» та? «Аллон фæндыр» æй хондзыстæм? Йе ‘мдзæвгæты «Мæ Иры фæсивæд», «Мæ Ирмæ, мæ райгуырæн бæстæм» — ацы ныхæстæ куыд аивдзыстæм!? Æмæ цас сты, цас «Ирыстон», «ирон»-имæ дзырдбæстытæ?! Уый диссаг у! Кæмæйдæр, дам, ницы рыст æмæ йæ цæст акъахта, уыйау ацы фарста дæр у, царды бынат кæмæн нæй, ахæм тыхæрхъуыды. Æмæ уæд Уæлладжыры комы ном та куыд аивдзыстæм? Кæнæ Æрыдон, Æрæф, Æрджынарæг, Аргудан æмæ Аргун дæр нæм ницыуал бар дарынц? Ацы нæмттæн дæр сæ райдайæны Ирыдон, Ирæф, Иры нарæг æмæ æндæрты ном ир æвæрд куы ис. Суанг ма ном дыгуроны дæр ир — ирон куы хъуысы: а-дыг + у (и) + рон — адыгаг ирон. Æвæццæгæн, адыгтимæ æввахс сыхагиуæг кæй кодтой, кæнæ, се ‘хсæн чи цард, уыцы ирæтты афтæ рахуыдтой. Абон нæм Гуырдзыстонæй цæрынмæ цы ирæттæ æрбалыгъд, уыдон гуырдзиаг ирæттæ куыд хонæм, афтæ, Таджикистанæй чи æрбаздæхт, уыдоны та — таджикаг ирæттæ. Стæй ма — туркаг æмæ сириаг ирæттæ дæр. Ацы ирæттæ æндæр адæмтимæ кæй цардысты, уымæ гæсгæ сæ фыдæлты æвзагыл иузæрдиондæр уыдысты æмæ йын бахъахъхъæдтой йæ хæдхуыз. Сæ ныхасмæ хъусын нын æхсызгон уымæн у. Уыцы уагыл дыгурон диалект дæр бахъахъхъæдта ирон æвзаджы рагон хуыз, æмæ нын абон, нæ дзырдты равзæрдыл дзургæйæ, у стыр æххуыс, æнцой. Ном ивгæ нæу. Суанг дын æрыдойнаг йæхи алагираг нæ рахондзæн, кæд сæ дыууæ дæр Уæлладжыры комæй ралыгъдысты, уæддæр. Афтæ дигорайаг дæр — цыколайаг, кæд сæ дыууæ дæр Дыгургомæй ралыгъдысты, уæддæр. Номы аккаг уæвын хъæуы: йæ кадыл ын кус, йæ намыс ын фылдæр кæн. Ном ивгæ нæу! Нæ иумæйаг ном дзырддаг ма кæнæм. Кæд искæмæн Ир, Ирыстон, ирон йæ цæстыты сындзытæ сты, уæддæр сыл хъæцæд, фæразæд сын — нæ адæмы ма змæнтæд! Цалынмæ ирон дзыхæй дзурæг уа, ирон æвзаг уа, уæдмæ нын, нæ фыдæлты иннæ адæмтæ куыд хуыдтой: алантæ, ястæ, астæ, — уыцы нæмттæ ницавæр тыхтæ байсдзысты. Æвзаг у, уыдонæй нæ фæхицæн кæнын цы нæ уадзы, уыцы сæйраг æууæл.

Аллон! Аллон! Аллонбиллон», — нæ ахуыргæндтæй, аивады кусджытæй, фысджытæй чи кæны, нæ ном Ирон уымæй аивыныл фæлтæрæнтæ чи кæны, уыдон нæдæр нæ адæмы истори рæстмæ зонынц, нæдæр нæ адæмон сфæлдыстад. Æмæ сын хуыздæр уаид рагон бердзенаг мифологийы Фригийы паддзах Мидасыл Аполлоны фæндæй хæрæджы хъустæ куы æрзад, уæд сæ уый худы бын куыд æмбæхста, афтæ се ‘нæзонындзинæдтæ æмбæхсын.

ЦГЪОЙТЫ Хазби

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here