Уый аккаг не сты?

0
96

 

Ирыстон йæ сæр бæрзæндты хæссы йæ бирæ хъайтартæй. Ахæм хæдзар нæм стæм разындзæн, иу кæнæ дыууæ хæстоны кæмæй нæ ацыд тохы быдырмæ æмæ кæмæй нал ссыд. Фæлæ, фылдæр хæстон æфсымæртæ кæмæй баззад хæсты, ахæмтæ дæр нæм ис. Дзуарыхъæуæй Гæздæнтæй нал сыздæхт авд æфсымæры, Доныфарсæй — Кобегкаты авд æфсымæры, Хæтæлдонæй — Хестанты æхсæз æфсымæры, Цыколайæ — Темырты æхсæз

æфсымæры… Уыдонæн цыртдзæвæнтæ æвæрд æрцыд, уæдæ сыл зарджытæ дæр скодтой, æмæ ма бирæ æндæр хъуыддæгтæ. О фæлæ, хуызæнæн кад кæмæн не скодтой, ахæмтæ дæр ма нæм ис.

Фæнды мæ Къæмунтæй Бекмæрзты фондз æфсымæры тыххæй радзурын. О, Ирыстон сæ зоны, районы газеты сæ кой уыдис. Алы аз дæр Уæлахизы бонмæ Цыколамæ бацæуæны ныффыссынц: «Бекмæрзты æфсымæртæ, мах уæ нæ рох кæнæм». Æндæр ницы…

Кæддæр, паддзахы рæстæджы, бинонтæй иу нæлгоймаг уæддæр уагътой, цæмæй фæдысæфт ма фæкæной, сæ къонайы арт ма ахуысса. Фæлæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты Райгуырæн бæстæйы хъысмæт лыггонд цыд. Мæ тугхæстæг æфсымæртæ Мурат, Созыр, Валодя (Балокка), Леуан, Аслæнбег, мæхи æфсымæртæ Трафим æмæ Тамби немыцаг тыхгæнджытимæ куы хæцыдысты, æз уæд райгуырдтæн, фæлæ Трафимы ныхас абон дæр мæ зæрдыл лæууы, знæгтимæ лæгæй-лæгмæ куыд хъæбатырæй хæцыд, уый тыххæй. Ме ‘фсымæрты тыххæй бæстондæр базонын сæ иунæг хо Бекмæрзты — Мамыкъаты Таузанæй, Сындзыхъæуы йæм уазæгуаты куы вæййын, уæд.

Фæстаг азты арæх фыссынц мæ райгуырæн хъæу Къæмунтæйы тыххæй. Уый ис, Уæллагкомы. Дыууынæм æнусы райдайæны ам цард дыууæсæдæ адæймагæй фылдæр, ныртæккæ — авд. Ам æрбынæттон сты Бекмæрзты дыууæ æфсымæры Амырхан æмæ Дзидо. Иумæ сарæзтой хæдзар, иу хæдзары цардысты сæ цардæмбæлттимæ дæр. Иу стыр бинонтæ систы.

Цот сын куы рацыд, уæддæр сæ дихтæ нæ кодтой. Афтæ дыууæ æфсымæры хъомыл кодтой сæ дыууадæс сывæллоны — авд чызджы æмæ фондз лæппуйы. Æнæнхъæлæджы амард хистæр фырт Амырхан æмæ æппæт уæз дæр æрæнцад кæстæр æфсымæр Дзидойы уæхcчытыл. Фæлæ уымæй йæ ныфс нæ асаст, ноджы фылдæр куыста, сывæллæттæ хъуамæ ахуыры фæндагыл ныллæууой, ууыл хъуыды кæнгæйæ. Æмæ фæстæдæр фондз æфсымæры дæр райстой уæлдæр ахуырад.

Хорз нæ уыд Бекмæрзты бинонтæн 1937 аз. Къæмунтæйы кæйдæрты зæрдæмæ нæ цыд ацы фæрнджын бинонты цард, уыдис сæм хæлæггæнджытæ сæ куыстуарзоны, кæрæдзиуарзоны, хистæртæн аргъ кæныны æмæ æндæр миниуджыты тыххæй. Хъæуккæгтæй иу æнаккаг разынд æмæ Сидорыл (Дзидо) хахуыртæ ныффыста. «Тройкæ» кæй хуыдтой, уый йын фехсыны тæрхон рахаста… Йæ бинойнаджы зæрдæ нæ бафæрæзта ахæм æвирхъау цауæн. Стыр бинонты æппæт зындзинæдтæ дæр æрæнцадысты хистæр æфсымæр Амырханы бинойнаг Марияйы (Гыцци) уæхсчытыл.

88-аздзыд Таузаны ныхасмæ гæсгæ, диссаг уый уыдис, æмæ Хуыцауæй дæр рох чи уыд, уыцы рæбинаг хъæуæй рацæугæ æфсымæртæ се ‘ппæт дæр райстой уæлдæр ахуырад. Хистæр æфсымæртæ Созыр æмæ Балокка ахуыр кодтой Мæскуыйы уæлдæр

ахуыргæнæндæтты, каст сæ фесты æмæ райcтой уæлдæр ахуырад. Сæ иу ахуыр кодта Плехановы номыл аграрон академийы зоотехникон факультеты, иннæ та — Мæскуыйы паддзахадон университеты математикон факультеты. Æртæ кæстæр æфсымæры каст фесты нæхи мединститут.

Хистæр æфсымæр Созыр ма уый фæстæ ахуыр кæнынмæ бацыд æфсæддон академимæ. Уый — сæ мад æмæ сæ фыды амæлæты фæстæ.

Фæлæ ныннæрыд Фыдыбæстæйы Стыр хæст. Фыццаг фронтмæ ацыд кæстæр æфсымæр Леуан. Службæ кодта Литвайы зæххыл Сырх Æфсады. Æфсæддон академи каст фæуыны фæстæ капитаны цины тугкалæн хæстмæ атындзыдта Созыр дæр. Уый фæстæ хæстмæ акодтой Мурат æмæ Аслæнбеджы. Мурат лейтенанты цины уыд фистæг æфсады взводы командир. Балокка хæдзары афæстиат. Уый уыд скъолайы директор æмæ йæ уымæ гæсгæ нæ акодтой.

Гыцци æдзух йæхи хордта, лæппутæ хæстмæ, устытæ нæ ракургæйæ, кæй ацыдысты, уый тыххæй. Афтæмæй сын уарзæттæ уыдис. Балоккамæ æрхатыдис ус ракурыны тыххæй, фæлæ йæм нæ байхъуыста ацы хатт, ме ‘фсымæртæ, дам, знагимæ тох кæнынц, æз та, дам, мæ амонды куыст кæнон. Æмæ бархийæ ацыд хæстмæ.

Мария йæ хотæ æмæ йе ‘фсымæрты уарзон чызджытимæ æнхъæлмæ кæсгæйæ баззадысты. Истой сæ фыстæджытæ, уыдон сын ныфсытæ æвæрдтой, уæлахизимæ кæй сыздæхдзысты, уый тыххæй. Мария йæ чызджытæ Милуан, Зорка, Таузан æмæ хъæбулы хъæбул Петяимæ цардысты иумæ уыцы стыр хæдзары, сæ къухтæ æддæгуæлæ никуы æрæвæрдтой хæдзары, фермæйы, быдыры, цæмæй сæ хæдзар цæрдхуыз æмæ æртхуыз уа сæ хæстонты ссыдмæ. Фæлæ се ‘нхъæлмæкаст дзæгъæлы уыд. Бекмæрзты фондз æфсымæры Созыр, Мурат, Балокка, Аслæнбег, Леуан сæ хæдзары къæсæрæй никуыуал бахызтысты. Европæйы тыгъд быдырты æнусмæ хуысгæйæ баззадысты.

Балокка æмæ Аслæнбег фæмард сты 1943 азы апрелы. Созыр фæмард 1944 азы августы Венгри сæрибаргæнгæйæ. Мурат фæмард 1945 азы. Кæcтæр æфсымæр Леуанæй ницы сбæрæг.

Æрмæст Созыры тыххæй ссыд сау гæххæтт. Мария (Гыцци) иннæ лæппутæй ницы бæлвырд хабар фехъуыста, уымæ гæсгæ сæм йæ царды фæстаг бонтæм æнхъæлмæ каст. Мария куы амард, уæд æй баныгæдтой Сындзыхъæуы уæлмæрдты.

Таузан куыд радзырдта, афтæмæй 1943-1945 азты Бекмæрзты хæдзары уыд госпитæлы иу хай, госпитæлтæ цæфтæй дзаг кæй уыдысты æмæ кæй нæ фаг кодтой, уый тыххæй. Æнусы æрдæгæй фылдæр Бекмæрзты æфсымæрты хæдзары уыд хъæусовет, медпункт, библиотекæ, хъæуы администраци. Хæдзар ныххæлæттаг, цалцæггонд никуы

уыд. Уæды хицауад дæр æмæ районы абоны разамынд дæр ацы хæдзарæн ницы сæрфат скодтой.

Хъыгаг у, Бекмæрзты фондз æфсымæрæн Цыколайы дæр сæ нæмттæ сæнусон кæныны тыххæй ницы ис. Ау, сæ номæй сын иу уынг рахонæн нæй, уый аккаг не сты? Дзæуджыхъæуы дæр цæуылнæ ис сæ номыл иу уынг рахонæн? Æмæ цынæхуызон уынгтæ ис нæ горæты: Комсомольская, Пионерская, Весенняя, Веселая, Средняя, Вокзальная… Уыдис нæм Черноглазовы уынг æмæ йæ Балайыфырты уынг куы схуыдтам, Артиллерийская — Уататы Бибойы номыл уынг. Ау, уæд Райгуырæн бæстæйы сæраппонд йæ цард чи радта, Бекмæрзты уыцы фондз æфсымæры уый аккаг не сты?

БЕКМÆРЗТЫ Костя, Беслæн

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here