Расул Гамзатовы райгуырдыл сæххæст 95 азы

0
158

Кавказы хæхтæй бæрзонддæр йæ курдиат

 

Советон дуджы бирæ курдиатджын, номдзыд фысджытæ æмæ поэттæ фæзынд. Уыдоны ‘хсæн зынгæ бынат ахсынц нæ бæстæйы алы адæмыхæттытæй рацæугæ хъуыстгонд поэттæ Расул Гамзатов, Хетæгкаты Къоста, Хъайсын Кулиев, Алим Кешоков æмæ иннæтæ.

Уыдонимæ хæларæй цардысты æмæ сын фидар сфæлдыстадон бастдзинæдтæ уыд ирон фысджытæ Плиты Грисæн, Джусойты Нафийæн, Цæгæраты Максимæн, Мæрзойты Сергейæн, Хъайтыхъты Георæн, Мыртазты Барисæн, Ходы Камалæн, Дзасохты Музаферæн æмæ иннæтæн.

Уæлдæр цы хъуыстгонд поэтты кой ракодтам, уыцы номдзыд поэттæ сæ бирæвæрсыг сфæлдыстады ирдæй æмæ бæлвырдæй æвдыстой царды рæстдзинад: æнæкæрон уарзондзинад Райгуырæн бæстæмæ, фыдæлты уæзæгмæ, стыр аргъ кодтой мады, сылгоймаджы фыдæбæттæн, бæрзонд æвæрд сæм уыд адæмты хæлардзинад, стыр аргъ кодтой, æрдз адæмæн цы стырдæр хорзæх балæвар кодта, уымæн — уарзондзинадæн. Уый тыххæй сæ адæм уарзтой ноджы тынгдæр æмæ сын уæлдай зынаргъдæр уымæн уыдысты.

Уыцы номдзыд поэтты ‘хсæн ирд стъалыйау тæмæнтæ скалдта хъуыстгонд поэт Расул Гамзатовы бирæвæрсыг сфæлдыстад. Уымæн йæ райгуырдыл ацы бонты æххæст кæны 95 азы. Уый абон кæд не ‘хсæн нал ис, уæддæр немæ цæрынц йæ куырыхон хъуыдытæ æмæ зонд, фæлтæртæ йын зæрдиагæй кæсынц йе ‘нæмæлгæ уацмыстæ. Расул Гамзатов уыд Уæрæсейы æмæ æнæхъæн Кавказы иузæрдион патриот. Кавказ ын зынаргъ уыд, куыд хи хæдзар, афтæ. Стыр аргъ кодта номдзыд ирон поэт Хетæгкаты Къостайæн, хуыдта йæ Кавказы иумæйаг къонайы арты цæхæр хъахъхъæнæг.

Расул Гамзатовæн, куыд йæхи, афтæ йе сфæлдыстады тыххæй бирæ фæрнджын хабæрттæ фæкæнæн ис. Уый райгуырдис, бирæ зындгонд поэттæ, фысджытæ кæцæй рацыд, уыцы уазæгуарзон Республикæ Дагестаны. Ирон æвзагмæ раивгæйæ, Дагестан амоны Хæхбæстæ. Æмæ, æцæгдæр, хохджын бæстæ у. Фæлæ уый канд хæхбæстæ нæу, фæлæ у бирæ алыхуызон æвзæгты бæстæ дæр. Милуан адæймаджы кæм цæры, уыцы чысыл республикæйы ис, æппынкъаддæр, кæрæдзи æвзаг чи не ‘мбары, ахæм дæсгай алы адæмыхæттытæ. Фæлæ уыдон æнгом бинонтау цæрынц хæларæй, æнгомæй.

Расул Гамзатов ссис æгас Кавказы æмæ Уæрæсейы зындгонддæр поэттæй иу.

Расул дагестайнаг поэзийы у ног фæзынд. Йæхи равдыста поэт-новаторæй. Уый йæхи арфхъуыдыджын æмæ хъæздыг фæлгонцджын æвзагæй алкæддæр æвдыста йе ‘мбæстæгты цард, алкæмæн дæр-иу сæ ссардта йæхи фæлгонцтæ.

1958 азы чиныгкæсджытæ стыр æхсызгонæй базонгæ сты йæ ног поэмæ «Горянка»-имæ. Йе ‘мдзæвгæты æмбырдгонд «Мæ райгуырды аз»-ы тыххæй йын саккаг кодтой Паддзахадон преми, йе ‘ннæ æмдзæвгæты «Бæрзонд стъалытæ»-йы тыххæй та — Ленины преми. Поэты æмдзæвгæтæ кæсгæйæ нæ цæстытыл ирдæй ауайынц Кавказы рæсугъд æмæ бæрзонд хæхтæ, лæгъз быдыртæ, нæ хъустыл азæлы мæргъты цъыбар-цъыбур æмæ суадæтты сæр-сæр.

Расул кæддæриддæр фыста, хорз цы зыдта, йæ зæрдæмæ хæстæг цы уыд æмæ аргъ кæмæн кодта, уыдæттыл. Хæхтæ æмæ хæххон адæмы — ног дуне аразджыты цард æмæ фæллой, — ахæм уыд поэты сæйрагдæр темæ.

Йе сфæлдыстады хуыздæр миниуæг та уый у, æмæ йæ поэзи литературон æгъдауæй кæй у хæрз аив, арфхъуыдыджын, лирикон. Уарзта цыбыр фыссын, тырныдта рæнхъыты, обрæзты фылдæр, уæрæхдæр хъуыды куыд уа, уымæ. Иттæг дæсны арæхст афтæ фыссынмæ, æмæ-иу æрмæст цалдæр бæрæгдæр миниуæгæй, æрмæст цалдæр лыстæг хъуыддагæй дæр йæ бон равдисын уыд царды æнæферохгæнгæ нывтæн. Уыимæ, абон дæр адæймаджы стыр дисы æфтауы йæ поэтикон бирæвæрсыгдзинад. Мæнæ куыд фыста йæ рæстæджы Расул Гамзатовы бирæвæрсыг сфæлдыстады тыххæй дзæнæты бадинаг, Ирыстоны адæмон фыссæг Мæрзойты Сергей: «Кæд искæмæй зæгъæн ис, фыды фарн мæрдтæм нæ ауагъта, уæд нæ хорз хæлар Расул Гамзатовæй дæр. Гамзат ссис нæ адæмы зарæггæнæг — историон тымыгъты æмæ ног цардарæзты рæстæг. Йæ фырт ын айста йæ зарæг æмæ йæ фыды фарн рæсугъдæй ахаста дарддæр.

Стыр рæстæг, стыр курдиат æмæ дæсныйадыл та цæст чи нæ æрæвæрдзæн. Расулы аивад рæстад мæсгуытыл амад у. Адæмы хъæбул адæмы номæй фæдзуры æмсæр, æмзонд хæссы йе ‘мбæстæгтимæ. Расул лæгау лæгты хал ахордта, йæ зарджытæй бирæты зæрдæтæ барухс кодта, йæ цыргъзонд æмдзæвгæтæй бирæты барæвдыдта. Расулы алы ног чиныгмæ дæр йæ лымæнтæ алкæддæр ноггуырдмæ æнхъæлмæкæсæгау кастысты. Æмæ фыдæнхъæл никуы фесты. Кæддæриддæр ын ссарынц йæ фыстыты зæрдæйы хъарм æмæ комы улæфт, уæлхох быдырты рæсугъд-дзинад, хæххон дæтты илæлæй, усгур лæппуйы хъынцъым, чызджы уарзæгой зæрдæйы катай, сабийы дис… Сæйрагдæр та рæстæг æмæ рæстæджы æмдзугæнæджы нысантæ æмæ бæллицтæ.

Гъе, уымæн ссис Расул арфæйаг, гъе, уымæн ын айстой йæ зарæг дзыллæтæ.

Аварты бæстæ, хæхты хъæбысы Цадайы хъæуæй стахт хæххон цæргæс. Тæхын æй сахуыр кодта йæ зондамонæг, йæ зæрингуырд фыд Гамзат. Радта йын йæ зæрдæйы цæхæр, йæ зонды хъару, йæ бæллиц. Стæй ма дард хæтæнты, йæ сагъæсты кæмæй сразæнгард, уыдон — зæрдæйы конд, ныфс æмæ цардбæллон хъуыдытæ дæр. Нары рындзыл ауадысты Гамзаты цæстытыл нæрæмон Къоста æмæ йæ зын фæндæгтæ. Æвæццæгæн, æмæ йæ хъæбулæй уый йæхицæн ныфсытæ куы æвæрдта, уæд Къостайы ном дæр æнæ ссаргæ нæ фæуыдаид. Абон Нар æмæ Цада, Къоста æмæ Гамзатовы райгуырæн хъæутæ кæрæдзимæ сидынц ног зарджыты илæлæйæ. Уыцы зарджыты æнхъæвзæны хъус ахсы Расулы цъæхснаг хъæлæс дæр».

 Чиныг «Мæ Дагестан»-æй

Дагестан — ды мæ цæсгом дæ.

Æз дæм нæ уадзын æвналын. Хæххон адæм загъды рæстæг хиуылхæцгæ сты. Бирæ зæрдæкъахæн ныхæстæ фæкæндзысты кæрæдзийæн, фæлæ хæцынц сæхиуыл. Афтæ вæййы, æфхæрæн ныхæстæ æрмæст сæхимæ куы фæхауынц, уæд. О, фæлæ мады кæнæ хойы кад фæцагайдтай — февналынц сæ хъаматæм.

Дагестан — ды мад дæ мæнæн. Сæ зæрдыл бадарæнт уый, мемæ быцæу кæнын фæнд чи скæна, уыдон. Мæн ис бафхæрæн цыфæнды ныхасæй дæр — ныббыхсдзынæн. Фæлæ ма ‘вналут мæ Дагестанмæ. Дагестан — мæ уарзт æмæ мæ ард у. Уый у ме ‘ппæт чингуыты, ме ‘ппæт царды сæйраг темæ.

õõõ

Зæххыл цæрæг адæмты æвзæгтæ — уæларвон стъалытæ. Мæн никæддæр бафæндид уый, æмæ уыцы æнæнымæц стъалытæ кæрæдзиимæ куы баиу уаиккой æмæ сæ куы рауаид иу стыр стъалы. Уый тыххæй нæ арвыл ис хур. Уадз æмæ уыцы стъалытæ хицæнтæй æрттивæнт. Уадз æмæ алы адæймагæн дæр уæларвыл уæд йæхи стъалы.

Æз дæр уарзын мæхи стъалы — мæ мадæлон авайраг æвзаг. Æз æууæндын уыцы геологтыл, кæцытæ хæст сты ахæм зондахастыл: гыццыл хохы мидæг дæр разыны бирæ сыгъзæрины æвæрæнтæ.

õõõ

Адæймаджы хъæуы æрмæстдæр дыууæ азы, цæмæй дзурын райдайа. Йæ дзыхыл хæцын цæмæй сахуыр уа, уый тыххæй та — æртиссæдз азы.

õõõ

Иу хатт хъуыстгонд Шамилы йæ дæлбар лæгтæ бафарстой: — Имам, дæ хорзæхæй, зæгъ-ма нын, цæуылнæуал уадзыс нæ поэттæн зарджытæ фыссын? Шамил сын радта цыбыр дзуапп: — Æцæг поэтæн ницавæр æртхъирæнтæй бауромæн ис фыссын. Æмæ мæн фæнды æцæг поэтты цæстытæм комкоммæ бакæсын.

õõõ

Литературон институты ахуыргæнгæйæ нæм фыццаг курсы уыдис 20 поэты, 4 прозаикы æмæ иу драматург æмæ иу критик. Æртыккаг курсы — 8 поэты, 10 прозаикы, иу драматург æмæ 6 критикы. Фæндзæм курсы кæронмæ та — иу поэт, иу прозаик, иу драматург, иннæтæ та иууылдæр — критиктæ.

õõõ

Фыдуаг лæппутæ хырхæй ныллыг кодтой бæлас æмæ фæкъахтой гæркъæраджы ахстон.

— Бæлас, цæмæн дæ акалдтой?

— Уымæн æмæ сын мæ бон ницы уыд зæгъын. — Гæркъæраг, цæмæн дын фæкъахтой дæ ахстон?

— Уымæн æмæ дзæгъæлы æгæр бирæ къæр-къæр кодтон.

õõõ

Адæймаджы цæмæн хъæуынц цæстытæ, хъустæ æмæ æвзаг? Уыимæ лæгæн цæмæн ис цæстытæ дыууæ, хъустæ дæр дыууæ, æвзаг та иу?

Уый уымæн афтæ у, æмæ æвзаджы кæронæй æнæууылдæй цы дзырд ратæхынмæ фæхъавы, уый цæмæй афоныл феной цæстытæ, фехъусой хъустæ æмæ йæ бауромой.

 

Æрмæджытæ бацæттæ кодта ЧЕРЧЕСТЫ Хъасболат

 

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here