Изетæйы цардамонд — кæстæрты цин

0
54

 

Адæймаг йæ райгуырдæй фæстæмæ уæздандзинад, фыдæлты зæхмæ уарзт йæ хæдзарæй, йæ хистæртæй куы рахæсса,уæд йæ алыварс цы адæм ис, суанг ма йæ йæ дзыллæйæн дæр хорзы бацæуын фæфæнды. Уыцы хорзæхæй фæхайджын ахуыргæнæг, æцæг ирон уæздан сылгоймаг Будайты-Фидараты Изетæ ( йæ фæсномыг Астемыраты Изет). Ирыстоны кæстæртæй йæ фыст æмдзæвгæтыл, радзырдтыл, чингуытыл бирæ фæлтæртæ схъомыл, зæгъгæ, куы зæгъæм, уæд рæдыд нæ уыдзæн. Фæлæ Изетæ ахæм уæздан у, æмæ йæхи фыссæг рахона, уыцы хъуыды йæхимæ æмгæрон дæр нæ уадзы. Цы фыссы, уый æрмæстдæр нæ кæстæрты хорзæхæн, сæ зонды æмæ зæрдæйы рухс æмæ цинæн

Астемыраты Изетæ райгуырд Цæгат Ирыстоны Зæронд Бæтæхъойы хъæуы. Йæ сабибонтæ арвыста, ирон æвзагæн, чиныгæн, зонындзинæдтæн стыр кад чи кодта, ахæм бинонты, хистæрты æхсæн. Адæймаджы зæрдæйы цæмæй сфæлдыстадон куыстмæ тырнындзинады арт ссудза, уымæн хъæуы æфсон æмæ уавæртæ. Изетæйы царды дæр уыцы фадат æмæ уавæр фæци, Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты филологон факультеты куы ахуыр кодта, уæд.

Цæвиттон, университеты ахуыргæнгæйæ, сæрды каникулты рæстæг-иу цыбыр рæстæг куыста йæ хъæуы рæвдауæндоны хъомылгæнæгæй. Кæстæртимæ куысты-иу æй арæх бахъуыд ирон æвзагыл фыст æнцон бахъуыдыгæнæн æмдзæвгæтæ, цыбыр радзырдтæ, тагъддзуринæгтæ. Ахæм æрмæгæй уæды рæстæг фаг ифтонг нæ уыдысты хъомылгæнджытæ. Æмæ-иу æрыгон чызг йæ хистæрты фæлмæн узæлд, йæ сабидуджы рæвдыдвæлыст сыгъзæрин азтæ йæ зæрдыл æрлæууын кодта. Æмæ-иу уæд райгуырдысты сывæллæттæн йæ фыццаг сфæлдыстадон лæвæрттæ. Афтæ цыдысты бонтæ æмæ азтæ.

Университеты фæндзæм курсмæ куы бахызт, уæд сæм лекцитæ кæсын райдыдта уæд æрыгон ахуыргонд, номдзыд поэт Джыккайты Шамил. Иуахæмы Изетæйы æмæ йе ‘мкурсонты бафарста, æмдзæвгæтæ, радзырдтæ сæ чи фыссы, уымæй. Уæд йæ ахуыргæнæгмæ йæ фыццаг сфæлдыстадон фæлварæнтæрадзырдтæ равдыста. Шамилы зæрдæмæ кæй фæцыдысты æрыгон, уæздан чызджы фыццаг сфæлдыстадон къахдзæфты бæрæггæнæнтæ, ууыл та дзурæг у уый, æмæ йын сæ чиныгуадзæн «Ир»-мæ бахаста.

Рауагъдады сæм куы æркастысты, уæд сæ æхсызгонæй бацæттæ кодтой чиныгæй рауадзынмæ. Афтæмæй Изетæйы фыццаг лæвар Иры сабитæн — чиныг «Хъохъо æмæ Тъæпкъах» рухс федта 1973 азы. Цы радзырдтæ йæм хаст æрцыд, уыдон сты мидисæй — аив, хъуыдыйæ — æнцонæмбарæн, аив ирон æвзагæй фыст. Зыны сæ, автор йе ‘рыгонæй дæр цæрæгойты дунейы хатт, сæ миниуджытæ, адæймагимæ сæ бастдзинад æнгом кæй у, уый кæй æмбары.

Цæмæй чысыл чиныгкæсджытæ радзырдты хъуыды æнцондæрæй бамбарой, уымæн æххуысæн сты зæрдæмæдзæугæ нывтæ. Скодта сæ зындгонд нывгæнæг, график Хъаныхъуаты Умар. Ныртæккæ дæр Изетæйы фыццаг чиныг йæ къухтæм цы саби райса, уымæ сæ бакæсынмæ фæзындзæн æхсызгон тырнындзинад. Ранымайдзыстæм сын сæ сæргæндтæ: «Хъохъо æмæ Тъæпкъах», «Къæбыла», «Æрæджиауы уазæг», «Гидус», «Досейы хабæрттæ», «Тæппуд хуысси», «Уызыны цуан»…

Изетæйы фыццаг чиныгыл цæстуарзон афæлгæст ныффыста зындгонд тæлмацгæнæг Саламты Алихан. Уæздан хистæры зæрдиаг хъуыдытæ йын фесты ныфсæвæрæны, разæнгарды ахъаззаджы хос. Изетæ университет каст куы фæци, уæд кусын райдыдта чиныгуадзæн «Ир»-ы ахуырадонметодикон чингуыты редакторæй. Фæстæдæр та йæ снысан кодтой мыхуыры æмæ дзыллон хабархæссæг фæрæзты сусæгдзинæдтæ хъахъхъæнæг управленийы (ЛИТО-йы) редакторæй. Сывæллæттæн йæ уацмысты дыккаг æмбырдгонд «Замирæты чиныг» та мыхуыры рауагъта 1989 азы. Схуыдта йæ йæ хорз хæлар, курдиатджын, алывæрсыг æмæ арф зонындзинæдты хицау, дзæнæтыбадинаг Гæзæлты Замирæты номæй. Автор нын йæхæдæг куыд радзырдта, афтæмæй йæ уый сразæнгард кодта ацы чиныг мыхуыры рауадзынмæ. Нывтæ та йæм скодта йæ чызг Гæзæлты Зæлинæ.

Ацы чиныгмæ дæр хаст æрцыдысты сывæллæттæн сæхи хъуыдыкæнынад, миддуне, алыварс дунемæ, æрдзмæ сæ ахаст, сæ хистæртимæ бастдзинад ирдæй æмæ уырнинагæй чи æвдисы, ахæм уацмыстæ. Радзырдты сюжеттæ æххæстдæрæй равдисыны тыххæй чиныгмæ хаст æрцыдысты авторæн йæхи æрхъуыдыгонд, хъæлдзæг, фæлгонцджын æмдзæвгæтæ. Зæгъæм, радзырд «Гогыз кафын зоны»-йы кæсæм: «Иу хатт Хасан хъахъхъæдта гогызы цъиуты. Уыдон æнцад сæхицæн хызтысты. Хасан та чъирифыссæн дидинджытæй йæхицæн рихитæ æмæ боцъотæ ныхæста. Цъиутæ æвиппайды куыд æрбадæлдзæх сты, уый Хасан æмбаргæ дæр нæ бакодта. Фæтарсти лæппу, рацагур-бацагур кæны — цæй цъиу æмæ ма цæй æндæр. Скæуынмæ йæ бирæ нал хъуыди, афтæ федта, иу цъиу сыфтæрты бын йæхи зæхмæ куыд нылхъывта, уый. Уалынмæ мадæл гогызы дæр ауыдта, уый дæр йæхи зæхмæ нылхъывта, ныссабыр, афтæмæй арвмæ каст, раст ма йæ цæссыг дæр æркалд. Хасан дæр хæрдмæ скасти. Арвыл зилдух кодтой дыууæ цъиусуры. Лæппу бамбæрста хабар: мадæл гогыз бафиппайдта цъиусурты, хъуыддаг цъиутæн бамбарын кодта, æмæ иууылдæр сæхи æрæмбæхстой”.

Ацы радзырд, куыд Изетæйы иннæ радзырдтæ дæр, рæзгæ сабитæн сты æнцон бахъуыдыгæнæн. Уымæн æмæ сæ ис архайд, ирд сюжет æмæ мидис.

Радзырды кæрон та дзы лæвæрд цæуы, зарæджы ритммæ хæстæг чи лæууы, ахæм текст:

«Гогыз кафын нæ зоны,

Гогыз кафын нæ зоны!»

Мах æй мæстæй марæм,

Мах æй мæстæй марæм,

Гогыз дзуры: “Дау у, дау у,

Дау у, дау у, дау у!»

Фыддæрагæн симы,

Фыддæрагæн кафы.

 

Радзырд «Цæуыл фæтæргай хъæндил»-ы та федтам мад йæ сабийæн авдæны зарæг зары. Æмæ лæппумæ цымыдисдзинад æвзæрын кæнынц йæ зарæджы ныхæстæ: «Уæлæ хъæндил фæуайы», — æртæаздзыд Бесæ фæрсы:

— Æмæ кæдæм фæуайы хъæндил?

— Нæ зонын, æвæццæгæн, дард искуыдæм.

— А -а … Æмæ цæмæн цæуы хъæндил афтæ дард, йæ лæппын уым цæры?

— Йæ зарæг ын ничиуал кæны, æмæ тæргай фæлыгъди.

— Акæн ын уæдæ йæ зарæг æмæ мауал алидза. Æцæгæйдæр абон бирæ мадæлтæй ирон авдæны зарæг айрох. Афтæмæй та уый фæрцы саби фыццаг фехъусы ныййарæджы зæрдæйы фæлмæн рæвдаугæ хъæлæс. Банкъары фыдæлты æвзаджы тых æмæ ад. Ацы фарста не ‘ппæтæн дæр сагъæссаг, хъуыдыйаг кæй у, уый нын Изетæ æмбарын кæны сывæллоны миддунейы, зонды æмбарынады фæрцы.

Æмбырдгонд «Замирæты чиныг» мыхуыры куы рацыд, уæд æй æхсызгонæй æлхæдтой сывæллæттæн сæ мадæлтæ æмæ рæвдауæндæтты — сæ хъомылгæнджытæ, астæуккаг скъолайы райдайæн кълæсты та — сæ ахуыргæнджытæ. Чиныгæн цæстуарзон рецензи йæ рæстæджы ныффыста зындгонд поэт, прозаик Дзасохты Музафер.

Изетæ ма ирон æвзагмæ ратæлмац кодта уырыссаг адæмон диссæгтæ-тæмæссæгтæ. Уыдон дæр хицæн, чысыл, фæлæ зæрдæмæдзæугæ чиныгæй мыхуыры рацыдысты 1993 азы рауагъдад «Ир»-ы.

Тæлмацгæнæг нæ мадæлон æвзагыл уырыссаг æмдзæвгæтæ куыд сдзурын кодта, уый бамбардзыстут мæнæ ацы рæнхъытæй. Æмдзæвгæтæн сæ зæлынад æмæ ритмикæ аивдæр цы фæци, сабитæн хæрзæнцон бахъуыдыгæнæн кæй у, уый :

— Тæрхъус, тæрхъус, рæуæгвад,

 Кæдæм дарыс дæ фæндаг?

 — Дæлæсыхмæ хъазтмæ

— Æрсойы чындзхастмæ.

Кæнæ мæнæ ацы æмдзæвгæйы та кæсæм:

 Мæ хæдзар, мæ хæдзар!

Судзы гинойы хæдзар,

 Фæздæг арвмæ скалд!

Гино рагæпп кодта,

Гино бардиаг кодта.

Уайы къæртатимæ карк —

Ахуыссын, дам, кæнон арт!

Тæрхъус арынгимæ,

Къæбыс лалымимæ,

Бæхмæ та — аг.

 Бакалдтой дон уыцы-иу калд,

Æмæ ахуыссыд арт!

 

Зындгонд уырыссаг адæмон æмдзæвгæ сывæллæттæн Изетæйы фæрцы иронау мæнæ куыд хъуысы:

Гæркъæраг,

 Бæрбæраг,

Хæринаг фыхта,

 Йæ цоты хынцта:

Амæн дæр авæрдта,

Амæн дæр авæрдта,

Амæн дæр авæрдта,

Амæн авæрдта,

Амæн та нæ:

Ды суг нæ хастай.

 Ды дон дæр нæ хастай!

 

Ацы чиныгмæ цы уацмыстæ хаст æрцыд, уыдон ирон æвзагмæ ивгæйæ, Изетæ пайда кæны сæрибар тæлмацæй. Уый та ууыл дзурæг у, æмæ цыфæнды æвзагæй дæр уацмыс иннæ æвзагмæ ивгæйæ архайын хъæуы тæлмацы æвзагыл уацмыс аивдæрæй, хуыздæрæй, рифмæйæ æмæ ритмикæйæ цæмæй уа, раст æхсæры къæрццау. Уыцы хуызы Изетæ йæ ацы чиныджы тæлмацгонд уацмыстæ, ирон æвзаджы уагæвæрдты, ирон дзырды азæлд дзы ирдæй кæй æвдисы, уымæй раст бакодта.

Англисы фольклоры сывæллæттæн цы уацмыстæ ис, уыдон дæр сæ хуыздæртæ Изетæйы фæрцы ныр бакæсæн ис ирон æвзагыл:

Æмдзæвгæ «Джекмæ уыд хъыбыл»-ы кæсæм:

 

 Джекмæ уыд хъыбыл,

Хуымæтæджы хъыбыл,

Дæлæмæдæр, уæлæмæдæр

 Хуымæтæджы хъыбыл.

Нæдæр æгæр гыццыл уыд,

 Нæдæр æгæр дынджыр уыд,

 Нæдæр æгæр мæллæг уыд,

Æгæр нард дæр нæ уыд.

 Хъох-хъох кæныны хъыбыл,

 Хуыздæр цы вæййы, уый, —

Джек загъта:

— Æмæ ууыл

Ныддæргъвæтин йæ кой?!

 

Фæсарæйнаг фольклоры уацмыстæ сывæллæттæн Изетæ раивта дыгурон ныхасæздæхтмæ дæр. Ам дæр йе ‘рмдзæф рауад аив æмæ зæрдæагайгæ.

 

— Минкъий гиккæ, кæми адтæ?

 — Нанайетæмæ фæууадтæн.

— Цитæ дун дзурдта нана?

— Мæ бæдолæ, мæ къона,

Мæ додо гиккæ, мæ дзæццæ.

 — Ци дин равардта нана?

— Æхсири гъосин мæ хæццæ.

 

Æмдзæвгæ «Робин-Бобин»

 

Робин-Бобин —

Фыдгуыбын

Аныхъуырдта

 Иу гуыдын,

Аныхъуырдта хъуг æд род,

Хъомгæс дæр, дам, семæ фод,

 Фондз куыройы æмæ ‘рдæг,

 Иу аргъуан æд дзæнгæрæг,

Фондз уæрыччы, фондзы фысы

 Æмæ фондзыссæдз хæфсы…

Афтæмæй ма бафты дисы:

«Мæ гуыбын цæмæйдæр риссы».

 

Изетæйы тæлмацгонд поэтикон уацмыстæ куы кæсай, уæд кæсгæ-кæсын дæ хъусты зарæгау кæй азæлынц, уый æнцонтæй рахатæн ис. Уымæ гæсгæ йæ тæлмацтыл нæ композитортæ аив музыкæ куы сæвæриккой, уæд æвзæр нæ уаид. Уымæн æмæ сабитæ æмдзæвгæтæ зæрдывæрдæй хуыздæр бахъуыды кæнынц, заргæ дæр ма сæ куы акæнынц, уæд.

Изетæ сывæллæттæн уацмыстæ фысгæйæ нæ рох кæны базон-базонты жанр дæр. Суанг ма сын йæхæдæг сæрмагонд термин дæр æрхъуыды кодта, дзырдарынтæ, зæгъгæ:

З            илынмæ нæ кæны зивæг

ХурыфæдылХУРМÆЗИЛÆГ.

Цыбыр, фæлæ аив хуызы æргом кæны автор сабитæн базон-базонты хъуыды. Иуæй сабийы цæстытыл базонинаг предмет æнцонтæй ауайдзæн. Иннæмæй та базон-базон йæ зæрдыл хуыздæр бадардзæн. Уымæй автор «райгас» кæны базонинагæн йæхи:

— Офф, æгæр ныннæрстæн, офф, —

Арф ныуулæфыд КАРТОФ.

Дæ дидинæг — коцора,

Хæрздæф кæрдæгХЪОНТХЪОРА

 Урсытæ, дзыгъуыртæ,

Саутæ æмæ буртæ…

Замманай фæрдгуытæ —

Ногызгъæлст ХЪÆДУРТÆ

Фарон Мæскуыйы рацыд Уæрæсейы адæмты сывæллæтты литературæйы антологи. Уырдæм хаст æрцыдысты Изетæйы радзырдтæ уырыссаг æвзагмæ тæлмацгондæй. Уый фæрцы та йе сфæлдыстадимæ базонгæ уыдзысты нæ бæстæйы цæрæг иннæ адæмыхæттытæ. Уый та у авторы удуæлдай сфæлдыстадон куысты æнтыстыл дзурæг. Ныртæккæ Изетæ у Цæгат Ирыстоны педагогон институты ЮНЕСКО-йы кафедрæйы тæлмацгæнæг. Уыцы-иу рæстæг ма кусы сывæллæтты рæвдауæндоны хъомылгæнæгæй дæр. Йæхæдæг куыд зæгъы, афтæмæй сабитимæ хъомыладон куысты ары стыр удæнцойдзинад. Сæ чысыл зæрдæты сын дарддæр дæр, Ирыстоны рухс фидæны хорзæхæн фарны мыггаг куыд тауа, уый йын нæ цæст уарзы!

ГАСАНТЫ Валери

 

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here