Плиты Грисы райгуырдыл сæххæст 105 азы

0
153

«Зæххыл ис иу Хуыцау — Рæстдзинад, Ды иунæг уымæн дæ цагъар»

Зындгонд поэт, драматург æмæ тæлмацгæнæг, Шекспиры æмвæзады трагедитæ “Чермен” æмæ “СосланЦæразон” ныффыссæг, Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон премийы лауреат Плиты Грисы райгуырдыл сæххæст 105 азы

Поэты хъысмæт Грисæн ис драмон хъысмæт. Æрыгонæй йæ лæмæгъ æмдзæвгæты тыххæй уыд рæвдыд æмæ буц, лæвæрд ын æрцыд паддзахадон хæрзиуæг. Йæ кары куы бацыд, æцæг поэт куы басгуыхт, уæд йæ хорз уацмысты фæдыл иудадзыг æййæфта æфхæрд. Æнæрцæф ирон лæг, сæрыстыр поэт йæ зæрдæмæ арф иста моралон æфхæрд. Рыст худгæ хæрамæй, знæт кодта гомгæрцц къæйных фыдæхæй. Социалон æлхъывд æй æвæрдта зын æмæ тыхст уавæры. Фæлæ Грис нæ саст: залым хицæуттæн æмæ гуымыдза критиктæн дзуапп лæвæрдта ног æнтыстытæй.

Грис куыста уæлмонцæй, йæхи дардта удфидарæй, цыди сæрыстырæй. Фæлæ поэт иугæндзон уыд мидхъуырдухæны, кодта удхар æмæ хъизæмар. Ахæм уавæр, æнæмæнг, фæ- зыны лæгæн йæ характерыл: йæ иуæй-иу миниуджытæ æрмынæг вæййынц, иннæтæ сæ тыхы бацæуынц. Ацы æууæлтæ куы нæ хынцæм, уæд раст аргъ скæнæн нæй поэтæн йæ уагæн дæр æмæ йе сфæлдыстадæн дæр.

30-æм азты ирон критикæ Грисы кодта æрмæст рæвдаугæ. Афтæмæй йе сфæлдыстадæй «Испайнаг æхсæв»-æй уæлдай нæ поэзийыл ницы бафтыд. Кæд йæ фыццаг чиныг «Базырджын азты» хуынд, уæддæр дзы базырджын хъуыдытæ æмæ поэзи нæ уыд. Æппæлыд ног цардæй, цин кодта адæмы амондыл, сдыдта парти æмæ йæ фæтæгты. Æрыгон поэт нæ бафиппайдта суанг 37-æм азы трагедитæ дæр. Æниу уæды заманы æмдзæвгæты дæр зынд Грисы сæрмагонд æрмдзæф, бæрæг дардтой йæ хъæлæс, йе стихамад, йе ‘взаг. Фæлæ сæ уыцы миниуджытæ дæр нæ систой поэзийы æмвæзадмæ, уымæн æмæ сæ нæ уыд царды рæстдзинад.

Сырдоны фæндыр Нарты эпосы сæнтыст трагедийæ. Фæндыр уыд æмæ у аивады символ. Нæ адæмы историйы Плиты Грисы заманы стыр трагеди уыд хæст. Дунейы эпосты сæнтыст баст у стыр хæстон цаутимæ. Фыдыбæстæйы Стыр хæстыл советон фысджытæ скодтой иу эпопейæ, — уым сыгъзæрин къалиуæй æрттивы Грисы хæстон лирикæ. Хæсты уадтымыгъ базмæста поэты курдиаты артдзæст, фегом кодта фæнычы нуæрст зынджытæ, уыдон ссыгъдысты æмæ фестадысты цырен арт.

Грисы курдиат раргом хæсты азты, йæ лирикæ уыд ахъаззаг фæзынд ирон литературæйы. Уайтагъд æй бафиппайдта Нигер — куырыхон поэт æмæ къæрцхъус критик. Уый 1943 азы фыста: «Ирон поэзийы, бæгуыдæр ма, ис аив æмæ хæрзхъæд уацмыстæ… Раппæлинаг сты, мæнмæ гæсгæ, мæнæ ахæм уацмыстæ. Плиты Грисы «Уæлахизы кадæг». Хуымæтæг, ирд æмæ æнцонæмбарæн у ацы æмдзæвгæ, арф сты йæ хъуыдытæ… Ныртæккæ нæ зæххыл цытæ цæуы, уыдон хорз бамбæрста Грис æмæ ацы æмдзæвгæйы бирæ ахсджиаг ныхæстæ зæгъын баци йæ бон…» Ам Нигер бафиппайдта æмæ бæрæг кæны Грисы курдиаты сæйраг æууæлтæ: цард зонын, цауты мидис арф æмбарын, ирд хъуыдытæ сыгъдæг æвзагæй дзурын, æмдзæвгæйы алы рæнхъыл бæстон кусын. Уыдон сты æцæг курдиаты нысæнттæ æмæ Грисы сфæлдыстады азæй-азмæ кодтой хæрзхъæддæр æмæ бæрзонддæр. Раст æмæ йын стыр аргъ кодта æмткæй 40-æм азты критикæ: хуыдтой йæ «бæрзонд культурæджын поэт», иртæстой йын йæ лирикæйы арф философон хъуыдытæ æмæ нывыл формæтæ.

Фæлæ 50-æм азты райдайæны рацыд политикон, фыдæхы ног уылæн. Хъаймæт скодта истори, культурæ æмæ рæстдзинадыл. Урс фестади сау. Сырх цы нæ уыд, уымæн нал уыд уæвыны бар. Уыцы æбуалгъы уылæны бахауд Плиты Грис дæр. Куыста «Мах дуджы» редакторæй, — систой йæ. Ахæстонæй фервæзт, фæлæ йын уæдæй фæстæмæ æхгæд æрцыдысты куыстуæтты дуæрттæ. Цæмæй цард, йæ бинонты цæмæй дардта, уыдæттæ ничи зыдта — нæдæр æхсæнад, нæдæр адæм. Уый уыд политикон æфхæрд, социалон репресси. Фæлæ уыимæ уыд лæгæвзарæн дæр. Грис нæ басаст. Йæхи не скодта къæбæры цагъар, хицауадæн не сси коммæгæс фæсдзæуин. Йæ уацмысты тæлмац йæ зæрдæмæ нæ фæцыд, æмæ нæ бауагъта йæ чиныг Мæскуыйы рауадзын. Нæ бæллыд кад æмæ бæзджын гонорартæм. Бирæтыл зыд куы бафтыд, уæд Грис йæ тæлмацæй лæвар, æнæ гонорарæй, уагъта Шекспиры томтæ, Лермонтов æмæ Пушкины уацмыстæ. Уый уыди граждайнаг æмæ сфæлдыстадон сгуыхт.

Социалон æфхæрдæй фыддæр уыд моралон репресси. Хæсты фыццаг аз фронтæй фæстæмæ здæхтой культурæйы кусджыты. Уыдоны нымæцы уыд Грис дæр. Æрмæст уый нæ раздæхт хæсты театрæй аивады театрмæ. Хæцыд, бæстæ, адæм æмæ сæрибары хъысмæт лыггонд кæм цыд, уыцы фронты. Хæцыд æхсарджынæй, разæнгардæй, намысджынæй. Æвдисæн — йæ бирæ хæрзиуджытæ. Уыцы-иу рæстæг æнтыстджынæй куыста æфсæддон мыхуыры. Афицер Плиты Грисы фæлгонц дисæн хастой хистæр разамынд æмæ хæстон журналисттæ. Булкъон И.А. Мокрецов фыссы: «Из армейского полка связи отозвали Григория Плиева, осетинского поэта и драматурга… Он выгодно отличался от многих из нас безукоризненной военной выправкой, четким военным языком, как будто всю жизнь служил в армии…” Æцæг поэт уыд æцæг хæстон. Афтæмæй, хæст чи нæ федта, уыдон Грисæн амыдтой хæсты æцæгдзинад, амыдтой йын, хæстыл цы æмæ куыд фыссын хъæуы, уыдæттæ. Афтæ у Искариотты æмæ Гæгуты уаг.

Зын уавæры уыд Грис, дзæбугæй хъæсдарæджы астæу. Фæлæ нæ саст. Иу æмбырды загътой комкоммæ: Грисæн йæ рæдыдтытæ дзурынц, фæлæ сыл нæ сæтты. Плийы-фырт гадзрахатæй нæ рацыд рæстдзинадыл. Критикон терроры ныхмæ тох кодта поэзийы фæрæзтæй, сатирæйæ, худæн ныхасæй. Уыцы азты йæ поэзийы арæх уыд бæлццон æмæ куыйты темæ. Æмдзæвгæ «Тыхсты хъæр» (1953 аз) сæнтыст поэты уынгæг уавæрæй. Куыйты æрдонг кæуыл æрæмбырд, уый агуры фæстаг æххуыс: «Адæм! Æтт, сымах салдат куы дæн, — Куыйтыл ма уæ иу дур исчи фехсæд!» Фæлæ «куыйтыл» дурæхсæг нæ фæци, нæ сæ уыд иргъæвæг дæр. Поэт иунæг у, поэтыл аудæг нæй. Йæ фæдисон — йæ курдиат, йæ хъару æмæ йæхæдæг.

Поэты цард хъизæмар у. Поэт рæстдзинады пехуымпар у, рæстдзинад æмæ тыхбар антиподтæ сты, рухс æмæ талынгау иумæ нæ фидауынц, уымæ гæсгæ хицауад тырны рæстдзинад ныцъцъист кæнынмæ, фæрæзтыл нæ ауæрды, архайы æнæфсарм æмæ æгъатырæй. 1968 азы 9 августы «Рæстдзинад»-ы рацыд Грисы æмдзæвгæ «Рагон Ир». Йæ фæзынд уыд сенсаци. Ирд бон арв ныннæрыд. Республикæйы хицауад скатай ис. Уайтагъд газеты фæзынд уац «Плиты Грисы æмдзæвгæ «Рагон Ир»-ы тыххæй». Йæ автортæ — Иры разагъды фысджытæ. Уыдон хъахъхъæнынц Иры рагон истори, рагон Иры кад, Грис та йæ «зыгъуыммæ» æвдисы. Æцæгæй та сæ нысан æндæр уыд. Хицауад æмæ сæ хъузæттæ рагон Иры хуызы федтой сæхи æмæ хъахъхъæдтой сæ мундиры намыс. Сæ уац кæд историйы сæраппонд фыст у, уæддæр сæ бон нæ баци, негативон цæстæй йæм кæй кæсынц, уыцы зондахаст бамбæхсын. Сæ мæт истори æмæ рæстдзинад нæ уыдысты. Поэт цы хабæрттæ кæны, уыдон æцæг кæй сты, уымæн ис бирæ документон æвдисæнтæ.

Грис историон цауæн сфæлдыстадон тыхæй радта поэтикон зæлынад, бавæрдта дзы гражданины хъыг æмæ катай, историйы фæрцы раргом кодта йæ рæстæджы æууæлтæ. Грисы нысан уыд рагон Иры хабæрттæ дзурын нæ, фæлæ йæ рæстæджы проблемæтæ æвзарын. Ир хицæн паддзæхтæн хæстонтæ кæй уыдысты, уыцы фæтк у нæ адæмы æнусон хъысмæт, нæ низы хай. Грис æм афоныл æркæсын кодта Иры дзыллæты. «Рагон Ир» уыд фæдисы хъæр. Уый сыгъта хæрам æмæ фыдæх, хъоды кодта сæфты фæткыл, сидт иудзинадмæ, кæрæдзи æмбарынмæ. Уацмыс актуалон кæй уыд, уый рабæрæг 90-æм азты Ирыстоны хæстыты.

Æнусон у æхцайы темæ дæр. Грис раиртæста æхцайы тых ног æхсæнады: уый æркодта рацарæзтмæ, бæстæйы катастрофæмæ, уый баныгæдта фæллойгæнджыты бартæ æмæ бæллицтæ, адæмы гуманистон идеалтæ, социалон рæстдзинад. «Рагон Ир»-ы æхцайы те- мæ зæлы зæйы уынæрау.

«Рагон Ир»-ы Грисы сдзурын кодтой Ирыс- тоны тæссаг уавæр, сейсмологау фидæны цы æхсæнадон-политикон вулкантæ иртæста, уыдон. «Поэт æмæ редактор»-ы Грисы дзурын кæны аивады хъысмæт. Ам дæр темæ ног нæу, æнусон у. Фæлæ йæ Плийы-фырт ныффыста, советон фыссæджы сæрибар куы хуыдтой, уыцы рæстæджы, 1964 азы Поэтикон диалог æргом кæны аивады дæлдзиныг уавæр. Поэты хъынцъымæн редактор дзуапп дæтты:

… ратдзæн

Дæ фыст нæ дыууæйæн дæр маст.

Тыхджын фыст у, стæй ноджы раст,

Фæлæ йын нæй мыхуыры уадзæн.

Цæуылнæ? Уымæн æмæ уæд редактор йæ куыстæй фæхаудзæн, уымæн та ис бинонтæ, æмæ сæ дарын йæхимæ кæсы.

Æвирхъау цензурæ тыхмитæ кодта аивадæн, хурх кодта рæстдзинад, домдта советон цардæй æппæлын. Йæ бархъомыс Грисы дæр арæх здæхта уыцы сæфты фæндагмæ, фæлæ поэт иудадзыг быцæу кодта уавæртимæ, æфхæрæн тыхтимæ, нæ куымдта сæттын æмæ аив уацмысты æргомæй дзырдта рæстдзинад, хурмæ хаста царды хъæнтæ, нывæфтыд кодта рæстæджы æууæлтæ.

 

Грисы лирикæ

Хъæздыг у Грисы лирикæйы мидис. Алыхуызон у йæ тематикæ. Фæлæ цыфæнды поэтæн дæр вæййы, йæ зæрдæмæ хæстæгдæр чи у, йæ курдиат парахатдæрæй кæм зыны, ахæм темæтæ. Грисæн ахæмтæ сты хæст æмæ аивад.

Поэты бæрн æмæ аивад. Поэт царды фæзындтытыл куыд сагъæс кæны, афтæ иудадзыг хъуыды кæны поэзийы æрдз æмæ поэты нысаныл дæр. Грис уацтæ арæх нæ фыста, йæ этикон æмæ эстетикон цæстæнгас системон хуызы кæм нывæнды, ахæм куыстытæ йæм нæй. Æрмæст иунæг уацы бафæлвæрдта Грис йæ хъуыдытæ поэзийы æууæлты тыххæй бæстон зæгъын. Уацы зынынц поэты эрудици æмæ бæрзонд эстетикон домæнтæ. Грис сфæлдыстадон æнтысты рахæцæн хоны æрдзон курдиат, арф хъуыды кæнын æмæ стыр дæсныйад.

Сфæлдыстадон æнтысты уавæртæй иу у нывгæнæджы бæрц. Поэт æфсæрмы кæны поэзийæ, адæмæй, йæхицæй. Уымæ гæсгæ йæ уацмыстыл кусы зæрингуырдау. Уый хæдæфсармæй зæгъы:

Нæ Иры размæ ног чиныг хæссын,

 Æмæ та ризы рагацау мæ зæрдæ.

Грис æдзухдæр хынцы поэты стыр бæрн. «Магуса бæстон куыстыл нæ тыхсы», — зæгъы Плийы-фырт æмæ домы йæхицæй бирæ кусын, удæй арт цæгъдын. Грисы стырдæр бæллиц уыд адæмы раз йæ хæстæ бафидын, бæрзонд идеалтæ сфæлдисын, дунейæн рæсугъд хъуыдытæ раттын. Плийы-фырты эстетикæ нывæфтыд æрцыд æмдзæвгæ «Поэт»-ы. Ам уынæм сфæлдыстадон кусæджы хъысмæт, йæ рухс нысанмæ карды комыл чи цæуы, арты æмæ фæрæты бын дæр йæ идеалтыл йæ зæрдæ чи нæ ивы, ахæм пехуымпары царды уаг.

Нæй ахизæн рæстæджы арæнтæй. Æхсæнадон царды домæнтæм гæсгæ Грис дæр кады зарджытæ кодта парти æмæ фæтæгтыл, фæлæ уыдон не сты йæ курдиаты нысан, уыдон ныхмæ цæуынц йæ хуыздæр уацмыстæ. Грисæн æнæ- уынон у «бæрæгбоны поэт», хицауы фæсдзæуин, — уый æгаддæр у айуанæй. Ацы темæ дæр æнусон у. Фæлæ алы заманæн дæр ис йæхи хуызтæ æмæ уыдонмæ гæсгæ æнусон темæтæ райсынц рæстæджы æууæлтæ, бацæуы сæ ног мидис. Бæрæгбоны поэт советон дуджы, æхсины лæгау, уыд «нæ фыдты фыд нæ худинаг», уый уыд галуаны поэтæй цурондæр, козбаудæр, уый бæстыл хаста мæнгдзинады хъæстæ, æмæ уымæй адæмы зæрдæтыл æфтыд цагъардзинады низ. Уæд Грис æргомæй расидт æцæг поэты æгъдау: «Ды дæ дæхи бæрзонддæр бард- уаг, Дæ хаст уынаффæ дын — уæлдæр». Ацы ныфсхаст хъуыды цыд официалон идеологийы ныхмæ, уый карз тæрхон хаста, аивады цы партион диктатурæ уыд, уымæн. Грис гуманист у, æмæ адæймагæн (поэтæн) йæ дзуар схуыдта йæ «сыгъдæг миддуне». Парти йæхимæ куы хъусын кодта, йæ барвæнд закъон куы уыд, уæд Грис фидарæй загъта Йæхицæн, Поэтæн, Адæймагæн:

Зæххыл ис иу Хуыцау —

Рæстдзинад, Ды иунæг уымæн дæ цагъар.

Ахæм зондахаст адæймаджы кæны сæрибар, дæтты йын ныфс æмæ сфæлдыстадон тых. Фæлæ ахæм бæллиццаг уавæрмæ æрцæуын æнцон нæу. Уый сæраппонд адæймаджы хъæуы зынтæ басæттын, тас амарын, зæрдæйæ цагъары æууæлтæ ралæмарын. Уыцы уавæр у хъуыдыгæ- нæг адæймаджы бæллиц, йæ бæрзонд нысан, уымæ тырнынц философтæ æмæ геройтæ. Уыдон намыс хонынц мæлæтыл ныфсджынæй сæмбæлын, амонд сæм кæсы рæстдзинад æмæ Фыдыбæсты сæрвæлтау цард раттын. Ахæм удон уавæрмæ тырны Грисы лирикон герой дæр («Уды сæрибар», 1968). Тоталитарон æлхъывды зын уыд афтæ сырæзын, фæлæ Грисæн бан- тыст — курдиат, хъуыды æмæ тохы фæрцы.

Мæ хъуыды не ‘мбæхсын мæ фæндтæ, —

Æргом сæ радзурын — мæ бар,

 Æмæ куы нал тæрсын мæлæтæй,

Нæ дæн уæдæй нырмæ цагъар.

Хæстон карды намыс зынаргъ кæрддзæмæй нæу, фæлæ йæ сæрыд æмæ йæ комы цыргъæй. Стилы хуымæтæгдзинад домдтой æппæт номдзыд философтæ æмæ эстетиктæ. Грисы эстетикон бæллиц у æрдзон ныхас, фæнды йæ ахæм стихтæ сфæлдисын, «цыма сыл иу æрмдзæф дæр нæй», æмдзæвгæйы хъуамæ зæлой сыгъдæг æмæ сæрибар рæнхъытæ. Грисæн поэты идеал у Къоста — уый уыд æмæ у «æл- вæст æхсаргард» тыхми, фыдæх æмæ æлдара- ды раз.

Хæсты темæ Грисы лирикæйы

Грисы курдиат райхъал хæсты трагизмæй. Ирон хæстон поэзийы ис бæлвырд æнтыстытæ, фæлæ Нигеры фæстæ раст зæгъы Джусойты Нафи: «Грисы æмдзæвгæты ирдæй зынынц хæстон лирикæйы хуыздæр æууæлтæ, уыдон сты йæ бæрзонддæр æнтыстытæ». Ацы хатдзæгмæ æрцæуынц иннæ литератортæ дæр. Грисы хæстон æмдзæвгæтæй бирæтæ систы хрестоматион æмæ æцæг адæмон уацмыстæ.

Хæсты фыццаг мæйты советон поэзийы сæйраг мотивтæ уыдысты адæмы ныфс æмæ энтузиазм, маст æмæ патриотон æнкъарæнтæ. Фæлæ хæст уыд дæргъвæтин, æмæ уавæртæм гæсгæ ивта поэзийы мидис, фæзынд дзы трагикон нывтæ, арфдæр æвдыста адæмы хъизæмар æмæ хъазуатон тох. Фæстагмæ иртасын райдыдта адæмы психологон уавæр æмæ хæсты философи. Уыцы къæпхæнтыл цыд æмæ рæзт Грисы лирикон сфæлдыстад дæр.

Ирон фольклор æмæ литературæйы рагон æмæ традицион у патриотизмы идейæ. Цæуы эпосæй, граждайнаг этикон тых ын радта генион Къоста. Уыцы идейæ нæ адæмы мидхæсты æмæ Фыдыбæстæйы хæсты кодта сгуыхтытæ æмæ уæлахизтæм. Традицийæн ног цард радта Грис. Фыдыбæстæ æмæ патриотизмы идейæ поэт «Уæлахизы кадæджы» скодта базырджын:

 Зæххыл рæсугъд цæрынæн фидар

 Дыууæ стыр ныфсы ис лæгæн:

 Фыдыбæстæ æмæ сæрибар, —

Циу цард æнæ сымах? — Ингæн.

«Уæлахизы кадæг» уыд æрыгон поэты фыццаг хæстон æмдзæвгæ. Уым фылдæр уыд тохмæ сидт, ныфсы ныхæстæ, ард æмæ сомытæ. Уым ныхæй-ныхмæ лæууынц хæрам æмæ уарзт, тыхми æмæ сæрибар, тæппуд æмæ герой, æгад æмæ кад. Фæлæ дзы нæма ис хæст йæхæдæг, нæй дзы, хæст йемæ цы удхар æмæ цы рыст хæссы, уый. Уацмыс æвдисы сæрибары фарнхæссæг рухс æмæ цагъарады тæссаг фæстиуджытæ, кады аккаг кæны хъæбатыры сгуыхт. Фæлæ уый нæма уыд хæсты кадæг. Кадæг суыдзысты Грисы хæстон æмдзæвгæтæ иумæ, æмткæй.

Фæдис æмæ сидты мотивтæй амад у æмдзæвгæ «Цом, фæцæуæм» дæр. Йæ рæнхъытæ фидиуæджы сидæнтау — æлвæст, базырджын, рæстдзæвин; уыдон æвзæрынц патриоты зонд æмæ зæрдæйæ, хæстоны ныфс æмæ гражданины бæрнон хæсæй. Лирикон герой нырма нæ федта хæсты цæсгом, нæма ‘рлæууыд мæлæты раз æмæ йыл дзуры æнцонæй, зæгъæн ис, æмæ уæлмонцæй. Уый у æрдзон уавæр. Сагъæ- сæн рæстæг æмæ фадат нæй: знаг æрбабырста тымыгъау, йæ размæ цæуын хъæуы æвæстиа- тæй, разæнгардæй, ныфсджынæй. Грисы лири- кон геройы зонд у рухс, йæ зæрдæ — фидар, уый уыны йæ нысан, зоны йæ хæс æмæ йæ æххæст кæны йæ уавæртæм гæсгæ.

Хъæздыг у мидис æмæ æнкъарæнтæй Грисы хæстон лирикæ. Мидисмæ гæсгæ сты уацмысты ритмикон зæлынад æмæ поэтикон ныхасы интонацитæ. Цымыдисаг у æмдзæвгæ «Чи зоны» — хъæлдзæг, цыргъзонд уацмыс. Афтæ зыны фыццаг æркастæй. Ам æрдзон уагыл баиу сты рог юмор, хъæхъхъаг сарказм æмæ дæлгоммæ ныхас. Ам авторы характер раргом æппæты ирддæрæй. Æцæг поэзи у йе скæнæджы нывæн. Уацмысы бæрæг дарынц авторы ныхасы хъæд, йæ царды уаг, йе ‘гъдау. Рæдау фысым хæсты размæ хынцы йæ уазджыты — канд цæхх æмæ кæрдзынæй нæ, фæлæ куырыхон ныхасæй дæр, фæлвары сæ зæрдæйы уагæй. Фынджы æгъдау, бинонты ахаст, сидтытæ — уыдонæй рæзы уацмысы национ колорит. Фысым у нæртон, фæлæ хайджын у Семы зондæй, Сырдоны хинæйдзаг æвзагæй, уыны æмæ зоны æппæт дæр, йæ бон у искæй зæрдæмæ ныккæсын, искæй сусæгдзинад рафæлгъауын. Поэт уыны йæ зонгæты хицæн æууæлтæ: «Чи нæ йæ дзыллæйы уарзта, чи та — йæхи уды цард». Бæрæг уыд сæ уаг зын сахаты: «Чи нæ-иу касти цæргæсау, чи та мæсты цæстæй каст». Афтæ уыдзæн хæсты дæр.

Авторы бæллиц у, йæ фауæн ныхæстæ мæнг цы разыной, уый. Фæлæ поэт разынд пехуымпар. Йæ ныхæсты карз æцæгдзинад рабæрæг хæсты быдыры. Поэт фæдзæхста: «Адæймаг иу хатт фæмæлы, — Хъуамæ рæсугъд мæлæт уа!» Уыцы зондахаст бирæтæн не сси царды фæтк.

Грисы лирикæйы патриотизмы темæ куыд æвдыст цæуы, уымæн нæй æххæстæй рахатæн, йæ иу миниуæг ын куы нæ равзарæм, уæд. Поэт (æмæ йæ лирикон герой) фыццаг хæсты куы бацыд, уæд фидарæй загъта йæхицæн æмæ йæ адæмæн: «Æгад нæ фæкæндзынæн хæсты Рæсугъд ирон дзыллæйы ном («Хæцæны»). Поэтæн Фыдыбæстæ уыд æппæт Цæдис, фæлæ йæ Райгуырæн бæстæ уыд Ирыстон, поэт уарзы æппæт дзыллæты, фæлæ йын зынаргъдæр сты йе ‘фсымæртæ — ирон адæм. Хъахъхъæны æппæт бæстæ, фæлæ, фыццаджыдæр, хъуыды кæны йæ адæмы сæр æмæ кадыл, æфсæрмы кæны уыдон номæй, дзуапп дæтты уыдон раз. Афтæ куы нæ уаид, уæд æххæст æмæ æрдзон нæ уаид Грисы патриотизм.

Уырыссаг фыссæг П. Павленко фыста: «Дзырд “ирон” цытимæ дзурынц Фыдыбæстæйы хæсты æппæт фронтты дæр, уымæн æмæ ирæттæ сæхи равдыстой хъæбатыр æмæ намысджын хæстонтæй». Ирон критиктæ афтæ дзурыны бар нæ лæвæрдтой ирон поэтæн. Фæлæ курдиатджын поэт хивæнд æмæ ныфсхаст у, йæ зонд æмæ йæ зæрдæйы цы ис, уыдон дзуры æргомæй. Æмæ Грис ныффыста æмдзæвгæ «Акъоппы». Хуызджын нывы ирдæй зыны царды æцæгдзинад, советон æфсæддонты æфсымæрон иудзинад. Поэтæн цин хæссы уыдонæй алкæй сгуыхт дæр.

Фæлæ «ирон лæппу басгуыхт!» куы ‘рхæссы

Исчи нæ карз хæстæй цау, —

Зæрдæмæ хицæн цыдæр рухс ныккæсы

Уалдзыгон хуры тынау.

Ацы хъуыды у æрдзон, уый рацыд Адæймаджы зæрдæйæ æмæ срухс Поэты зондæй. Уый хæстоны тызмæг хъуыдыты бауагъта лиризмы фæлмæн уддзæф; æртæх сæууон дидинæджы куыд сатæг кæны, афтæ фидауцджын кæны карз æмдзæвгæты, дæтты сын поэзийы æууæлтæ.

 

Грисы драмæтæ

 

Бæзнаг æмæ ахадгæ у Грисы лирикæ. Фæлæ уæддæр поэты курдиат хъомысджындæр ра- зынд драмон сфæлдыстады. Драмæ у дзырдаивады æппæт хуызты иудзинад. Уым ис эпикæ æмæ лирикæйы æууæлтæ. Гегель поэзи нымадта аивады бæрзонддæр хуызыл (формæйыл), монон мидис дзы фылдæр кæй ис, уый тыххæй. Драмæ та у, Гегельмæ гæсгæ, «поэзийы æппæты уæлдæр бæрзонд». Ирон культурæйы Грисы драмон сфæлдыстад сси ахадгæ литературон фæзынд.

Грис ирон драмæ систа стыр аивады æмвæзадмæ: йæ драмæтæ сты сценæйæн бæззон, кæсынæн — æхцон. Грис ирон драмæйы архайд рахаста уат æмæ къухнийæ царды уæрæх хæтæнтæм, ранывæста йæ дæрддзæг æмæ рæстæджы тыгъдады, йæ мидис ын цардыуагон лыстæг хъаугъаты бæсты скодта стыр социалон æмæ æхсæнадон быцæу- тæ, тæригъæддаг мелодрамон персонажты бæсты сценæмæ ракодта уæйыг хъайтары, уагон гыццыл фарстатæ баивта, национ ахадындзинад кæмæн ис, ахæм проблемæтæй, бавæрдта дзы бæрзонд гуманистон идейæтæ. Грис трагедийæн радта йæ фыццагон нысаниуæг — æвдисы зынгæ геройты хъизæмар, уыдонæн стыр у сæ нысан æмæ сæ тох, уыдонæн тыхджын сты се ‘нкъарæнтæ æмæ хъуыды кæнынц арф, сæ разы ис бирæ тыхтæ æмæ æвзарынц бирæ зынтæ, сæ хъысмæт æрцæуы катастрофæмæ, сты цæстыахадгæ æмæ сæ удхарæй æнкъуысын кæнынц нæ зæрдæтæ. Грис мещанон трагедийы бæсты сфæлдыста ирон социалон-исто- рион трагеди. Аивады эстетикон идеал рæзы мидис æмæ формæйы æрдзон иудзинадæй. Гегель фыста: «…æрмæст æцæг бæлвырд идейæ æвзæрын кæны æххæстæй фæлгонц, идейæ æмæ фæлгонц æмуаг куы уой, уæд уый у идеал». Грис йæ драмæты бæлвырд идейæ скæны æцæгдзинад, ратты йын йæ аккаг формæ æмæ афтæмæй сфæлдисы аивадон идеал. Æмткæй Грисы тра- гедитæ сюжетон арæзтæй, композицион нывæстæй, фæлгонцтæ æмæ характерты кондæй сты æнæлаз. Поэт сарæзта монументон фæлгонцтæ. Йæ хъуыдытæ цæуынц сæрибар æмæ хъаруджынæй, æрдзон уагыл, логикон нывæдзыл, ис сæ æндыгъд драматизм.

Плийы-фырт у ирон поэтикон драмæ сфæлдисæг. Уыдис йæ размæ æмдзæвгæтæй драмæтæ фыссыны фæлварæнтæ. Бæлвырд лите- ратурон æнтыст уыдысты Цомахъы «Ос-Бæгъатыр», Къубалты Алыксандры «Фæтæг Алгъуызы мæлæт», Саулохты Мухтары «Бега», фæлæ уыцы курдиатджын фысджытæн хицон не сси хивæнд драмон стих, нæ йæ скодтой коммæгæс — се стих нæу æлвæст æмæ фидар амад, нæй дзы бæлвырд ритм, æмæ фразæ арæх йæ тыхы нæ бацæуы. Æнцон хъуыддаг нæ уыд драмон стих национ поэзийы æрбындурон кæнын. Хуымæтæджы нæ раивта дæсны тæлмацгæнæг Æмбалты Цоцко прозæйæ Шиллеры поэтикон трагеди «Вильгельм Телль». Грис æнтыстджынæй тæлмац кодта Шекспир æмæ Шиллеры драмæтæ сæхи бæрцбарæнтæй, фондздзæстæгон ямбæй, уымæй нывæнды йæхи драмæтæ дæр. Урс æмдзæвгæ æмæ ямб Грис ирон поэзийæн скодта хицон, скодта сæ тасаг, аив æмæ хъомысджын, скодта дзы традици, радта йын рæзыны фадат.

Грис 50-æм азты ныффыста драмæ «Æу- уæнк». Поэт ныфсджынæй фæцагайдта нæфæччиаг темæ — партион оргæнты куыст. Иртасы йæ реализмы домæнтæй, æргом кæны советон тыхбары мидис æмæ хицауады æмбæхст цæсгом, æвдисы сæ куысты сахъат методтæ. Фыццаг хатт стыр хицæуттæ æцæг хуызы фæзындысты Грисы драмæйы. Сæ уаг — хæрам, тыхми, гадзрахат. Уацмысæн ис оптимистон кæрон: æвзæр секретарь ивд æрцыд хорзæй. Ахæм финал у политикон коньюнктурæ, фæлæ уый нæ ивы уацмысы мидис.

ДЖЫККАЙТЫ Шамил (Уац мыхуыргонд цæуы цыбыргондæй)

 

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here