Æ Л У Т О Н

0
19

 

Нæ цæстытæ йæм ныуурс сты

Чиныгуадзæн «Ир» цъысымы бахауд, ссæдз азы нæ, фæлæ ма йын цалдæр азы размæ дæр чиныгуадзынæй цы æнтыст, уый дæр ын бæллиц сси. Фæлæ, ирон адæм, нæ республикæйы цæрджытæ, æппындæр тыхсгæ ма кæнут, кæд ма раздæрау чиныгыл иузæрдион стут, уæд дзы хъуаг нæ уыдзыстут. Алыхуызон типографиты джиппæй гæпп кæнынц алыхуызон чингуытæ. Фылдæр — уырыссаг æвзагыл. Фылдæр — æппæлæн æрфыстытæ, иу адæймаджы цард æмæ йæ «диссаджы» сгуыхтдзинæдты тыххæй. Фылдæр — ирæттыл. Уымæй — сæхи хъæппæрисæй, сæхи хардзæй. Вæййы дзы, дыууæ Ирæй иу кæнæ иннæйы къæбицмæ чи фæныхилы, ахæмтæ дæр, сæ разамонджытæм мæгуыргуры гæххæттытæ ныффысгæйæ сын бантысы сæхи тыххæй ахæм æнæфсарм, хистауæн чингуытæ рауадзын. Литературæйы, аивады, æхсæнадон куысты кæд исты гыццыл хъуыддæгтæ скодтой, уæд сæм афтæ фæкæсы, цыма Хъарсы фидар басастой æмæ сæхи сæ чингуыты уыцы хуызы æвдисынц

Чингуыты дуканиты тæрхæджытæй дæм ахæмтæ сæрбæрзондæй кæсынц сæ хиуарзон чингуыты хуызджын цъæрттæй. Цыма хæхтæ афæлдæхтой, уыйау. Афтæмæй Ирыстонæн, ирон адæмæн хорзæй цытæ сарæзтой, цы скодтой, уый хæйрæг дæр нæ равзардзæн ацы змæст царды. Ай ирон æвзаг дондон куы фæцæуы йе сæфты фæндагыл. Йемæ — ирондзинад, ирон æгъдау æмæ фыдæлты фарн дæр. Уæд дæм дæхицæй раппæлын æфсæрм кæцæй æрцыд. Уыцы уайдзæф æппæты тынгдæр хауы нæ ирон фысджытæ æмæ æвзагимæ баст иннæ бæрнон адæймæгтæм. Ирон адæмы нымæц абон æдæппæтæй нымад цæуы 600 мины бæрц. Уыдонæн сæ фылдæр цæры Дзæуджыхъæуы æмæ нæ бæстæйы æндæр рæтты, фæсарæнты. Уыдоны фылдæры ныййарджытæ кæнæ та иууылдæр сæ цотмæ дзурынц æндæр æвзæгтыл. «Тобæ, тобæ, иронау нæ!» — хъуыды кæнгæйæ. Уырыссаг кæнæ англисаг æвзаг хорз базоныны йæ куы бахъыгдара, уый тыххæй.

Уæддæр уыцы уавæр чидæртæ ницæмæ дарынц. Нæ сæфы, тæссаг ын нæу — дзыхыдзаг цъæхахст кæнынц. «Цымæ Дзæуджыхъæуы бирæуæладзыгон хæдзæртты кæртыты искуы ирон сывæллæтты иронау хъазгæ, ныхас кæнгæ федтой?!» — афтæ бафæрсæг сæ нæй. Хъæуты дæр уыцы фæндагыл лæуд сты иуæйиу ныййарджытæ. Æмæ телевизорæй кæнæ сценæйæ ирон лæппу кæнæ чызджы иронау рæсугъд дзургæ куы фехъусæм, уæд ныл хур ракæсы.

Æмæ цæмæй ахæм æхсызгон хабæрттæ нæ кæртыты, уынгты, скъолаты дæр уынæм, ууыл цымæ иудадзыг, æрвылбон дæр, дзургæ æмæ фысгæ куыд арæх кæнæм, уый бæрц кусгæ дæр кæнæм? Кæй зæгъын æй хъæуы, нæ! Аразыны нæ, фæлæ халыны куыст уыд, горæт Дзæуджыхъæуы скъолаты ирон урокы скъоладзауты иронæй, уырыссагæй, сомихагæй, гуырдзиагæй, тæтæйрагæй иумæ чи сбадын кодта, уый архайд. Ирон æвзаг æмæ литературæйы ахуыры фарстайыл æвзæрæрдæм тынг фæзындысты ног æнæкуыстгонд уæлæнгай æмæ куыдфæндыйæ арæзт ахуыргæнæн чингуытæ дæр. Ирон сывæллæттæ, ирон æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнджытæ сæ зæрдæцъæх фесты.

Раздæр цы чингуыты кой ракодтон, уыдон, фыццаджыдæр, нæ иудзинадæн знаггад хæссынц, стæй рæзгæ фæлтæрыл зыгъуыммæ ахадынц. Дыккаджы та-иу сыл цы фæрæзтæ бахардз кæнынц, уыдонæй, ирон адæмон сфæлдыстадæй рæзгæ фæлтæры хъомыладыл рæстæрдæм чи ахады, рæсугъд, нуарджын, фæлгонцджын ирон æвзаг сæм чи хæссы, ахæм æрмæджытæй хуызджын чингуытæ куы рауадзиккой. Чингуыты дуканиты фенæн ис «Нарты кадджытæ» цалдæр хуызы уагъдæй. Диссаджы рæсугъд æмæ аив чингуытæ. Фæлæ уырыссагау!? Уырыссæгтæ æмæ ма иннæ нациты минæвæрттæй чидæртæ куы бæллынц æмæ тырнынц “Нарты кадджытæ” иронау, ирон æвзагыл бакæсынмæ. Цæмæй сæ арфдæр банкъарой, хуыздæр базоной æмæ сын аккаг аргъ скæной. Фæлæ чиныгуадзджытæ хъуыды кæнынц æрмæст сæхи пайдайыл, — чиныг цæмæй фылдæр адæм балхæной, ууыл.

2007 азы Мæскуыйы рауагъдад «Наукæ»-йы джиппы рацыд, рагæй-æрæгмæ кæмæ æнхъæлмæ кастыстæм, нæ ирон æвзаг хуыздæр базоныны бæллицимæ, уый — «Ирон æвзаджы æмбарынгæнæн дзырдуат»-ы фыццаг том. Уæд ныл стыр цины хабар сæмбæлд, хæрзæггурæггаг цыдыстæм кæрæдзимæ. Цасдæры фæстæ дыккаг том дæр рухс федта. Дзырдуат арæзт у 4 томæй. Дзæнæтыбадинаг Гæбæраты Никъалайы разамындæй йыл уæхскуæзæй бакуыстой ирон æвзагыл иузæрдион ахуыргæндтæ. Фæлæ ныр аст азæй фылдæр нæ цæстытæ ныуурс сты йæ 3-аг æмæ 4-æм томты рацыдмæ.

Дыууæ Ирыстоны алыхуызон хистауæн, хиæвдисæн чингуытæ рауадзынæн фæрæзтæ ис,»Ирон æвзаджы æмбарынгæнæн дзырдуат»-ы 3-аг æмæ 4-æм томтæ рауадзынæн та амал нæ арынц. Афтæмæй цынæхуызон чингуытæ фендзынæ чингуыты дуканиты тæрхæджытыл. Суанг — æлгъыстыты чиныг дæр ма! Æмæ, дам, стæй ма зæгъ, не знаг нæхи мидæг ис, зæгъгæ. Нæ фидæн не ‘взаг у, æмæ йæм ахæм уазал цæстæй куы кæсæм, уæд нæ уый цæмæ æркæндзæн, уый нæ фæсонæрхæджы дæр нæй?!

«Ирон æвзаджы æмбарынгæнæн дзырдуат» не ‘взаджы фидæнаразджытæй иу у. Уый нын ахсджиагдæр у Абайты Васойы «Ирон æвзаджы историон-этимологион дзырдуат»-æй. Уымæн æмæ Васойы дзырдуат наукæйæн у, «Ирон æвзаджы æмбарынгæнæн дзырдуат» та — ирон адæмæн кæстæрæй хистæрмæ се ‘взаг хуыздæр базонынæн.

Æнæдызæрдыгæй зæгъæн ис: Къостайы «Ирон фæндыр», «Нарты кадджыты” чиныг иронау, Тугъанты Махарбеджы нывтимæ æмæ «Ирон æвзаджы æмбарынгæнæн дзырдуат» цы ирон хæдзары нæй, уый бинонтæ сæ фидæнмæ куыдфæндыйы цæстæй кæй кæсынц. Æцæг ирон хæдзар, æцæг ирон бинонтæ сæ рахонæн нæй? Æмæ нæм цæмæй ахæмтæ къаддæр уа, уый тыххæй сæ рауадзын хъæуы, чингуыты дуканиты дзы алкæмæндæр балхæнынæн фадат куыд уа, уый бæрцы

Реком

Зæдтæ æмæ дауджытæ Нарты Батрадзы Хуры æххуысæй куы амардтой, уæд æй Хуыцауы фæндæй уæларв Софиайы зæппадзы хъуамæ бавæрдтаиккой, фæлæ йыл цалынмæ Тутыры гуырд дыууæ уæныджы сифтыгътаиккой, уæдмæ сын дыууадæс цæды галтæн мардæй дæр фенкъуысын нæ бакуымдта. Уæдæ йæ уæларв Софиайы зæппадзмæ бæргæ сластой, фæлæ та йын зæппадзмæ бахæссынæн ницыуал амал ардтой: йæ сæр-иу размæ куы уыд, уæд-иу йæ рæмбыныкъæдзтæ ныббыцæу кодта зæппадзы дуармæ, йæ къæхтæ размæйæ та — йæ къæхтæ. Уæд сын Хуыцау афтæ зæгъы: «Уый мæнæй лæвар агуры». Æмæ йыл æртæ цæссыджы æрæппæрста. Батрадз сын Софиайы зæппадзмæ хæссын бакуымдта. Хуыцауы æртæ цæссыджы кæм æрхаудтой, уым та февзæрди æртæ кувæндоны: Таранджелос, Мыкалгабыртæ æмæ Реком. Афтæ равзæрд Рекомы кувæндон, Нарты кадджытæм гæсгæ.

Иу таурæгъ та дзуры, зæгъгæ, рагзаманты Уастырджийы бафæндыд ирон адæмæн Цъæйы комы æвæджиау кувæндон саразын. Цæмæй йын уым йæ ном арой хæстон балцы цæугæйæ, æмæ уæлахиз кæной. Уый тыххæй Уастырджи йæ галтæ баифтыгъта æмæ сæ арвыста хæхты сæрты хуссары хъæдмæ, æппындæр æмбигæ чи нæ кодта, ахæм бæлæстæй хъæдæрмæг ласынмæ. Хъæды бæлæстæ-иу сæхæдæг хъæдæрмæг кодтой æмæ сæхи хъæдæй æвгæд цыдысты уæрдæтты. Стæй-иу цæды галтæ æнæискæй æххуысæй рараст сты цæгатмæ, рагъыл-иу цъитийыл æрхызтысты, æмæ хъæдæрмæг йæхæдæг уæрдæттæй æвдæлон кодта Рекомы абоны кувæндоны цъæх фæзы. Ам кувæндон дæр арæзт цыд йæхæдæг, æнæискæй æххуысæй, зæгæл дзы нæ ныххойгæйæ.

Иннæ таурæгъ та зæгъы, зæгъгæ, Рекомы кувæндон уыд фæсхохы, æмæ йæм адæм куывддоны арæх нал цыдысты, рох кæнын æй райдыдтой, фаг аргъ ын нал кодтой,æмæ сæм йæ зæд фæтæргай, цæгатмæ ратахт æмæ ам Цъæйдоны галиуварс егъау къæдзæхы рæбын рæсугъд фæтæн фæзы æрбадт. Уый бафиппайдтой амы цæрджытæ, хабар айхъуыст алы кæмттæм, суанг Дыгургоммæ дæр, æмæ дзы фæстæдæр хистæр куырыхон лæгты зондæй кувæндон арæзт æрцыд.

Ахуыргæндтæ куыд зæгъынц, афтæмæй ам, Рекомы, фыццагдæр кувæндон арæзт æрцыд XII æнусы хæхты хуссарварсæй ласт заз бæлæсты хъæдæрмæгæй. Уый иу рæстæджы басыгъд, æмæ та йæ ногæй сарæзтой XVII æнусы. Кувæндон кæй фæзæронд, базилинаг кæй сси, уымæ гæсгæ йæ ХХ æнусы рацарæзтой. Фæлæ та басыгъд, æмæ ссæдзæм æнусы кæрон ирон фæсивæды хъæппæрисæй æмæ хъаруйæ бынтон ногæй арæзт æрцыд. «Цæмæн басудзы Рекомы кувæндон? Фыдгæнæджы къухæй æви æндæр истæй аххосæй?» Ацы фæрстытæ æнцой нæ дæттынц ирон адæмæн. Кувæндоныл иузæрдиондæртæ зæгъынц: «Рекомы Уастырджийæн ирон адæм аккаг аргъ куы нал фæкæнынц, кувæндоны бын сæхи дарын куы нал фæзонынц, уæд æй зæд йæхæдæг басудзы, цæмæй йæм ногæй се ‘ргом аздахой. Фæсхохæй дæр уый тыххæй куы ралыгъд. Уымæй нæм сиды хи ссыгъдæг кæнынмæ, æгъдау æмæ рæсугъд цардмæ».

1936 азы профессор Л.И. Семеновы разамындæй археолог Е.Г. Пчелина æмæ реставратор И.П. Щеблыкин кувæндоны кодтой реставрацион æмæ иртасæн куыстытæ. Уыдон дзы ссардтой таурæгъон Ос-Бæгъатыры фат, згъæр худ, алыхуызон хæцæнгæрзтæ, зды нæмгуытæ æмæ æндæр цымыдисаг историон, хæстон дзаумæттæ. Уыдонмæ гæсгæ дæр бæрæг у, Рекомы Уастырджи ирæтты хæстон зæд кæй у, уый. Сæхи йыл фæдзæхстой хæстмæ цæугæйæ æмæ æрыздæхгæйæ дæр. Ам ирон лæппутæ ард хордтой æфсымæртæ кæнгæйæ, туджджынтæ фидыдтой. Цуанон ыл йæхи фæдзæхста цуаны цæугæйæ. Кувæндоны бын уый тыххæй æвæрдтой алыхуызон фæдзæхсæнтæ.

1936 азы онг Рекомы кувæндоны цъæх фæзыл сылгоймаджы къах никуы æрлæууыд. Е.Г. Пчелинайæн дæр Цъæйы хъæуы хистæртæ Чызджыты кувæндонæй фалдæр бацæуынæн бар нæ лæвæрдтой, цалынмæ сæм, ахуыргæндтимæ цы ирæттæ уыд, уыдон не ‘рхатыдысты, наукæйы хъæуы, зæгъгæ, уæдмæ.

Рекоммæ ссæуæн къахвæндагыл ма хъæды астæу Чызджыты кувæндонæй дæлдæр ис Майрæмы кувæндон. Чызджыты кувæндонмæ цыдысты чызджытæ зæдæй хорз амонд агурæг, сæ уарзондзинад ыл фæдзæхстой, куыд нæ фæмæнг уа, йæ мойаг сæрæн æмæ адæмы уарзон куыд рауайа. Майрæммæ куывды цыдысты устытæ æмæ чындзытæ цотхалы охыл, цæмæй сын æнæниз, хорз цот радтаид, сæ рынчынты сын сдзæбæх кодтаид. Цот кæмæн нæ цыд, уыдон дзы хъуырыцъарæй агуырдтой, цæмæй сын хъæбулы ад бавзарын кæна. Уыцы куывдтыты фæстæ-иу чызджытæ, устытæ æмæ чындзытæ дæр зæды зæрдæ балхæнынæн фæдзæхсæнæн сæ кувæндæтты уагътой алыхуызон дзаумæттæ: фæрдгуытæ, къухмæрзæнтæ, хъуымацы уадздзæгтæ, судзинтæ, сæрдзæвæнтæ æмæ æндæртæ.

 

Моладзан Хох

Цъæйы комы Схъазы æмæ Цъæйы цъититæй цы цæугæдæттæ згъоры (хонгæ дæр сæ Схъаздон æмæ Цъæйдон кæнынц), уыдон кæм баиу вæййынц, уырдыгæй чысыл фалдæр хæрдмæ фæцыд сау къæдзæх. Иуварсæрдыгæй бакæсгæйæ, адæймаджы хуызæн у, моладзаны пæлæзы худимæ. Уымæ гæсгæ йæ туристтæ рахуыдтой Моладзан хох. Бирæ таурæгътæ æмæ хабæрттæ ис ацы хохы тыххæй дæр. Иу таурæгъ дзы у ахæм:

«Кæддæр, тынг раджы, ацы комы хъæдты фæзынд сыгъзæрин сыкъаджын саг. Цынæ хорз цуанон ахатти йæ фæдыл хæхты æмæ хъæдты тæссагдæр рæтты дæр, фæлæ йæ амарын никæй къухы æфтыд. Фæстæмæ-иу афтидæй, фæллад æмæ уæнгтæхъилæй æрыздæхтысты.

Уæд иуахæмы иу æвзыгъд лæппу-цуанон ныффæнд кодта йæ амарын. Уый тыххæй йæхи хорз барæвдз кодта. Рекомы кувæндоны бынмæ æгъдауимæ бацыд, Уастырджийыл йæхи бафæдзæхста, фæфæндараст мæ кæн, зæгъгæ. Стæй адæмы раз ард бахордта Уастырджи йын сыгъзæрин сыкъаджын саг амарынæн куы баххуыс кæна, уæд ын йæ номыл сыгъзæрин сыкъатæ Рекомы кувæндоны кæй сæвæрдзæн.

Фæцыд лæппу цуаны. Бирæ фæхатт, чысыл, Хуыцау йæ зонæг, фæлæ саг Уастырджийы æххуысæй йæ къухы бафтыд. Куы йæ æрфæлдæхта æмæ йæм æввахс куы бацыд, уæд сыгъзæрин сыкъатæй йæ цæстæнгас нал хицæн кодта. Фырцинæй йæ йæ ардбахæрд рæстæгмæ æрбайрох. Йæхимæ куы æрцыд, уæд саджы сæр æд сыгъзæрин сыкъатæ ракодта. Æрхаста йæ сæхимæ, фæлæ сыгъзæрин сыкъатæ кувæндонмæ бахæссын йæ цæст нал бауарзта.

Уастырджи йæм рамæсты ис, йæ ардбахæрдыл гадзрахатæй кæй рацыд, уый тыххæй, æмæ йæ къæдзæх хох — Моладзан фестын кодта”.

 

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here