Нæ фыдæлты царды нывтæ

0
33

 

Нæ газет рагæй чи кæсы, уыдонæн æнæзонгæ нæу, Хæтæлдонæй рацæугæ, Кцойты Аслæнбеджы фырт Астемыр. Дæргъвæтин рæстæг уый ахуыргæнæгæй фæкуыста Цæгат Ирыстоны скъолаты. Уыдис «Рæстдзинад»-ы æхсæнадон уацхæссæг дæр. Йæ фыст æрмæджытæ-иу царды бæлвырд цаутыл, куыстады раззагдæртыл, æхсæнадон архайджытыл, æндæр фæзминаг адæймæгтыл рæстæгæй-рæстæгмæ фæзындысты нæ газеты фæрстыл. «Рæстдзинад» цæуын куы райдыдта, ууыл 95 азы кæй сæххæст, уымæ гæсгæ мах нæхицæн хæсыл банымадтам Кцойты Астемыры æрымысыны тыххæй йæ архивæй ист æрмæджытæ ныммыхуыр кæнын.

Æгъдау — хъæубæстæн

Кцойты Бибо Куырттаты комы Гулийы чысыл хъæуæн уыдис йæ бындурæвæрæг. Цæугæдон Фыййагдоны сæрты Дзывгъисмæ бацæуæны цы хид ис, уый ма абон дæр хонынц йæ номыл. Уæд цæмæн? Дзывгъисы дзуары кувæндонмæ Кцойты хистæртæ йæ бæрæгбоны æртыгай чъиритæ, физонджытæ, мысайнæгтæ æмæ бæгæныйы гоцъобитимæ къахвæндагыл æрцыдысты Гулийæ. Цалынмæ кувгæ кодтой, фынджы уæлхъус бадтысты, рæгъытæ иу иннæйы фæдыл уагътой, уæдмæ тæрккъæвда рауарыд. Куывды бадæг лæгтæ сæ ныфс нал бахастой Гулимæ фæстæмæ къахвæндагыл ацæуын. Уымæн æмæ сæ фæндагыл уыдысты цæхгæр ныууайæнтæ, къæвдайы фæстæ тæссаг уыд фæбырынæй æмæ арф комы ныххауынæй. Иу ныхасæй, Фыййагдон афтæ сонтæй раивылд, æмæ Дзывгъисмæ бацæуæны хид йæ хъæлæсы ахаста.

— Кæд къуылдымты къахвæндагыл цæуын тæссаг у, хид та дон аласта, уæд ма нæ зæрæдтæ кæуылты ссæудзысты Гулимæ? — ахъуыды кодта домбæйттæ арæзт, саджы фисынтыл амад, хæрзконд лæппу Кцойты Бибо.

Йемæ цалдæр кæстæры акодта, хъæдджын къуылдыммæ схызтысты, æмæ уым хидæн цы хъæдæрмæг хъуыд, уый ракодтой, сыфцæй сæ æрластой, рæвдз февнæлдтой, æмæ хистæртæ цалынмæ куывды бадтысты, уæдмæ къаххид цæттæ уыдис. Хистæртæ бирæ арфæтæ фæкодтой Бибо æмæ йе ‘мбæлттæн.

Къорд боны фæстæ Бибо цалдæр лæппуимæ дыууæ цæды галуæрдæтты хъæдæргъæвæнмæ ныццыд. Уырдыгæй сластой хъæддзаума æмæ дзывгъисæгтимæ сарæзтой, канд фистæгæйдзæуæн нæ, фæлæ уæззау уæрдæттæ кæуыл цыдысты, ахæм хид. Гъе, уымæн æй хонынц абон дæр ма Бибойы хид.

Цалынмæ Бибо бинонты хъуыддаг бакæныны тыххæй ирæд амал кодта, уæдмæ йæ азтæ цыппормæ схæццæ сты. Уæды заманы нæ фыдæлтæм ахæм фæтк ныффидар: чызг цас рæсугъддæр уыди, уыйас йæ ирæд дæр фылдæр уыдис. Афтæ рауад Бибойы хъуыддаг дæр. Йæ фидæны цардæмбал Косер тынг рæсугъд, хæрзæгъдау, уæздан, фæллойуарзаг, хистæртæн лæггадгæнаг уыди æмæ цалынмæ йæ фыды хæдзары кæртмæ дыууæ цæды галтæ, бæхтæ, дугъон бæх, цалдæр хъуджы, фысты къорд, æвзист æхцатæ барвыста, уæдмæ чызджы мыггаджы хистæртæ къæрттæй цъула не ‘ппæрстой. Дыууæ уарзæгой уды куы баиу сты, уæд сæ цинæн кæрон нал уыд.

Ус æмæ, дам, лæг фæрæты хъæдæй барст сты. Сæ дыууæ дæр хæдæфсарм, уæздан фæллойуарзаг, кæрдзындæттон разындысты æмæ сæ канд гулийæгтæ нæ, фæлæ æнæхъæн комы адæм дæр уарзтой, аргъ сын кодтой. Хæрзцыбыр рæстæгмæ сарæзтой бæстыхай. Йæ разы дыргъты æмæ халсарты цæхæрадæттæ сæ хуыз скалдтой. Бибойы руаджы Хъæриуы хохы рæбынæй къуылдымыл цы суадон згъоры, ууыл сарæзтой куырой. Цæрджытæ, уæлдайдæр та устытæ, зæрдæбын арфæтæ кодтой йæ саразджытæн. Уымæн æмæ уый уыдис царды хос, удæнцойдзинад. Сылгоймæгтæ-иу се ‘ккой Гулийы бæрзонд къуылдымæй Дæллагхъæу кæнæ Барзыхъæумæ се ссинæгтæ хастой æмæ-иу ныффæлладысты. Ныр та куырой уыд сæ фындзы бын.

Буц æмæ цинæйдзаг цард кодтой æрыгон бинонтæ. Иу хъæлдзæгдзинад дæр æнæ Бибо æмæ Косерæй нæ фидыдта. Рæсугъд, хæрзконд сылгоймаг-иу хъазты астæумæ куы рахызт æмæ-иу кафын куы райдыдта, уæд-иу ыл адæм сæ цæст æрæвæрдтой, хæлæг æм-иу кодтой.

— Тæхудиаг, ахæм чындз кæй хæдзары къæсæрæй рахизы, — дзырдтой-иу сыхаг устытæ.

Уæдæ Бибо дæр хæрзконд, бæрзонд лæппу уыд, зарынæй, кафынæй, бæхты дугъы йæ разæй никæй ауагътаид. Дыууæ къайы цæвиттойнаг бинонтæ уыдысты, æмæ ма сæ циныл стыр цин бафтыди, чызг сын куы рантыст, уæд. Уым Гулуйы хистæртæ цыма лæппуйы куывды бадтысты, афтæ иу иннæйы фæдыл сидтытæ уагътой, арфæтæ кодтой ныййарджытæн, хæстæджытæн, къабæзтæн. Уыцы куывды ноггуырдыл зæронд устытæ сæвæрдтой ном Дзго.

Сыхы, хъæубæсты иннæ сабитимæ хъæлдзæгæй хъомыл кодта Дзго дæр. Зæххæй уæлæмæ дзæбæх нæма зынди, фæлæ дзы ныййарджыты, сыхбæсты зæрдæ рухс кодта. Хъæлдзæг, коммæгæс саби уыд æмæ йæ бирæ уарзтой, æрхъæцмæ дæр ыл нæ хъæцыдысты, алчидæр ын исты лæвар æнæ ратгæ нæ уыд. Йæ мады хуызæн Дзгойæ дæр рауад тынг рæсугъд чызг. Фынддæс азы дæр ыл нæма сæххæст, афтæмæй куринаг чызг басгыхт, адæймаг æм кæсынæй не ‘фсæст. Уæлдай зæрдæмæдзæугæ уыдысты йæ сау цæстытæ, хæрдгæбыдау дæргъæй-дæргъмæ дыууæ сау дзыккуйы. Æвæджиауы хорз арæхст хæдзары куыстытæм. Иу ныхасæй, сылгоймагмæ цыдæриддæр хорздзинæдтæ хъуамæ уа, уыдонæй йæ миддуне ифтонг уыд. Йæ рæсугъды кой айхъуыст Куырттаты комыл. Ныййарджыты тынг фæндыд сæ хъæбул Дзгойæн йæ бакаст куыд рæсугъд у, афтæ амондджын куы уаид, йæ дарддæры царды хъысмæт. Бирæ лæппуты зæрдæ йæм æхсайдта.

 

Амонд

Хохы Дæргъæвсы цæрæг Рæмонаты номдзыд Цола бирæ бинонты æхсæн схъомыл. Уыд æвзыгъд йæ заманы. Конд æмæ йын уындæй æмбал нæ уыд. Хъаруйæ, æгъдауæй, сæрæндзинадæй, арæхстдзинадæй дæр — афтæ. Уыд тынг хъæлдзæг лæппу. Адæймаг-иу цыфæнды мæсты кæнæ фæллад уыд, уæд-иу Цолайы раз абад æмæ дын дæ фæллад, дæ маст фæсырдтаид йæ хъæлдзæг æмæ цыргъзонд ныхæстæй. Æдзæллагæй йæ никуы ничи федтаид. Дардта æвзаргæ тынæй цухъа, куырæты хорз, худы зынаргъ, аив фæлыст къахыдарæс, æвзист хъама æмæ бæрцытæ, йæ рæстæджы хуыздæр æхсæнгарз. Уыимæ ма йæ хъуыстгонд саргъы бæх — емылыккæй цы кæныс, уромæг æй уромын нæ фæрæзта. Чындзæхсæвы йæ хæдзармæ батæрынæн бирæ ракæ-бакæ нæ хъуыд: фæцараз æй æмæ-иу хæдзары фæмидæг. Кафын æмæ зарынæй дæр Цолайы ничи æмбылдта. Уый цы хъæлдзæгдзинады нæ уыд, уый-иу адæмæн ад нæ кодта.

Нымад, хъуыстгонд лæппу уæвгæйæ, Цола бинонты хъуыддаг æрæгмæ бакодта. Æнусы æмбисы бæрц ыл цыдаид. Уыцы заманы стæмтæй фæстæмæ уымæй æрыгондæрæй бирæтæ нæ кодтой бинонты хъуыддаг. Ирæдæн бирæ мулк, æхца хъуыд, æмæ-иу æй цалынмæ амал кодтой, уæдмæ-иу усгур лæппутæн сæ азтæ сбирæ сты. Цола ирæдыл нæ тыхст. Уый фаг мулк йæ хæдзары уыд, фæлæ йæхимæ гæсгæ чызгыл нæ хæст кодта, кæд хохæй-быдырæй кæм нæ басгæрста, уæддæр. Цы чындæуа?

Иу рæстæджы усгур ацыди Куырттаты коммæ. Æнæнхъæлæджы Гулийы хъазтмæ бахауд. Аивæй та йæ фæлтæрдджын цæст чызджытыл ахаста, фæлæ та никуы æмæ ницы. Уалынмæ йæ дардмæ уынаг цæст æрхæцыд агъуысты бæрзонд тыргътыл. Уырдыгæй хъазтмæ æнæмæтæй каст хæрз æрыгон чызг. Йæхи йыл цы чызджытæ мардтой, уыдонæй ничи фæцагайдта Цолайы зæрдæ. Уæлæ йын уыцы æнæнтыст чызг та йæ хотыхтæ æрæвæрын кодта, æнæ гæрах, æнæ тохæй бахауд лæппу æвзонг чызджы уацары. Цолайы зæрдæйы уарзондзинады зынг пиллон арт суагъта, йæхицæн бынат нал ардта, цы ма акодтаид, уый нал зыдта. Иу рæстæджы йæхи фæкъæйных кодта, чегъремæ фæдзырдта æмæ йын афтæ:

— Хуыцауы хатыр бакæн, æмæ мæ уæлæ уыцы чызгимæ акафын кæн, — ацамыдта йæ къухæй Дзгомæ

Хъазты æгъдаумæ кæсæг хорз зыдта, уыцы чызг нырма хæрз æрыгон кæй у, кафгæ кæй нæма фæкæны, уый, æмæ йын бамбарын кодта хабар. Фæлæ Цола йæ фæнд атардта. Чызгæн дæр гæнæн нал ис, уый куы бамбæрста, уæд æфсæрмдзастæй хъазты астæумæ рахызт.

Фыццаг хатт кафыд хъазты æмæ кæимæ? Хъуыстгонд Цолаимæ. Дзго, кæд уымæй размæ хъазты никуы акафыд, уæддæр ахæм аив уыд йæ къæхты айст, ахæм рæсугъд фидыдта, æмæ йыл адæм сæ цæст æрæвæрдтой. Кафгæ та кодта разагъды усгур Рæмонаты Цолаимæ. Адæм сæ тыхджын къухæмдзæгъдæй сбуц кодтой. Чызг йæ бынаты куы æрлæууыд, уæд ын Цола йæ сæрæй ныллæг акуывта, уæздан салам ын радта, йæхæдæг æрлæууыд иннæ лæппутимæ æмæ йæ хид асæрфта. Цола хъазты лæппутæн хæрзбон загъта æмæ фысымтæй цалдæр кæстæримæ уыцы-иу цыд бакодта чызджы хæдзармæ — Кцойты Биботæм. Чысыл рæстæг нæ фесæфтой ирон ракæ-бакæйыл, фæлæ фæстагмæ хъуыддаг срæвдз. Косер ма бæргæ катайтæ кодта, нырма нæ чызг йæ галиу, йæ рахиз куы нæ зоны, уæд уыцы стыр хæдзары цытæ кæндзæн, зæгъгæ.

Бафидыдтой. Чындзæхсæв скодтой. Рæмонаты алфамбылай сæ галуаны хуызæн хæдзары цъæхнæуу рæсугъд кæрты къух бакæнæн нал уыд адæмæй. Дæргъæвсгомæй æрæмбырд сты хæстæджытæ, хиуæттæ, зонгæтæ. Уыдон, стæй, Цолайы хорз чи зыдта, цæхх æмæ кæрдзын бирæ кæимæ фæхордта, уый — Кцойты Гæлæу, чызгæрвитæг уыд, фæлæ йæ Рæмонаты хистæртæ, куыд разагъды лæг, нал ныууагътой æмæ йæ Дæргъæвсгоммæ ахуыдтой чындзæхсæвмæ.

Дæргъæвсы сылгоймæгтæ зæрондæй-ногæй гуылфæнтæ кодтой чындзуынæг. Æрмæст иу хъуыдыимæ: фенæм, нæ номдзыд æмæ разагъды Цола, айчы къæмтæ чи агуырдта, уый уагæр цавæр чызгыл барвæссыд, зæгъгæ. Æмæ фыдæнхъæл нæ фесты: зæды къалиу Гулийæ ратахт æмæ Дæргъæвсы Рæмонаты кæрты æрбадт. Дзго ахæм рæсугъд уыд хызы бын, æмæ дзы хуртæ æмæ мæйтæ каст.

Рæсугъд Дзго цæрын райдыдта Цолаимæ. Цардысты «а» æмæ «о»-йæ. Иу заманы Рæмонатæ æмæ Цъæхилтæ кæсгон æлдарæй балхæдтой зæххы гæбæзтæ Сечерæй Быдыры Дæргъæвсы астæу æмæ уырдæм цæрынмæ ралыгъдысты. Бæстыхæйттæ сарæзтой, фосдарыны куыст кодтой. Фысвос иумæ хызтой сæ сыхæгтæ Цъæхилтимæ.

Иу бон Рæмонаты фыййау цæуылдæр фæбыцæу Цъæхилты фосгæсимæ, æмæ сын хыл бацайдагъ. Сæ хъæр-хъæлæбамæ æнæнхъæлæджы Цола фæзынд. Аххосджын чи у, уый куы раиртæста, уæд ыл йæхи ныццавта, йæ быны йæ æрнорста. Фæлæ уый куыддæртæй кард сласта æмæ дзы Цолайы срæхуыста. Уый ма бæргæ ныхъхъæр кодта, амардта мæ, зæгъгæ, фæлæ уыйадыл йæ уд систа.

Афтæ æнæнхъæлæджы йæ цард æрбаскъуыд Цолайæн, Кцойты уарзон сиахсæн. Æрыгон Дзго дзыназгæ баззад, фæлæ уый дæр бирæ нал ахаста. Сæ фæстæ иу цъæхчызг уæддæр куы баззадаид, фæлæ никуы æмæ ницы. Æнæбындар ус æмæ лæджы кой сау сыджыт айрох кæнын кодта. Дзæнæты бадæнт. Фæлæ кæд нæ чызг Дзгойæн йæ кой нал ис, уæддæр ма Цолайы ном абон дæр цæры. Цола йæхиуыл цы зарæг скодта, уый ныр дæр арæх фæзарынц хъæлдзæгдзинæдты. Нæ Ирон театры сценæйы Цолайы тыххæй Чеджемты Георы комеди куы фæцæуы, уæд æм театрдзаутæ цымыдисæй фæкæсынц. Æмæ та Кцойты сиахсы фæлгонц сæ разы слæууы.

Ацы хабæрттæ мын фæдзырдта мæ фыд Аслæнбег. Уый та сæ фехъуыста йæ фыд Гæлæуæй. Кцойты Гæлæу йæ заманы уыд дзырддзæугæ, куырыхон, фендджын лæг. Арæх цыд балцы æмæ йын зонгæ уыдысты бирæ хорз лæгтæ. Дзæбæх зонгæ уыд Рæмонаты Цолаимæ дæр. Йæ хæдзары-иу арæх сæмбæлд æмæ кæрæдзийы хъуыддæгтæ хорз зыдтой. Цæмæй Кцойты рæсугъд Дзгойы Цолайæн радтаиккой, ууыл дæр тынг бацархайдта Гæлæу.

Æрмæг мыхуырмæ бацæттæ кодта

ТОХСЫРТЫ Къоста

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here