Хæдæфсарм адæймаг æмæ курдиатджын поэт  Колыты Виталийыл сæххæст 60 азы

0
101

 

 

Поэты хъысмæт хъысмæты хæс у. Арвæрттывды хуызæн ферттивы адæймаджы царды фæлгæтыл, фæлæ дзы баззайы, фехалæн кæмæн нал вæййы, ахæм нывæфтыдæй. Ирон æмбисонд нын хуымæтæджы нæ зæгъы: «Хъысмæт цы скæрда, уый — æвзаринаг!».

Колыты Оледжы фырт Витали райгуырд 1959 азы тъæнджы мæйы, Ног азы къæсæрыл Къостайы (Лабæйы) хъæуы. Хæрзчысыл ма куы уыдис, уæд йæ мад æмæ йæ чысыл хоимæ æрцардысты Æрæфы районы Æхсæрысæры. Æргъиу-æвзонг ма куы уыдис, уæд хæдзары уæз æрæнцадис йæ уæхсчытыл, фæлæ зындзинæдтæй нæ фæтарст: архайдта йæхиуыл, нывæста йе ‘мдзæвгæты рæнхъытæ, афтæмæй агуырдта дзырдаивады мидæг йæхи æрмдзæф, йæхи къахдзæф, йæхи зарæг. Фæд-фæдыл каст фæцис Æхсæрысæры астазон æмæ Мæцутæйы астæуккаг скъолатæ, Цæгат Ирыстоны Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон университет. Куыста мадæлон æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнæгæй Камбилеевкæйы скъолайы, сæххæст кодта йæ паддзахадон хæс æфсады рæнхъыты (1983-1985), уыдис Горæтгæрон районы газет «Фидиуæджы» тæлмацгæнæг (1985- 1990), 1991 азæй фæстæмæ та — ныр 28 азы дæргъы — у литературон-аивадон æмæ æхсæнадон-политикон журнал «Ирæф»-ы бæрнон нымæрдар.

Колыйы-фырт ирон чиныгкæсæгæн зындгонд у, фыццаджыдæр, цы æмдзæвгæты чингуытæ йын рацыд, уыдонæй. Хицæн æмбырдгæндтæн сæ фыццаг у «Уаза». Уымæн суанг йæ сæргондæй фæстæмæ дæр сбæрæг вæййы авторы бæрнондзинад дзырдаивады раз. Чи зоны, бирæты зæрдæмæ нæ фæцыд, æрыгон поэт афтæ бæрзонд, арф æмæ уæрæх кæй авнæлдта, уый. Фæлæ æцæг чиныгкæсæг æххæстæй бамбæрста поэты сыгъдæг æнкъарæнтæ æмæ æнæхин удыхъæд. Цы зæгъынмæ хъавыд стихамайæг, Уазайы рухс ном йæ чиныджы сæргонды онг куы «æрныллæг» кодта, уæд? Чиныджы мидисамадæй ацы фарстæн раттæн ис ахæм дзуапп: «Уæззау у йæ фæндаг поэтæн Дыгургомы Парнасмæ». Цытджын поэт Блокы загъдау, «лирикон тыгъдады» дзырдаивады бæрзæндтæм æргом зæрдæимæ чи нæ тындзы, уый йæ къухмæ фыссæн сис хæрздзæгъæлы райста. Йæхирдыгонау «лæдæры» ацы æцæгдзинад Колыты Витали дæр. Поэты æмдзæвгæты фыццаг æмбырдгонды фæрстыл лæмбынæг чиныгкæсæг æмбæлы куыд классикон стихамады бæрцбарæнтыл (ямб, хорей, анапест, дактиль, амфибрахий), афтæ сæрибар æмдзæвгæйы хуызтыл (верлибр, урс æмдзæвгæ) дæр. Поэтикон æрмадзы уæрæх жанрты алдымбыд авторæн фадат радта йе ‘рмдзæфы авналæнтæ фæуæрæхдæр кæнынæн. Кæй зæгъын æй хъæуы, ацы фæндагыл «æгæр» чи авналы, уый дзы дзæгъæл дæр фæвæййы. Фæлæ курдиатджын поэты хорздзинад уый мидæг ис, æмæ æрдзон уидæгтæй фидар баст у фыдызæххы къонаимæ: «Цæргæсæн арвмæ стахт æй гæзæмæ, / Нæ цæруй æнæ зæнхæ цæргæс». Æмæ йын уый фадат дæтты йæ удварны мидæг канд мадæлон æвзаг æмæ дунейы рухс хъахъхъæнынæн нæ, фæлæ йæхицæн дæр бæрнон хатдзæг скæнынæн: «Æз дæумæ æрæздæхдзæн фæстæмæ, / Æз дæумæ æрæздæхдзæн, мæ къæс». Раст уыдис æви нæ йæ ардбахæрды поэт, уымæн æххæст дзуапп ратдзысты фидæны дæсазонтæ. Абон та нæ хæдбындур поэт у Уазайы дæлвæзмæ фæлварæн фæндагыл лæуд. Æмæ йын нæ зæрдæ зæгъы: сыгъдæггæнæн фæндагыл дæ бæллицты къахвæндаг ссар.

Колыты Витали йæ фыццаг чиныджы йæхи равдыста нырыккон поэт æмæ æргомзæрдæ лæппуйæ. Цыфæнды зын æрмæг куы ‘рцахсы йæ цæстæнгас, уæддæр æй никуы аиуварс кæны, никуы ахизы йæ сæрты стырзæрдæйæ. Йæ поэтикон уынынады айдæныл ныррухс вæййы сау тары тыгъдад дæр («Тар æхсæвæ дуйне аструй»). Йе сфæлдыстадон æрмадзмæ зæххы æрдзон нывтæ бахауынц «мадард» бæгънæгæй, ома сæ сæ хъысмæт куыддæриддæр сфæлдыста, афтæмæй. Хорз æмбары уыцы уавæр поэт дæр æмæ сæм никуы бавналы æнарæхст армæй, æнæхсад цæсгомæй. Уый адыл æм уæвынады сусæг æууæлтæ дæр раргом кæнынц сæ сусæгдзинад: «Фæууй царди римæхст, / Минкъий усми устур амондадæ…».

1997 азы фæззæджы райдайæны мыхуыры рухс федта Колыты Виталийы æмдзæвгæты дыккаг æмбырдгонд «Сæхолæ» (Дыгургомы дыууæ хайы чи иу кæны, уыцы цæугæдон). Чиныгимæ лæмбынæг куы базонгæ стæм, уæд нæ бауырныдта ноджыдæр иу æцæгдзинад: «Сæхолæ» канд хæхбæсты нæ иу кæны, фæлæ чиныгкæсджыты зæрдæтæ дæр. Чи зоны, гъе уымæн æмдзæвгæтæ сты æнцонкæсæн, æнцонæмбарæн, æхцонхæссæг. Поэты лирикон æрмдзæф (кæд уæ фæнды, уæд сфæлдыстадон мадзал, сæрмагонд ныхасыздæхт, поэтикон хуыз) у æрдзон æмæ уагæвæрдон фæзынд. Бæрæг у, автор уæхскуæзæй бирæ фæкуыста æмдзæвгæйы стихамад æмæ фæлгонцады поэтикæйыл, цалынмæ дзы йæхи æрмдзæф не ссардта, уæдмæ. Уыйадыл арф бамбæрста, лирикæ йæ базырджын бæх кæй у, æмæ йæ уæлтæмæнадæй — сфæлдыстады æхсæн тыгъдадмæ ныфсджынæй кæй хæссы, уый. Афтæ сæдæгай нывæфтыд æууæлтæй фæлгонцты æххæстадмæ æрцæуы поэты æхсыст æмдзæвгæ. Уый фæстæ сæвзæрынц поэтикон æмбалады миниуджытæ, æмæ сын байгом вæййы эстетикæйы бæркадджын быдыр.

Æмбырдгонд арæзт у æртæ циклæй. Æмæ дзы алкæмы дæр æмбæлæм хæрзæгъдауджын адæймаджы фæлгонцыл. Чи зоны, гъе уымæн поэты сагъæсты таг поэтикон уацмысæй рахизы чиныгкæсджыты мидхъизæмармæ. Колыты Виталийы поэтикон хъуыдыкæнынад йæ хуыздæр æмдзæвгæты ахæм æмвæзадмæ схизы, æмæ йæ эстетикон райдиан райсы æххæстады хуыз. Автор йæ лирикон æрмæг хъавгæ нæ размæ кæй хæссы, уый йын йæ хъусдард æнæрлæугæ æлвасы сурæты фæлгæтмæ. Ахæм уавæрты æцæгдзинад æнкъарыны уæлдæр хæзна поэтæн свæййы цард æмæ мæлæты, фыд æмæ хорзы тохмæ æхсарджынæй кæсын. Уыдоныл хъуыды кæны æмæ фыссы стихамайæг, фыдызæхх, æрдз æмæ йæхиимæ иунæгæй куы баззайы, уæд.

Колыты Виталийы æмдзæвгæты æртыккаг чиныг «Мæ царди нивæ» мыхуыры фæзынд æртæ азы размæ, æмæ, куыд равдыста, афтæмæй алы сфæлдыстадон адæймагмæ дæр курдиатæй уæлдай хъуамæ уа удгоймаджы уагæвæрд. Абон нæ бон фидарæй зæгъын у: æмбырдгонды автормæ ис курдиат дæр, уагæвæрд дæр, цардхъомыс дæр. Уыдоны фæрцы хæдбындур поэт уæндонæй цæуы йæхи къахвæндагыл æмæ йæхицæн гом кæны поэтикон уæвынады ног арвгæрæттæ. Ныридæгæн дзы федтам йæхи миддунейы арæнтæ, йæхи царды нысан æмæ йæхи поэзийы цæхæр. Уымæ гæсгæ аргъ кæнын зоны канд курдиатæн нæ, фæлæ рæстæгæн дæр. Уыцы хъомысы фæрцы тынг хæстæг бацæуы æнусон чиныг — Библийы æмбисæндтæй иуы размæцыд хъуыдымæ: «Дуртæ æппарыны рæстæг, дуртæ æмбырд кæныны рæстæг». Колыйы-фырт уыцы дуртæ йæ алыварс раджы ныппырх кодта, хоры нæмгуытау, ныр та йæхи цæттæ кæны «дуртæ æмбырд кæнынмæ». Фæлæ уал «най кæныны» размæ сиды махмæ иу стыр нысанимæ: «Æгъгъæд у дзурын, æрцыд дзырдæй зæрдæтæ судзыны рæстæг». Ома, æрцыд, чиныгкæсæджы размæ цæсгомджындæрæй æрлæууыны афон:

 

Цæуй мæбæл ауал анзи,

Куд æнамонд дæн, куд!

Нур ма дзиллити царди рази

Не ‘сбæрæг æй мæ цуд.

Нурма сæ уодти гъезæмарæн

Нæма сдæн æнхусгъон.

Цæрун æрмæстдæр уодемарæй,

Кæнун хæстæггай бон.

 

Куыд федтам, афтæмæй Колыты Витали сæрибар у ихсыд аивадон химбарынадæй. Поэты йæ дзыллæимæ ныхас кæнынмæ æвдисæнтæ нæ хъæуы: уый нæ, фæлæ се ‘хсæн иумæйаг æвзаг куы нал уа, уæд æй цард дæр нал хъæуы:

 

Æма дзиллæн æз кæд нæбал дæн,

Корун ди, Хуцау, уæд,

Фесафæ мин мæ бæлдæ,

Рарветæ мин мæлæт!

 

Колыты Виталийы æртыккаг чиныджы æмдзæвгæтæ кæсгæйæ, мах уайтагъддæр раиртасæм, йæ лирикон хъайтар иунæг кæй никуы вæййы, уыцы хабар. Арæхдæр уый февзæры адæмы æхсæн: фæлæууы йе ‘мгары цур, фæныхас кæны йæ къабæзтимæ, фæмысы йæ хæлæртты, фæкæсы йе ‘мдзæвгæтæ чиныгкæсджытæн, фæтыхсы, йæ фæззæг кæй ивгъуыйы, уый фæдыл. Фæлæ суанг иунæгæй куы баззайы, уæддæр сагъæс фæкæны йæ иубæстон адæмыл, фæлгъауы сын царды рæстдзинад, хизы сæ алыхуызон бæллæхæй. Æцæгдзинады тыгъдады цард цæуыл æнцой кæны, уыдонæй иу у Зæххы къори. Зæхх кæм нæй, уым цард дæр нæй. Къоста хуымæтæджы нæ фыста: «Адæмæн зæхх у сæ дарæг…». Витали дæр «йæ царды нывы» хуыздæр æмдзæвгæтæй иуы сиды «Зæнхæмæ», цæмæй йын йæ уды рæстдзинад райхала адæмæн, уый тыххæй. Йæ мидисы хъуыды ног нæу нæ поэзийы мидæг, фæлæ авторы къухы бафтыд æнусон темæ зæххыл аудын — йæхирдыгонау райхалын. Æнæмæнг, уымæн зæлынц йæ рæнхъытæ хъæбулы фæдзæхстау:

 

О, нæ зæнхæ, фæрсун дæ ниннæтæ,

 Кæд не схæссæг ниййерæг дæ, уæд.

Мадæй ба æ бæдолæ мæлæтмæ

О, загъай, кæд райадагъта, кæд?

Цæмæй ди æппæлон, уæд ци уагмæ,

 Куд дæ схонон нæ дарæг, нæ нифс?

 Кæд, куд радтис ду мах дуйней цардмæ,

Нихъуаргæ дæр нæ уотæ кæнис.

 

Зæххыл диссагдæрæй цы ис, уыдонæн сæ цымыдисагдæрыл лирикон хъайтар нымайы царды ныв. Уымæн та йæ сау фæрдгуытæ сты уд, удыхъæд, удварн. Адæймаджы уд удварны онг куы нæ сырæза, уæд æм фæнды кæс, фæнды ма! Диссагæй дзы ницы фендзынæ. «Мæ зæрдæмæ никкæсетæ»-йы автор ссардта Гæбуты Чермены ном. Ныхас дзы цæуы æмгардзинады фæдыл. Алыхатт иухуызон нæ рауайынц лымæнты æхсæн ахастдзинæдтæ. «Царды нывæн» йе ‘гъдæуттæ куы нæ зонай, уæд ын тынг æнцон у фесафын йæ сурæт. Царды фæлгæтæй дæм æмгары сурæт куы нал зына, уæд æй зон — æнæхай дзы фæдæ! Царды нывы хахх иу кæны рæстæг, дуг æмæ адæймаджы ахастытæ. Ууыл сагъæс кæны поэт дæр, æмæ нын æргомзæрдæйæ фæлгъауы:

 

Мæнмæ ба ес еунæг курдиадæ,

Мæ лимæн дæ, мæ гъун, мæ сахъес.

Æгас мæмæ æрцо æмбайладæй —

Мæ фæххуæцæн æма мæ ес-бес.

 

Æз алыхатт дæр дис кодтон, йæ чингуытæн цы æлвæст æмæ цыбыр нæмттæ ратты, ууыл. Иуæрдыгæй, зæрдæйыл æмбæлынц, иннæрдыгæй, уацмысты мидисамад æвдисынц. Афтæ та рауад ацы хатт дæр: чиныг гом дæр нæма бакæныс, афтæмæй цыдæр хъарм уылæн адæймаджы зæрдæйыл сæмбæлы. Æмæ уыйадыл цыдæр æхсызгон æнкъарæнмæ æнхъæлмæ кæсын райдайæм:

Мæ къæдзос арв æма мæ зæнхбæстæ,

Мæ ниййерæг, мæ хъаурæ дæттæг;

Дæ гъар уозæлд, дæ берæ стур хуæрзтæн

Æрцудæй ихæсфедæн рæстæг.

Фæсуæззау тухст æмæ æргомдзорæй

Зæрди тунтæй ци зар алвистон —

Дæу нивонд æй кæнун, мæ Дигорæ,

Дæу нивонд æй кæнун, Иристон!

 

Ацы рæнхъытæ мæм фæкастысты дзуапдæттæн хатдзæджы хуызæн. Æцæгæйдæр, æрцыдис йæ хæсфидæн рæстæг. Фæлæ диссаг æндæр хъуыддаджы мидæг ис: 8 рæнхъы мидæг куыд бацис поэты бон ахæм стыр хъуыдыты ас байтындзын? Кæд сын бынтон сабыр ныхасыуаг ис, уæддæр сæ мидæг хæссынц арф зæрдæскъæфæн сагъæс; сты æргом, цаутæй дзаг, рæстæджы комулæфты тыхт.

Æмдзæвгæты æмбырдгондмæ цы поэтикон уацмыстæ хаст æрцыдис, уыдоны æхсæн рахицæн кæнын æмбæлы, ног зæлтæ, ног хъуыдытæ æмæ ног мидисамад кæмæн ис, уыцы рæнхъытæ, сурæттæ, сагъæстæ. Уыдон æгасæй дæр барджынæй рахизынц поэты национ удыхъæдæй. Авторы мид æмæ æддаг миниуджытæ, объективон æмæ субъективон хатдзæгтæ, иууон æмæ дзыллон æууæлтæ, арæзтадон æрмæгау, сæ бынат æрдзон хуызы ссарынц поэты сфæлдыстадон æрмдзæфы. Авторы хъизæмар æмæ йæ уды сæрибар ныфсы хос сты йæ романтикон бæллынадон æмæ сфæлдыстадон нывæфтыдадæн. Уацмысы хуыз хъомысджын уæд вæййы, æмæ, фыст цæуыл æрцыд, уымæн йæ монон æмæ фæткæвæрдадон астæумагъз чиныгкæсæг куы банкъары. Ахæм æрдзон ахæстдзинæдтæм йемæ Колыйы-фырт цыдис дыууиссæдз азæй фылдæр. Йæхæдæг куыд хуымæтæг у, афтæ хуымæтæг æмæ уырнинаг сты йæ сурæттæ дæр, раст сæ цыма иууылдæр сабитæн фыста, уыйау, сæ мидисамад у æнцонæмбарæн, зæрдæмæдзæугæ æмæ нысанджын.

Колыйы-фырт ацы æмдзæвгæты æмбырдгондмæ йæхи куы цæттæ кодта, уæд æм цыдис æрдзон хуызы, миддунемæ хъусгæйæ. Йæ зæрдæмæ хъусын кæй зоны, уый йæ фервæзын кодта ихсыд ныхæстæй æмæ æрдæгæууылд хъуыдытæй. Фæлгонцты уагæвæрды рæзт хъуамæ, æнæмæнг, ахиза уæвынады тыгъдадыл, кæннод дзы фаг цардхъомыс нæ разындзæн. «Зæрдæмбæлæ»-йы мидис нын куыд равдыста, уымæ гæсгæ йæ авторæй рох никуы уыдис уыцы стыр æцæгдзинад. Æмæ уымæ гæсгæ йæ лирикон хъайтар æгасæй дæр йæ уд нывондæн хæссы монон сыгъдæгдзинадæн. Æнæ уымæй сыгъдæг æнкъарæнтæн уæвæн нæй. Уыцы æппæт æнкъарæнты алдымбыдæн Витали ссардта лиро-эпикон бындур æмæ йыл æнæрлæугæ амайы йе сфæлдыстады мæсыг. Амайы йæ удтухæн, йæ хидвæллой æмæ йæ уæлмонц уды цырагъы рухсмæ. Уымæй стырдæр хæс ирон поэтæн нæй ацы хуры бынмæ.

Колыйы-фырт бæрнон бынат (бæрнон нымæрдар) кæй ахсы, уый дзы рох никуы вæййы, цыфæнды лыстæг хъуыддæгтæм дæр кæсы лæмбынæг цæстæнгасæй. Уымæн æмæ хорз æмбары, чысыл æнтыстæн дæр йæ бон у, хъæмпы халау, стыр уæлтæмæнады зынг расайын. Витали арæх фæзæгъы: «Мах ахæм стыр литературæ не стæм, æмæ курдиаты уддзæфтæ алырдæм ракал-бакал кæнæм». Раст у фæлтæрдджын редактор: «Раттаджы къух райсаг у!». Дзырдаивады хъуыддаг дæр афтæ: автор хорзæй куы ницы зæгъа, уæд дзы чиныгкæсæг ницы райсдзæн. Хохы иу чысыл дур йæ фæдыл дурлæсæн куыд расайы, афтæ хицæн ногыссард хъуыды дæр хъуамæ суа ног уацмысы райдайæн… Фæлæ уымæн хъæуы зæды зæрдæ. Рæстдзинады цæстытæм комкоммæ бакæсын æнцон хъуыддаг нæу. Ахæм у сæ хъысмæт автор æмæ редакторæн дæр. Цыфæнды дзырдвæлдисæгæн дæр аргъ кæнын хъæуы объективон хуызы, иумæйагæй, æмиуады уылæнты — æмхуызон уавæрты бындурыл. Уымæ гæсгæ авторæн, зæгъинаг цы уай, уымæй æмбæхсын ницы хъæуы. Æмбæхст хъуыды адæймаджы хорзмæ никуы æркæны. Уæлдай зындæр вæййы æмдугоны тыххæй фыссын. Колыты Витали мæнæн æмгар дæр у æмæ хæлар дæр. Фæлæ мæ уый нæ хъыгдары йемæ æргом ныхас кæнын æмæ йæм комкоммæ кæсынæн. Æргом ныхас цырагъæй уæлдай нæу — дардмæ æнхъæвзы йæ хъарм.

Витали у хæдæфсарм адæймаг æмæ курдиатджын поэт. Цæсгомджын адæймаг уæвгæйæ, уый йæхиуыл никуы фервæссыд, фæлæ арфæйарфдæр цæуы сфæлдыстадон агурæнты фæндагыл. Уæрæх пайда кæны адæмон сфæлдыстадæй, дунеон литературæйы æмæ мадæлон æвзаджы суадонæй. Уыцы удуæлдай куысты тыххæй Малиты Васо раст фыста: «Ис ын йæхи хъæлæс, йæхи сæрмагонд интонацитæ, йæ нывтæ сты цæстуынгæ, ахадгæ. Æнцонæмбарæн, сыгъдæг адæмон æвзаг ын йæ уацмыстæ кæны зæрдæмæдзæугæ». Уый уымæн афтæ у, æмæ поэт йæ уацмыстæ æхсиды зæрдæйы риссæгтæ, сагъæстæ æмæ цинтæй. Дзыллæйы зæрдæмæ ма Виталийы сфæлдыстад ноджыдæр цæуы, зонд сын кæй нæ амоны, фæлæ семæ æмсагъæс кæй кæны, уый тыххæй дæр. Йæ лирикон фæлгонцтæ, хæххон суадонау, удварны хъæлæсæй лæдæрсынц зæрдæйы зондæй — зонды зæрдæмæ.

ХОЗИТЫ Барис

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here