Уыд царды фæзминаг, йæ куысты — бæрнон

0
139

 

Адæмы æхсæн кад æмæ радæй цæрæг чи уыдис, уымæйиу фыдæлтæ афтæ загътой: куысты дæр æмæ ирон æгъдауы дæр йæ фарн йæ разæй цæуы, зæгъгæ. Гъе ахæм дзырддзæугæ хистæртæй иу уыд мидхъуыддæгты оргæнты ветеран, зындгонд æхсæнадон архайæг, газет «Фыдыбæстæ»-йы бындурæвæрæг æмæ сæйраг редактор, публицист БАСКАТЫ Вадим.

Ирыстоны хæххон хъæу Ксуртæй рацæугæ сты Вадимы фыдæлтæ. Йæхæдæг та райгуырд ХъæрæсеЧеркессты республикæйы Къостайыхъæуы (Лабæйы). 1949 азы ам æнтыстджынæй каст фæци астæуккаг скъола. Уый фæстæ йæ царды сæйрагдæр хæстæй иу — æфсæддон службæ Советон Æфсады рæнхъыты. Ам рабæрæг йæ уæззау зонд, æфсæддон разамындæй йын цы хæстæ уыд, уыдонмæ бæрнон ахаст, цардмæ æмæ æхсæнадмæ æрвонг цæстæнгас. Ахæм зондахаст ын фæстæдæр стыр æххуыс фæци барады оргæнты кусгæйæ.

1955 азы Вадим каст фæци Ростовы юридикон скъола. Уый фæстæ райдыдта йæ бирæвæрсыг, ахадгæ æмæ бæрнон архайд Цæгат Ирыстоны Мидхъуыддæгты оргæнты. Йæ дæсныйады фыццаг къахдзæфтæ акодта куыд слестгæнæг. Цыфæнды бынаты дæр ма кусæд лæг, уæддæр йæ хæстæ бæрнонæй куы æххæст кæна, йе ‘фсармы æмæ адæмы цæсгомы раз къæмдзæстыг куы нæ уа, уæд хизы дæсныйады æмæ куысты бæрзæндтæм. Ахæм уыд Баскаты Вадим. 1957 — 1962 азты уыд Уголовон агуырды оперативон кусæг. Йæ дæсныйады йæхиуыл æнæрынцойæ кæй куыста Вадим, уый рабæрæг нæ республикæйы Мидхъуыд- дæгты министрады бар- дзырдæй йæ хæстæ сыгъ- дæг æфсармимæ кæй æх- хæст кодта Горæтгæрон районы милицæйы хайады сæргъы лæугæйæ, Дзæу- джыхъæуы Промышленон æмæ Ленины районы мили- цæйы хайæдты уголовон агуырды хъуыддæгтæн дзуапп куы лæвæрдта, уæд. Фæстæдæр та йæ снысан кодтой нæ республикæйы Мидхъуыддæгты министра- ды уголовон агуырды ха- йады сæргълæууæджы хæ- дивæгæй. Йæ профессио- налон куысты руаджы æр- гомгонд æрцыдысты амæй- ай тассагдæр фыдракæндтæ. Сæ саразджытæ та закъонады æмæ барады бындурыл баййæфтой аккаг æфхæрд.

— Вадим барады хъуыддæгты уыд, уыцы рæстæджы мидхъуыддæгты органты чи куыста, уыцы æрыгон кусджытæн, уыдонимæ æз дæр, нæ ахуыргæнæг, цæстуарзонæй нын амыдта нæ куысты алы фæзилæн дæр, йæ арф æмæ бирæ- вæрсыг зонындзинæдтæ никуы никæмæн бахæлæг кодта. Уымæй уæлдай ма йæ уды фидар уыд фыдæл- ты рæсугъд æгъдау. Йæ ба- кастæй, йе сныхасæй, йæ хъуыддæгтæй, Вадим æцæг ирон лæг уыд, зæгъгæ куы зæгъæм, уæд рæдыд нæ уыдзæн. Суанг пенсимæ куы рацыд, уæддæр разæнгар- дæй архайдта, канд респуб- ликæйы æхсæнадон царды нæ, фæлæ мидхъуыддæгты ветеранты советы куысты. Куыд зондджын æмæ фенд- джын хистæр, афтæ йæм цыдыстæм зондагур. Æмæ нын-иу не ‘ппæт фарстатæн дæр радта бæлвырд дзуæп- пытæ. Ахæм уагыл нæ баст- дзинад нæ хæлд суанг йæ царды фæстаг бонтæм. Æмæ нæ зæрдæйы йæ рухс сурæт цæрдзæн мыггагмæ, — дзырдта нын нæ респуб- ликæйы мидхъуыддæгты министры раздæры хæди- вæг, инæлар Сихъоты Сослан.

Ивгъуыд æнусы 90 азты райдайæны Вадим рай- дыдта æхсæнадон куыст кæнын. Уыцы рæстæг бын- дур æрæвæрдта æхсæна- дон организаци «Адæмон цæдис»-æн, газет «Фыдыбæстæ»-йæн. Организаци æмæ газетæн сæ хæстæ уыдысты иу — ирон адæмы иудзинадыл, фарныл архайын, нæ фыдæлты царды фæзминагдæр миниуджытæ нырыккон цардыл æфтауын. Вадим газет «Фыдыбæстæ»-йы бындурæвæрæг æмæ редактор кæй уыд, рæстаг зондæн аргъ кæнын кæй зыдта, нæ адæмы размæ цыд нын цы къуылымпы кæны, уыцы æппæт хабæрттыл æдæрсгæ æмæ æргомæй газеты йæ фыст уацты кæй дзырдта, уыцы бар лæвæрдта нæ интеллигенцийы минæвæрттæн дæр. Вадим цард рæстагæй, мæнгарддзинад нæ барста, хæрзиуæг æнхъæлæй Ирыстонæн хорзы никуы цыд. Фæлæ йын цы бантыст барады дæр æмæ æхсæна- дон царды дæр, уымæн нырма йæ хæрзтæ цард йæ- хæдæг æвдисдзæн. Мæ зæрдæ мæм афтæ дзуры, кæд Иры нæртон хъæбул — Хетæгкаты Къостайы фарн æмæ номæн исчи зæр- дæйæ аргъ кодта, уæд, уый уыд Вадим. Йæхи цард дæр уый тæразæй кæй барста, йæ ном сæнусон кæныны хъуыддагмæ йæхи сæрма- гонд æвæрæн кæй бахаста, уый рабæрæг абоны царды ирон æгъдау æххæст кæныны хъуыддагмæ цы цæстæй каст, уымæй. Ныртæккæйы ирон адæмæй кæмæндæрты ирон агъдау у æрмæстдæр бахæрд æмæ бануæзт, хи уæлдай хатт адæмы цæстмæ равдисыны фæрæз. Ахæм губындзæлтæ, цыбæлтæ, рæучитæ, бæлас гуыппы тыххæй фæлдахджытæ йе ‘нæуынон уыдысты Баскаты Вадимæн. Сæ ныхмæ æмæ ирон æгъдауы æфсонæй «къæбæл- дзыг митæ» чи кодта, уыдо- нæн ныхкъуырд лæвæрдта йæ фыст уацты, раныхæсты. Уыцы хъуыды бавæрдта 2012 азы 30 ноябры йæ бинонтæм æмæ мыггагмæ цы ныстуан ныффыста, уым дæр. Чи йæ бакæса, уый ноджы тынгдæр бамбар- дзæн, Вадимы зæрдæйы æцæг ирон лæджы зæрдæ кæй уыд, уый. Ацы зæххыл рæстагæй фæцард Вадим, æмæ йæ йæ ныстуаны дæр куырдта йæ фæстаг фæндагыл дæр æй сабыр æмæ æнæ уæлдай «буцгæнæн» митæй куыд арвитой, æмæ йын йæ ахæрæты фæндаджы æгъдæуттæ дæр уыцы уагыл куыд кæной.

Вадимæн йæ царды тырыса уыд Къоста. Гуыргæ дæр ракодта цытджын поэты номыл хъæуы. Уый фæрцы фæхъæздыгдæр сты Дзæуджыхъæуы Къостайы мемориалон хæдзар-музейы æвæрæнтæ, Хетæджы-фырты тыххæй Вадим ныффыста цалдæр мидисджын уацы, ахæм уагыл фыст сты йæ радзырдтæ дæр. Йæ рæстæджы Хъæрæсе-Черкессты республикæйы Лабæйы хъæуы тыххæй бирæ æрмæджытæ ныффыста филологон наукæты кандидат, ацы хъæуæй рацæуæг Цæллагты Валодя. Зындгонд у историон наукæты доктор, профессор Калоты Барисы монографии «Вторая родина Коста». Ацы цымыдисаг æрмæджыты фарсмæ æрæвæрæн ис Баскаты Вадимы фыст уацау «Дорога мощенная слезами». Уацауы автор аивадон литературæйы фæрæзты фæрцы арæхстджынæй равдыста ирон адæм Хъæрæсемæ куыд лыгъдысты, цавæр зынтæ бавзæрстой уырдæм лидзгæйæ, хъæуы сæ цард куыд арæзтой, ирондзинад æцæгæлон адæмы æхсæн цæргæйæ куыд хъахъхъæдтой, кæрæдзимæ цавæр зæрдæ дардтой, уыцы æппæт хабæрттæ. Сæйрагдæр та нæ Вадим йæ уацауы зонгæ кæны Хетæгкаты Леуан æмæ Къостайы, стæй фыццаг ирон сылгоймаг-драматург, фыссæг Кочысаты Розæйы царды бирæ цымыдиссаг факттимæ. Уацау хицæн чиныгæй рацыд дыууæ хатты. Абон ын чингуыты дуканиты ссарæн дæр нал ис. Уымæй уæлдай Вадим йæхи хардзæй хицæн чингуытæй рауагъта Хетæгкаты Къостайы этографион очерк «Особа», инæлар Куындыхаты Муссæйы мемуартæ, зындгонд историк Кокиты Георгийы зонадон куыстытæ.

Дæлбулкъон Баскаты Вадимæн йæ барадон æмæ æхсæнадон архайды тыххæй нæ бæстæйы æмæ республикæйы хицауад кæддæриддæр кодтой аккаг аргъ. Алы рæстæджыты йын лæвæрд æрцыд Советон Цæдисы Мидхъуыддæгты министрады арфæйы гæххæттытæ, майдан «Ирыстоны намысæн».

Йæ царды фæстаг азты кæд Баскаты Вадим рынчын уыд, уæддæр æй нæ рох кодтой йæ хæстæджытæ, раздæры æмкусджытæ йæ бирæ хæлæрттæ, зонгæтæ. Цалдæр хатты йæм йæ хæдзары уазæгуаты уыд нæ республикæйы мидхъуыддæгты министр Михаил Скоков, зæрдиаг ныхас-иу фæкодта Вадимимæ.

— Æз бирæ рæтты куыстон, дзæвгар адæмыл сæмбæлдтæн мæ царды, фæлæ Баскаты Вадимимæ куыд бахæлар дæн, хорзæй йæ æгъдау, йæ ныхас æмæ уагыл кæмæн баууæндыдтæн, ахæм хистæртæ бирæ нæ федтон. Ахæм лæгтæ сты æмæ кæддæриддæр уыдзысты дæнцæгæн хæссинаг, — загъта Вадимы æвæрæн бон Михаил Скоков.

Лæг кæм райгуыры, царды хур кæм фены, уыцы хъæу æмæ къонамæ кæддæриддæр фæтырны уæлдай зæрдиагæй. Вадим дæр уарзта йæ райгуырæн Къостайыхъæу (Лабæ) йæ цæрджытæ дæр ын æмбæлгæ аргъ кæй кодтой, кæй йæ нымадтой, уый бæрæг у, мæнæ ацы фыстæгæй. Уый дæр Вадимы бинонтæм сæрвыстой Вадимы адзалы фæдыл. Уым фыссынц (дæттæм æй уырыссагау, цæмæй хуыздæр банкъарат йæ ныффысджыты зæрдæбын хъуыдытæ): «От нас уходит наш земляк Вадим Петрович, жизнь и судьба которого достойны уважения, восхищения и памяти. Его всегда отличали неординарный ум, нацеленность на результат и житейская хватка. Вадим Петрович завоевал симпатии людей умением договариваться, понимать людей и налаживать прочные отношения, основанные на доверии и доброжелательности. Поэтому у Вадима Петровича было много друзей, деловых контактов и крепкая дружная семья. Обладая высокой внутренней культурой, выдающимися нравственными качествами, личным обаянием, Вадим Петрович всегда помогал тем, кто к нему обращался, откликаясь на беду, так как личность его была весомой и значимой в нашем обществе, как и его решения, мнения и поддержка. Мы горды тем, что Вадим Петрович был в нашей жизни, поскольку принес в нее много света, тепла и добра. Помним. Любим. Скорбим…»

Ацы хъуыдыты фæстæ скæнын ис ахæм хатдзæг: лæгæн йæ райгуырд у Хуыцау æмæ æрдзы хъомысæй. Фæлæ ацы зæххыл йæ фæд цавæр хуызы ныууадздзæн, уымæн та йæхицæй фæстæмæ ничи у дзуапдæттæг. Баскаты Вадим царды йæ размæ æвæрд хæстæ æххæст кодта сыгъдæгзæрдæйæ, йæ ирон адæмы раз куыд фæрнджынæй фæцард, ахæм рухс уæд йæ бынат уыцы дунейы дæр…

 

ГАСАНТЫ Валерии

 

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here