Владимир ПУТИН: «Нæ бæстæйы хъомыс цæуы йæ адæмæй»

0
19

 

Знон Уæрæсейы Президент Владимир Путин йæ æрвылазон Ныстуанимæ раныхас кодта Уæрæсейы Федерацийы Федералон Æмбырды раз.

Æмбырды архайдтой Федерацийы Советы уæнгтæ, Паддзахадон Думæйы депутаттæ, Хицауады уæнгтæ, Конституцион æмæ Сæйраг тæрхондæтты разамонджытæ, губернатортæ, æхсæнадон архайджытæ, дзыллон информацийы фæрæзты минæвæрттæ.

Дæлдæр мыхуыр кæнæм Президенты Ныстуаны сæйрагдæр уагæвæрдтæ цыбыргондæй.

Национ проекттæ æмæ майы Указ

Ацы Ныстуаны мæхицæн сæйрагдæрыл нымайын мидбæстон социалон æмæ экономикон рæзты фарстытæ. Уыцы æууæл хынцгæйæ, фыццаджы-фыццагдæр, æргом аздахын хъæуы, майы Указы, стæй национ проектты нæ размæ цы нысантæ сæвæрдтам, уыдонмæ. Уыцы ахсджиаг документты сæ бынат бацахстой, нæ бæстæйы цæрджытæ сæ зæрдæ цæуыл дарынц, æппæт уыцы фæрныг нысантæ. Национ проекттæ æххæстгæнгæйæ, кусдзыстæм не ‘мбæстæгты цард фæхуыздæр кæныныл, рухсдæр фидæн саразыныл.

Нæ размæ сæвæрдтам дардæмгъуыдон нысантæ. Фæлæ уыцы стратегион хъуыддæгтыл кусын хъæуы абон. Раивæз-баивазæн рæстæг нæй, организацион къæпхæныл рахызтыстæм, ныр та ралæууыд бæлвырд æмæ бæстон куысты рæстæг. Кæй зæгъын æй хъæуы, нæ размæ æвæрæм вазыгджын нысантæ, фæлæ уыцы домæнтæй иуварс ахизæн нæй. Нæ бæстæ хъуамæ цæуа æрмæстдæр размæ.

Адæмы цæст уынаг у. Кæцыфæнды адæймагæн дæр ахсджиаг у йæхиуыл банкъарын царды хорзæрдæм ивддзинæдтæ. Æмæ кæддæры фидæны нæ, фæлæ абон. Æмæ хицаудзинады æххæстгæнæг оргæнты куыст хъуамæ уа уæлдай ахадгæдæр, уæлдай хъомысджындæр. Æмæ уыцы архайды раздзог хъуамæ уа Уæрæсейы Хицауад.

Сæрмагондæй мæ зæгъын фæнды: нæ рæзты ног проекттæ федералон кæнæ ведомствæйон не сты. Уыдон бæлвырдæй сты æппæтнацион проекттæ. Сæ бæрæггæнæнтæ хъуамæ фæзыной Федерацийы алкæцы регионы, алкæцы муниципалитеты цардыл дæр.

Бæлвырд у: фæстаг азты дæргъы зæрдиаг куысты фæрцы нæ къуыхы цы æнтыстдзинæдтæ бафтыд, уыдон нын фадат дæттынц, цæмæй нæ бæстæйы дарддæры райрæзты проекттæн рахай кæнæм фагæй фылдæр финансон фæрæзтæ. Уыцы æхца нын лæварæй ничи радта, хæсæй дæр сæ никæмæй райстам. Уыцы фæрæзтæ бакуыстой нæ бæстæйы цæрджытæ сæ иумæйаг фæллойæ. Æмæ уыцы финансон хъомысæй афтæ спайда кæнын хъæуы, цæмæй нæ бæстæйы хъару, алкæцы уæрæсейаг бинонты фæрныгад дæр фидардæр кæна. Хæстæгдæр рæстæг, бæлвырддæр дзургæйæ, ацы аз, адæм сæхиуыл хъуамæ банкъарой царды хуыздæрæрдæм ивддзинæдтæ. Æмæ национ проекттæ куыд æххæстгонд цæуынц, уымæн аргъгæнæг, фыццаджы-фыццагдæр, уыдзысты адæм сæхæдæг. Адæмы хъуыдыйы бындурыл аргъгонд цæудзæн, хицаудзинады æххæстгæнæг оргæнтæ национ проекттыл куыд кусынц, уымæн дæр.

Демографи æмæ бинонты фæрныг цард

Нæ нысанты сæйрагдæртæ — адæмы цард æмæ æнæниздзинад хъахъхъæнын, бинонтæн æппæтвæрсыг æххуыс кæнын. Нæ бирæнацион æхсæнадæн уæлдай ахсджиагдæр сты бинонтæ, сывæллæтты райгуырд, хистæр фæлтæртæн кад кæнын. Уыцы бындурон æууæлтæ æнгомдæр æмæ фидардæр кæнынц не ‘хсæнад. Бинонты цард фæрныгдæр кæныныл ныронг дæр куыстам, амæй фæстæмæ дæр ыл æппæт хъарутæй архайдзыстæм. Уымæй аразгæ уыдзæн нæ фидæн. Æмæ уый у паддзахады, граждайнаг æхсæнады, дины организациты, политикон партитæ æмæ дзыллон информацийы фæрæзты иумæйаг хæс.

Уæрæсе ныртæккæ ис уæззау демографион уавæры. Ноггуырдты нымæц фæкъаддæр. Абоны уыцы уавæрыл æвзæрæрдæм сахадыдтой Фыдыбæстæйы Стыр хæст, Советон Цæдисы фехæлд нæ бæстæйæн цы зиантæ ракодта, уыдон дæр. Фæлæ ахæм уавæрмæ иуварсæй кæсæн нæй.

2000-æм азты райдайæны демографион къуыхцытæ аиуварс кæнынæн мадзæлттæ ссардтам. Абоны зæрдæхсайгæ уавæр хуыздæрæрдæм фæивын нæ къухы кæй бафтдзæн, ууыл дæр дызæрдыг нæ кæнын.

Ныридæгæн цæттæ сты бинонтæн уæлæмхасæн æххуысы мадзæлттæ.

Зындгонд куыд у, афтæмæй бюджеты æххуыс лæвæрд цæуы, фыццаг æмæ дыккаг сывæллонæн (ахæм фиддонтæ бинонтæн дæттынц, цалынмæ сывæллоныл 1,5 азы сæххæст уа, уæдмæ). Ахæм фиддонтæ алкæцы регионы дæр алыхуызон сты. Зæгъæм, Белгороды облæсты — 8 мин сомы, Чукоткæйы автономон зылды та — 22 мин сомы (рæстæмбис нымадæй та — 11 мин сомы иу сывæллоны хыгъдмæ). Абон ахæм паддзахадон æххуыс дæттынц, иу адæймаджы хыгъдмæ бинонты æфтиæгтæ фæцæрынæн æппынкъаддæр æхцайы бæрцæй къаддæр кæмæн сты, уыдонæн. Ныр та акъахдзæф кæнын хъæуы дарддæр. Фæндон хæссын, цæмæй 2020 азы 1 январæй ахæм фиддон дæттын райдайæм, фæцæрынæн æппынкъаддæр æхцайы дыууæ бæрцæй къаддæр æфтиæгтæ кæмæ хауы, уыцы бинонтæн дæр.

Иннæ хъуыддаг. Сахъат сывæллæттæм кæсыны паддзахадон пособийы бæрц у æрмæстдæр 5,5 мин сомы. Фæндон хæссын, цæмæй уыцы пособийы бæрц 1 июлæй фæстæмæ сырæза 10 мин сомы онг. Æмбарын æй, уыдон стыр æхцатæ не сты. Фæлæ сахъат сывæллон кæм хъомыл кæны, уыцы бинонтæн ахæм æххуыс дæр ахадгæ уыдзæн.

Иу фиппаинаг ма. Уæрæсейаг бинонты æфтиæгтæ, æнæмæнг, хъуамæ рæзой. Уый вазыгджын æмæ æмиуадон нысан у. Куыст ыл цæудзæн æппæтвæрсыгæй. Уыимæ, комкоммæ цы хъуыддæгтæй аразгæ уыдзæн, уыдонæй иу уыдзæн, бинонтæ цы хъалонтæ фидынц, уыдоны бæрц къаддæр кæныны æууæл. Ацы фарст хъуамæ лыггонд цæуа хуымæтæг фæткыл: сывæллæттæ фылдæр — хъалонтæ къаддæр. Фæндон хæссын, цæмæй бирæсывæллонджын бинонтæн фæкъаддæр уа сæ исбонадон хъалон.

Регионтæн хæс кæнын, цæмæй бирæсывæллонджын бинонты хъалонты уаргъ фæкъаддæр кæнынæн уæлæмхасæн мадзæлттæ саразой.

Хицауад æмæ Уæрæсейы Центрон банкæн та амонын, цæмæй дарддæр дæр кусой ипотекæйы фиддонты проценттæ къаддæр кæныныл. Фыццаг къæпхæныл уыцы процент хъуамæ фæкъаддæр уа 9 проценты онг, уый фæстæ — 8 проценты онг. Фæстæдæр та хъуамæ уа ноджы къаддæр, ома, майы Указы куыд нысангонд у, афтæ.

Кæй зæгъын æй хъæуы, уыцы æмæ æххуысы иннæ мадзæлттæн бахъæудзæн уæлæмхасæн финансон фæрæзтæ. 2019 азы ахæм хæрдзтæ суыдзысты 7,6 миллиард сомы, 2020 азы — 21,7 миллиарды, 2021 азы та — 30,6 миллиард сомы. Специалистты нымадмæ гæсгæ, уыцы æххуысы мадзæлттæ фæзындзысты 600 мин бинонтыл.

Бирæсывæллонджын бинонтæн нысангонд цæудзысты паддзахадон æххуысы æндæр программæтæ дæр. Цæмæй мæгуырдзинадæн бынат ма уа Демографион уавæры нывылдзинад, царды дæргъвæтиндзинад æмæ иннæ хабæрттæ комкоммæ баст сты мæгуырдзинадæй фервæзыны нысантимæ. Уæ зæрдыл уын æрлæууын кæндзынæн, 2000 азы не ‘мбæстæгтæй 40 милуаны мæгуыртыл нымад кæй уыдысты, уый. Ныртæккæ мæгуыртæ сты 19 милуаны бæрц — уый дæр бирæ, æгæр бирæ у. Фæстаг рæстæг уыцы адæмы нымæцыл иуцасдæр бафтыд. Бæлвырд у, мæгуырдзинадимæ тохы мадзæлттæ фæхъомысджындæр кæнын кæй хъæуы, уый.

Куыд дунейы, афтæ нæ бæстæйы дæр бирæ аххосæгтæ ис. Мæгуыры ном адæймаджы æдых кæны, йæ царды ныфс ын байсы. Паддзахад уыцы адæмæн хъуамæ æххуыс кæна царды зын уавæрæй рацæуынæн. Адæймагæн хъуамæ æххуыс уа куысты бынат бацагурыны, профессионалон дæсныдзинад фæбæрзонддæр кæныны хъуыддæгты. Хи чысыл хæдзарад кæнæ куыстуат байгом кæныны фæндон кæмæ уа, уыдонæн та хъæуы финансон æгъдауæй æххуыс кæнын. Куыд нысангонд цæуы, афтæмæй алкæцы бæлвырд уавæры дæр хаст цæудзæн, хицæн адæймаджы цардыл хуыздæрæрдæм чи фæзына, ахæм уынаффæ. Уыимæ, ахæм паддзахадон æххуысæй спайда кæнгæйæ, алы адæймаг дæр йæхимæ хъуамæ райса бæлвырд хæстæ, ома, разы уа ног дæсныйад райсыныл, куысты бынат бацагурыныл, йæ бинонтæ æмæ сывæллæттæ дарыны хæс йæхимæ райсыныл. Дунейы бæстæты ахæм архайды фæлтæрддзинад ис, хорз бæрæггæнæнтæ æвдисын. Æмæ йæ царды уавæртæ фæхуыздæр кæнынмæ æцæгæйдæр чи тырны, уыцы адæймагæн ахæм социалон компакт фадат дæтдзæн.

Специалистты нымадмæ гæсгæ, ахæм паддзахадон æххуысы мадзæлттæй спайда кæныны фадат уыдзæн 9 милуан адæймагæн. Хицауадæн хæс кæнын, цæмæй фидæн азы райдайæнæй фæстæмæ æмæфсисады уагæвæрды бындурыл регионтимæ иумæ æххæст кæнын райдайой социалон контрактты программæ. Дарддæр. Абон не ‘мбæстæгтæй бирæты бахъæуы фæлхасадон кредиттæ райсын. Кæй зæгъын æй хъæуы, ахæм къахдзæф акæнгæйæ, алкæцы адæймаджы дæр хъæуы йæ бæрнондзинад æмæ йæ хъарутæ хынцын. Фæлæ царды бирæ алыхуызон хабæрттæ æрцæуы: чи æгуыстæй баззайы, чи та низы ахæсты бахауы… Æмæ ахæм уавæрты адæймаджы «хурхыл бахæцын» дæр раст нæ уыдзæн. Æмæ цæмæй афтæ ма уа, уый тыххæй хъæуы бацæттæ кæнын уæлæмхасæн закъонæвæрынадон зæрдæдарæнтæ.

Фарст вазыгджын у, æмæ дзы хынцын хъæуы алкæцы фæзилæн дæр.

Адæмы æнæниздзинад

Иннæ ахсджиаг хъуыддаг у адæмы æнæниздзинад. Зонын æй, къабазы уавæр, медицинон лæггæдты хæрзхъæддзинад хуыздæрæрдæм ивынц. Фæлæ абоны уавæр адæмæй бирæтæ фагыл нæ нымайынц. Адæймаг фыццаджы-фыццагдæр йæ цæст æрæвæры медицинон лæггæдты фыццаг къæпхæны кусæндæттыл: поликлиникæтыл, амбулаторитыл, фелшырон — акушерон пункттыл. Æмæ æппæты фылдæр фаутæ дæр ацы уагдæтты куыстмæ ис. Иу ран дохтырмæ рад цалдæр боны бацахсы, иннæ ран медицинон хъæугæ техникæ нæ разыны, дæрддзæф цæрæн бынæтты та арæх дохтыр дæр нæ разыны.

2020 азы кæронмæ медицинон лæггæдтæй спайда кæныны фадат хъуамæ уа Уæрæсейы æппæт цæрæн бынæтты адæмæн дæр, æмæ уыцы нысаныл бæлвырд куыст цæуы. Зæгъæм, 2019-2020 азты арæзт æмæ цалцæггонд хъуамæ æрцæуой ноджыдæр ма 1590 амбулатори æмæ фелшырон-акушерон пункты.

Ныртæккæ цалдæр уæрæсейаг регионы æххæстгонд цæуы сæрмагонд проект «Хъахъхъæнæг поликлиникæ». Уыцы проекты фæрцы зынгæ фæкъаддæр дохтырмæ рады лæууыны рæстæг, хуыздæр кæны медицинон лæггæдты æмвæзад дæр. Фæлæ ахæм поликлиникæты нымæц нырма бирæ нæу. Уыцы æууæл хынцгæйæ, Хицаудæн хæс кæнын, цæмæй ацы аз зынгæ фæфылдæр кæной ног фæткыл кусæг поликлиникæты нымæц. Фидæн азы та сфидар кæнын хъæуы, медицинон лæггæдты ног стандæрттæ, уыимæ, сæрмагонд æргом аздахын хъæудзæн сывæллæтты поликлиникæты куыстмæ.

Хæстæгдæр æртæ азы дæргъы бæстон бакусын хъæуы æнæниздзинад хъахъхъæнынады къабазы информатизацийы къæпхæн фæбæрзонддæр кæныныл. Уыцы æмгъуыдмæ æппæт хъарутæй хъуамæ кусын райдайа медицинон кусæндæтты, афтекты, дохтыртæ æмæ рынчынты электронон æмархайды системæ. Уыцы иумæйаг электронон системæмæ хъуамæ хаст æрцæуой медикон-социалон экспертизæйы лæггæдтæ дæр. Уыцы æууæл фадат ратдзæн, цæмæй ацæргæ кæнæ сахъат адæм, стæй сывæллонджын бинонтæ къаддæр рæстæг æрвитой хъæугæ специалисттæм бахауынæн.

Фыццаградон медицинон æххуысы кусæндæттæн иумæйаг у дæсны специалисттæй ифтонгдзинады фарст дæр. Уыцы уавæр хуыздæрæрдæм фæивынæн дæр арæзт цæуы уæлæмхасæн мадзæлттæ, куыд Федерацийы, афтæ регионты æмвæзадыл дæр. Уыцы мадзæлттæй иу суыдзæн сæрмагонд программæ «Хъæууон дохтыр» фæхъомысджындæр кæныны хъæппæрис. Фæуæрæхдæр кæнын хъæуы, программæйы архайыны фадат кæмæн ис, уыцы специалистты номхыгъд. Зæгъæм, фæндон хаст цæуы, цæмæй программæйы фæлгæты хъæутæ æмæ чысыл горæттæм кусынмæ ацæуыны фадат уа, 50 азæй фылдæр кæуыл цæуы, ахæм специалисттæн дæр. Уыимæ, уыдонæн дæр æххуысы хуызы лæвæрд цæудзысты: дохтырæн — 1 милуан сомы, фелшырæн та — 500 мин сомы.

Бæлвырд архайд цæуы диспансеризаци æмæ профилактикон медицинон цæстдарды системæ æппæт хъарутæй скусын кæныныл дæр. Уымæй уæлдай, хæстæгдæр азты æнæниздзинад хъахъхъæнынады уагæвæрды æрцæудзæн æндæр зæрдæзæгъгæ ивддзинæдтæ дæр.

Алкæцы адæймаг дæр йæхиуыл хъуамæ банкъара паддзахады аудындзинад.

Экономикон рæзты нысантæ

2021 азмæ уæрæсейаг экономикæйы рæзт хъуамæ фæуа 3 процентæй фылдæр, фæстæдæр азты та — дунеон экономикæйы бæрæггæнæнтæй бæрзонддæр. Уыцы нысантæ Хицауады æрвылбоны архайды фæтк сты.

Хицауад æмæ Центрон банк дарддæр дæр хъуамæ бæлвырд мадзæлттæ аразой, цæмæй инфляцийы бæрæггæнæнтæ пъланон бæрцытæй фылдæр ма уой. Уыцы æууæл нын фадат дæтдзæн национ проекттæ æмæ æндæр ахсджиаг программæтæ афойнадыл æххæст кæнынæн. Бæстæйы дарддæры экономикон рæзтæн ис фидар финансон бындур. Уыцы хъомысæй хæдзардзинæй пайда кæнгæйæ, Хицауад æмæ Центрон банк хъуамæ ахадгæ мадзæлттæ аразой дарддæры экономикон размæцыдæн.

Дарддæры рæзт къухы бафтдзæн, экономикæйы цы лыггæнинаг фарстатæ бамбырд, æрмæстдæр уыдон аиуварс кæнгæйæ. Уыцы мадзæлттæн сæ фыццаг — куыстады æнтыстдзинадыл, æппæты ногдæр технологитыл æнцой кæнгæйæ, дзæвгар бафтауын. Уыимæ, хъуамæ бæрзонддæр кæной уæрæсейаг продукцийы хæрзхъæддзинад æмæ ерысхъомдзинад. Сæрмагонд æргом аздахын хъæуы, цæмæй фылдæр кæна хомаг нæ, фæлæ цæттæ продукцийы экспорт.

Хъуамæ рæзой экономикæйы æппæт къабæзтæм комкоммæ инвестицитæ дæр. 2010 азмæ уыдоны бæрцыл хъуамæ бафта 6-7 проценты бæрц. Уыцы нымæцтæ къухы цас æххæстдæрæй бафтой, уый бæрц æнтыстджындæрыл нымад цæудзæн Хицауады архайд. Экономикон размæцыды фæндагыл æнæмæнг ахсджиаг у дæсны специалисттæ цæттæ кæныны хъуыддаг дæр. Уæлдæр амынд æппæт нысанты фæдыл дæр арæзт æрцыд сæрмагонд программæтæ. Алкæцыйыл дæр куыст цæуы бæлвырд фæткмæ гæсгæ.

Уæрæсейы хæдбардзинад æмæ дунейы æдасдзинад

Уæрæсе уыд æмæ дарддæр уыдзæн хæдбар паддзахад. Уый у æнæфæцудгæ æууæл. Кæнæ уыдзæн хæдбар паддзахад, кæнæ та бынтондæр фесæфдзæн. Уый хъуамæ не ‘ппæтдæр бæстон æмбарæм.

Нæ æддагон политикæ æнцой кæны бæлвырд æууæлтыл: бæстæты ‘хсæн æууæнк æмæ хæлар ахастдзинæдты нывылдзинад, экономикон æмгуыстад, хæстон быцæутæй тасдзинæдтæ ма ‘руадзыны мадзæлттæ, культурæйы, ахуырады, наукæ æмæ иннæ къабæзты æмархайд. Æппæт уыцы бындуртыл æнцой кæны, Иугонд Нациты Организацийы, Хæдбар Паддзахæдты Æмхæларады, Æмгуыстады шанхайаг иугонд æмæ æндæр дунеон организацитимæ цы æмгуыстад кæнæм, уый.

Белоруссимæ не ‘фсымæрдзинад — хъомысджындæр, Китаимæ нæ æмархайд — фидардæр, Еврази æмæ дунейы иумæйаг æдасдзинад нывылдæр кæныныл амæй фæстæмæ дæр кусдзыстæм. Нæ зæрдæ дарæм, Евроцæдисы бæстæтæ дæр Уæрæсеимæ политикон æмæ экономикон ахастдзинæдтæ банывыл кæнынмæ тырнындзинад кæй равдисдзысты, ууыл.

Æдасдзинады фарстытыл дзургæйæ, æнæмæнг фæнысан кæнын хъæуы, бæстæйы райрæзт æмæ дарддæры æнтыстджын размæцыдæн сабырдзинад æнæмæнг хъæугæ фæрæз кæй у, уый. Æмæ бæстæйы хъахъхъæнынадон уарт фидардæр кæныныл цæуы ахадгæ куыст.

Зынаргъ æмбæлттæ! Нæ размæ лæууы бирæ хæстæ. Уыцы нысантæм фæндагыл архайæм ныфсджын æмæ уæндон мадзæлттæй. Æмæ ма йæ иу хатт зæгъын: нæ размæлæууæг нысантæ къухы бафтдзысты æрмæстдæр нæ хъарутæ æрбангом кæнгæйæ. Уæд æнтыстджын уыдзыстæм Уæрæсейы фæрныгадæн куысты.

Æрмæг бацæттæ кодта СЛАНТЫ Аслан

 

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here