Республикæ Цæгат Ирыстон-Аланийы Сæргълæууæджы ÆРВЫСТÆГ

0
26

 Республикæ Цæгат Ирыстон-Аланийы социалон-экономикон рæзты сæйраг фæндæгтæ æмæ Республикæ Цæгат Ирыстон-Аланийы Хицауады 2018 азы куысты бæрæггæнæнты тыххæй

Мæ зынаргъ æмбæстæгтæ! Абон ивгъуыд азы куыстæн кæнæм хатдзæгтæ æмæ сбæлвырд кæндзыстæм, республикæйы Хицауады архайды фæрцы нæ адæмы царды уавæртæ фæхуыздæр кæныныл чи сахаддзæн, уыцы сæйраг фарстытæ. Зынаргъ депутаттæ, коллегæтæ, республикæйы цæрджытæ æмæ уазджытæ!

Иннæ хæттыты куыд вæййы, афтæ та ныр дæр æркæсдзыстæм нæ куысты бæрæггæнæнтæм, стæй снысан кæндзыстæм, Цæгат Ирыстоны адæмы фæрныгад хъомысджындæр цæй фæрцы кæндзæн, уыцы хъуыддæгтæ.

Сæрмагонд федералон программæты архайгæйæ, уыцы нысанмæ ныфсджын къахдзæфтæй цæуæм. Нывылгонд цæуынц социалон объекттæ: аразæм æмæ цалцæг кæнæм сывæллæтты рæвдауæндæттæ, скъолатæ, рынчындæттæ, фелсырон-акушерон пункттæ, аразæм ног фæндæгтæ.

Фæлæ рæстæг домы, цæмæй нæ республикæйы цæрджытæн фылдæр фадæттæ уа аккаг куыстæн, хорз мыздæн, цæмæй адæмы æфтиæгтæ рæзой. Æрмæстдæр уæд уыдзæн дзурæн не ‘мзæххонты царды уавæртæ зынгæ фæхуыздæр кæныныл. Уыцы нысан къухы бафтдзæн уæлæмхасæн кусæн бынæттæ гом кæнгæйæ, стæй алкæцы адæймаджы хъомыс раргом кæнынæн фадæттæ аразгæйæ. Хицауады архайды уыцы нысантæ хæстæгдæр азты хъуамæ суой сæйрагдæртæ. Æрмæстдæр уæд уыдзæн нæ бон зæгъын, нæ сæйраг хæс кæй сæххæст кодтам, уый.

Республикæйы горæттæ æмæ хъæуты цæрджытимæ арæх фембæлын. Уыцы фембæлдтыты мын адæм æргомæй радзурынц сæ тыхстаг фарстыты тыххæй. Æмæ сæйрагдæр фарста — адæмы царды ныллæг æмвæзад. Уыцы æууæл хынцгæйæ, ивгъуыд азы бюджетон къабазы кусджыты мызд фæфылдæр кæнынæн дихгонд æрцыд 833 милуан сомы.

Абон фæнысан кæндзынæн, нæ адæмы царды уавæртæ фæхуыздæр кæныныл чи сахаддзæн, уыцы сæйрагдæр проекттæ.

Уыдон æххæст кæныныл кусдзыстæм, бæстæйы Президент Федералон Æмбырдмæ йæ æрвылазон Æрвыстæджы цы фыццаградон нысантæ сæвæрдта, уыдон хынцгæйæ.

Цæгат Ирыстон уæрæх архайы, социалон-экономикон райрæзтæн ахъаз чи фæуыдзæн, æппæт уыцы национ проектты.

Уæрæсейы Президент Владимир Путин æмæ бæстæйы Хицауады Сæрдар Дмитрий Медведевæй бузныг дæн, Цæгат Ирыстонмæ иудадзыгдæр лæмбынæг цæстдард кæй ис, уый тыххæй.

Республикæйы Хицауадæн хæс кæнын, цæмæй къæпхæнгай æххæстгонд цæуой æппæт æвæрд нысантæ дæр.

Æппæт уыцы хъуыддæгтæ хыгъд æрцыдысты 2030 азмæ Республикæ Цæгат Ирыстон-Аланийы социалонэкономикон рæзты стратегийы. Уыцы ахсджиаг документыл æхсæнады минæвæрттæ бæстон æрныхас кодтой. Стратегийы уагæвæрдтæн хорз аргъ скодтой хицаудзинады федералон оргæнтæ. Документы сæ бынат ссардтой æппæт пайдайаг фæндæттæ дæр, æмæ йыл ныридæгæн куыст цæуы. Фæлæ бюджет нывыл куы нæ уа, уæд уыцы нысантæ къухы нæ бафтдзысты.

Финанстæ

2016 азы райдайæнмæ республикæйы финансон уавæр уыд зæрдæхсайгæ, тæссаг уыд, социалон æгъдауæй ахадгæ хъуыддæгтæ кæй фæкъуыхцы уыдзысты, уымæй.

Фæлæ махæн бантыст уавæр фæивын. Мæ хъуыдымæ гæсгæ, уæд цы фæндагыл æрлæууыдыстæм, уый уыд раст.

Къæпхæнгай рæзынц нæхи æфтиæгтæ. Бюджеты уавæр нывылдæр кæны. Фæстаг азты хъалонты æмæ æндæр æфтиæгты рæзт рауад 42,4 проценты. Уый фæрцы дыууæ хатты фæкъаддæр сты раздæры азты кредитон хæстæ, 40 проценты бæрц фæкъаддæр кодтам, республикæйы бюджетыл хæстæ фидынæй цы уæззау уаргъ уыд, уый.

Æмæ ахæм бæрæггæнæнтæ къухы бафтыд, нæхи куыстадон хъарутыл æнцой кæнгæйæ. Нæ нысантæ фæрæстмæ сты. Зæгъæм, кæд раздæр карз нозтуадзæг промышленносты æрвылазон æфтиаг 680 милуан сомы уыд, уæд 2016 азы та — 2 миллиард сомы бæрц, 2018 азы та уыцы бæрæггæнæн схызт 2,8 миллиард соммæ.

Фæлæ федералон центр иуæй-иу ивддзинæдтæ бахаста карз нозты продукцийыл акцизты æфтиæгтæ дих кæныны фæткæвæрдмæ. Хъыгагæн, уыцы æууæл иуцасдæр фæкъахыр кодта æфтиæгты рæзт.

Фæлæ уæддæр ивгъуыд азы нæ къухы бафтыд æфтиæгтыл 10,8 проценты (кæнæ 1,5 миллиард сомы) бафтауын. Æмæ уый хорз бæрæггæнæн у.

Бюджеты æфтиагджын хаймæ аккаг æвæрæн чи хæссы, уыцы амалхъомты нымæц фылдæрæй-фылдæр кæны. Уый фæрцы 2018 азы бюджеты профицит схæццæ 420 милуан соммæ. Уымæй уæлдай паддзахадон хæс фæкъаддæр 221 милуан сомы бæрц. Фыццаг хатт республикæйы бюджет 30 миллиард сомæй фæфылдæр.

2018 азы бæрæггæнæнтæм гæсгæ фæстаг азты къухы фыццаг хатт бафтыд æппæт социалон фиддонты хæстæ сæхгæнын. Уыимæ, мах ногæй æххæст кæнын райдыдтам, адæмæн социалон æххуысы фæдыл раздæр кæй сфидар кодтой æмæ рæстæгмæ кæй архайд æрурæдтой, уыцы закъонты уагæвæрдтæ (æмæ ма уый тыххæй дæлдæр зæгъдзынæн). Фæлæ уый, кæй зæгъын æй хъæуы, фаг нæу.

Зынгæ фæхъомысджындæр кæнын хъæуы бынæттон бюджетты æфтиагджын хай дæр.

Нырма бакусын хъæуы бирæ хъуыддæгтыл: æфтиæгты фæткæвæрдыл; хъалонтæ æмбæхсыны схемæтæ æргом кæныныл; фæллойадон закъонæвæрынады уагæвæрдтæ халыны цаутæ æргом кæнын; паддзахадон æмæ муниципалон исбонадæй хæдзардзиндæрæй пайда кæнын æмæ уыцы исбонадæй фылдæр æфтиæгтæ исын.

Хицауадæн хæс кæнын, цæмæй сæххæст кæна республикæйы æппæт хæрдзты бæрцыты инвентаризаци æмæ æппæт æмвæзады бюджетты æфтиæгтæ фæфылдæр кæныны мадзæлттæ; сбæлвырд кæнын, ахсджиаг чи нæу, уыцы хæрдзтæ; дарддæры нывылдзинадæн фæрæзтæ бацагурын; стратегион æгъдауæй уæлдай ахсджиагдæр чи у, уыцы къабæзты фæрæзтæ фылдæр кæныныл бакусын.

Социалон къабаз

Республикæйы бюджет раздæрау æнцой кæны социалон нысаниуæджы бындуртыл. Ивгъуыд азы эксплуатацимæ лæвæрд æрцыд социалон къабазы 44 алыхуызон объекты. Рæвдауæндæттæ, скъолатæ, рынчындæттæ, спортивон объекттæ — уыдоны арæзтадыл хардзгонд æрцыд 2,9 миллиард сомы. Ацы аз кæронмæ ахæццæ уыдзæн 7 ахæм объекты арæзтад дæр.

Иудадзыгдæр æххуыс кæнæм, социалон æгъдауæй фæкæсынхъуаг чи у, граждæнты уыцы къордтæн. Зæгъæм, ацæргæ æмæ сахъат адæмы хæдзар-интернат «Аудындзинад»-ы кæронмæ ахæццæ, 76 цæрæн бынаты кæм ис, ахæм бæстыхайы рацарæзт.

Æмæфсисады уагæвæрды бындурыл 2018 азæй фæстæмæ республикæ архайы, бинонтæн сæхицæн чи райгуырд, кæнæ хъомыл кæнынмæ кæй райстой, уыцы сывæллæттæн паддзахадон æххуысы нысанмæарæзт программæйы. Бинонты æфтиæгтæ хынцгæйæ, фыццаг сывæллоны номыл ацы азы райдайæнæй фæстæмæ æрвылмæй лæвæрд цæудзæн 9 520 сомы (цалынмæ йыл аз æмæ æрдæг сæххæст уа, уæдмæ). Æртыккаг æмæ уымæй уæлæмæ сывæллон кæм райгуырд, уыцы бинонтæн та æрвылмæйон æххуысы хуызы лæвæрд цæудзæн 9 900 сомы.

Дзæвгар рæстæджы лыггонд нæ цыд ныййарæджы республикон капитал фидыны фарста. Фæлæ ацы азы райдайæнæй нырмæ уыцы капитал дæттын райдайдзыстæм, 2012 азы чи райгуырд, уыцы сывæллæтты номыл. Уыцы нысанæн бюджеты бавæрдтам 86,3 милуан сомы (уыдон байуардзысты 1 726 бинонтыл). Афтæмæй къæпхæнгай фарста лыггонд æрцæудзæн.

Хицауадæн хæс кæнын, цæмæй ныййарæджы республикон капитал фидыны хъуыддаг адарддæр кæна.

Цæрæнуатон субсидитæ лæвæрд цæуынц, уыцы-иу рæстæг æртæ æмæ уымæй фылдæр фаззоны кæмæн райгуырд, уыцы бинонтæн. Бинонты политикæйы тыххæй уыцы закъон 20 азы дæргъы æххæстгонд нæ цыд, фæлæ йын дыууæ азы размæ йæ уагæвæрдтæ ногæй æххæст кæнын райдыдтам. Регионалон бюджетæй æмбæлгæ фиддонтæ радтам 10 бинонтæн. Рады ма лæууынц 4 бинонтæ. Азы кæронмæ фарста хъуамæ лыггонд æрцæуа.

Хицауадæн хæс кæнын, цæмæй кæронмæ ахæццæ кæна, рæстæгмæ урæд чи æрцыд, æппæт уыцы закъæтты инвентаризаци æмæ хъæугæ фæрæзтæ бацагура се ‘ххæст кæнынæн.

2018 азы зынгæ мадзæлттæ арæзт æрцыд адæмы царды уавæртæ фæхуыздæр кæнынæн.

Адæмы алы къордтæн фылдæр лæвæрд æрцыд цæрæнуатон сертификаттæ. Уыдоны нымæцы: Чернобылы атомон электростанцæйы срæмыгъды фæстиуджытæ иуварсгæнджытæ, сахъат адæм, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты ветерантæ. Афтæмæй сæ царды уавæртæ фæхуыздæр сты 550 бинонтæн (уыдонæй 488 — сæ раздæры цæрæн бынæттæ æнæбары чи ныууагъта, ахæмтæ). Куыд нысангонд цæуы, афтæмæй ацы аз сæ царды уавæртæ фæхуыздæр уыдзысты 650 бинонтæн.

Кæлæддзаг хæдзæрттæй ног цæрæнуæттæм раивтам 196 бинонты (ома, 561 адæймаджы). Ивгъуыд аз цæрæнуæттæ радтам 60 сидзæрæн, стæй, æвæгæсæгæй чи баззад, ахæм сывæллæттæн. Ацы аз цæрæнуæттæ райсдзысты 66 адæймаджы.

Сæ царды уавæртæ фæхуыздæр сты 226 æрыгон бинонтæн дæр. Хъæууон территориты райрæзты программæйы фæлгæты 2018 азы субсидитæ райстой 104 адæймаджы (ома, 26 бинонтæ). Ацы аз та ахæм субсидитæ ратдзысты 100 бинонтæн (ома, цыппар хатты фылдæр).

Афтæмæй иу азмæ сæ царды уавæртæ фæхуыздæр сты 4 307 адæймагæн (ома, 1 197 бинонтæн). Уыцы нысанæн дихгонд æрцыд 2 миллиард сомы бæрц. Ацы аз та адæмы царды уавæртæ фæхуыздæр кæнынæн нысангонд цæуы 2,5 миллиард сомæй фылдæр.

Амæй размæйы амынддзинæдты бындурыл фидаргонд æрцыд бюджетон къабазы æрыгон специалисттæн цæрæнуæттæ балхæнынæн паддзахадон æххуыс дæттыны фæткæвæрд.

Афтæмæй, нысанмæарæзт субсидийы бæрц схæццæ 400 мин соммæ (уыдонæй 100 мин сомы — фыццаг фиддоны хæрдзтæн, 300 мин сомы та — ипотекон æфстауы процентты иу хай бафидынæн). Ахæм æххуыс ныридæгæн райстой 16 бинонтæ. Æмæ уыцы куыст адарддæр уыдзæн.

Ахсджиаг у, цæрæнуæттæ райсынæн æхца чи бафыста æмæ сайды чи бахауд, уыцы адæмы фарста дæр. Æрдæгарæзтæй баззадысты, мин фатерæй фылдæр кæм хъуамæ уыдаид, ахæм хæдзæрттæ. Фæлæ уавæр къæпхæнгай хуыздæрæрдæм ивы.

Зæгъæм, ивгъуыд азы адарддæр кодтам дыууæ ахæм хæдзары арæзтад. Уыдонæй иу сцæттæ декабры, æмæ дзы ног фатертæ райстой 100 адæймагæй фылдæр.

Кæронмæ ма ахæццæ кæнын хъæуы ноджыдæр 7 ахæм объекты арæзтад. Уыдонæй ацы аз хъуамæ сцæттæ уой дыууæ хæдзары (ома, 150 фатерæй фылдæр).

Республикæйы Хицауад кæй сфидар кодта, уыцы фæткы бындурыл къæпхæнгай адарддæр уыдзæн уæлдæрамынд объектты арæзтад. Фæлæ амæй фæстæмæ республикæйы ахæм объекттæ хъуамæ мауал уа.

Уымæй уæлдай, дзæвгар рæстæг тыхстаг у æмтъеры арæзтады фарста. Алкæмæн дæр зындгонд сты, горæты æрдзон фидауцыл æвзæрæрдæм чи фæзынд, уыцы бирæуæладзыгон агъуыстытæ, кæнæ бирæ цæрæн хæдзæрттыл хивæндæй кæй андадзынц æмæ, фистæгæй цæуæг адæмы фæндæгтæ чи æрæхгæны, уыцы уæлæфтуантæ. Бынтон бабыхсæн та нæй, историон æгъдауæй аргъ кæмæн нæй, уыцы бæстыхæйттæ ам тъæпп-уым тъæппимæ куы рацаразынц, кæнæ та сæ бынтондæр куы фехалынц, уымæн. Уыцы хъуыддаг ныр сæрмагондæй уыдзæн ног структурæйы бæрны. Арæзт æрцыд республикæйы сæйраг архитекторы службæ — Архитектурæ æмæ горæтарæзтады комитет.

Хицауадæн хæс кæнын, цæмæй ног структурæйы куысты организацимæ сæрмагонд æргом аздаха. Комитетæн та хæс кæнын, цæмæй йын муниципалитетты профилон дæлхайæдтимæ æнгом æмгуыстад уа.

Æнæниздзинад хъахъхъæнынад

 

Дарддæр куыст цæуы адæмы æнæниздзинад фæхуыздæр æмæ царды дæргъвæтиндзинад фæфылдæр кæныныл.

Республикæ уыцы-иу рæстæг архайы æнæниздзинад хъахъхъæнынады къабазы райрæзтæн ахъазгæнæг 7 национ проекты. Уыцы проектты мадзæлттæ æххæст кæнынæн нысангонд цæуы 1 миллиард сомæй фылдæр.

2018 азы адарддæр медицинон кусæндæтты материалон-техникон уавæр фæнывылдæр кæныны куыст. Кæронмæ арæзт æрцыд тарнизы ныхмæ диспансеры бæстыхай. Ныр фидарæй зæгъæн ис, ацы медицинон кусæндоны лæггæдтæ æппæты нырыккондæр домæнтæн дзуапп кæй дæтдзысты, уый.

Рахизфарсы æмæ Алагиры районты центрон рынчындæтты бæстыхæйттæ бындуронæй цалцæггонд æрцыдысты.

Тагъд рæстæджы байгом уыдзæн Мæздæджы поликлиникæ (уыцы объектыл куыстытæ 7 азы бæрц нал цыдысты). Июны та бындурон цалцæджы фæстæ ногæй кусын райдайдзæн Æрыдоны районы рынчындон.

Фæлæ уый фаг нæу. Республикæйы нырма бирæ ис, рацаразын кæй хъæуы, ахæм объекттæ. Фыццаджы-фыццагдæр — Сывæллæтты республикон клиникон рынчындон. Хæстæгдæр рæстæджы уым цалцæг кæнын райдайдзысты дыууæ бæстыхайы, уый фæстæ та бавналдзысты сывæллæтты ног поликлиникæйы арæзтадмæ.

Дзæвгар азты кæлæддзаг уавæры сты Тагъд æххуысы клиникон рынчындоны гастроэнтерологи æмæ гинекологийы хайæдты бæстыхæйттæ. Фидæн азы райдайæны уыцы дыууæ ног хайады æрбынæттон уыдзысты бындурон æгъдауæй цалцæггонд бæстыхайы (уыцы агъуыст ныр 20 азæй фылдæр æдзæллагæй лæууы). Аразджытæ сæ куыстмæ бавналдзысты дыккаг кварталы.

Зынаргъ æмбæлттæ, иу æмæ дыууæ хатты нæ дзырдтон, æнæниздзинад хъахъхъæнынады къабазы лæггæдтæ хъуамæ хуыздæр кæй кæной, ууыл. Уыимæ, республикæйы æппæт цæрджытæн дæр хъуамæ уа медицинон лæггæдтæй спайда кæныны фадат. Уымæ гæсгæ, уæлдай æргом аздахын хъæуы хъæууон цæрæн бынæтты инфраструктурæйы райрæзтмæ.

100 адæймагæй къаддæр кæм цæры, ахæм хъæуты адæмæн медицинон лæггæдтæ кæндзæн цæугæ фелсырон-акушерон пункт.

2018 азы фелсырон-акушерон пункттæ арæзт æрцыдысты Толдзгуыны, Редант æмæ Цъæйы. Ацы аз та фелсырон-акушерон пункттæ фæзындзысты Куырттаты, Майскæйы æмæ Мæздæджы районы Октябрыхъæуы.

Хæстæгдæр рæстæг кусын райдайдзысты Тарскæйы, Сунжæ æмæ Хъызлары амбулаторитæ дæр.

Рынчынты бахъуаджы рæстæг æвæстиатæй медицинон кусæндонмæ фæхæццæ кæнынæн пайдагонд цæудзæн сæрмагонд вертолетæй дæр. Уыцы хъуыддаг кæй сырæзт, ууыл зæрдиагæй бацархайдта раздæры министр Михаил Ратманов.

Сæрмагонд федералон программæты фæлгæты куыст адарддæр кæнын хъæуы хæстæгдæр азты дæр. Рацаразын æмæ сцалцæг кæнын хъæуы, ныртæккæ кæлæддзаг уавæрмæ чи æрцыд, уыцы 46 медицинон кусæндоны дæр.

Зæрдæхсайгæ уавæр ис Республикон психиатрон рынчындон дæр. Хъыгагæн, уыцы медицинон кусæндоны уавæр банывыл кæнынæн федералон фæрæзтæ райсын нæ къухы нæма бафтыд. Фæлæ фарста хъæуы алыг кæнын.

Республикæйы Хицауадæн хæс кæнын, цæмæй ацы медицинон кусæндоны рацарæзтæн хъæугæ фæрæзтæ бацагура, уыимæ, цалцæггæнæн куыстытæ ацы аз хъуамæ райдайой.

Ивгъуыд азы Æрвыстæджы амынддзинæдты бындурыл зынгæ фæхуыздæр Республикон онкологон диспансеры материалон-техникон бындур (куыстытыл хардзгонд æрцыд 70 милуан сомы). Ацы аз та ма медицинон ифтонггæрзтыл хардзгонд æрцæудзæн 120 милуан сомы. Фæлæ базилинаг сты диспансеры бæстыхæйттæ дæр.

Инвесторты хардзæй уал бавнæлдтам бæстыхæйттæй иуы цалцæгмæ. Уымæй уæлдай, уым ацы аз байгом уыдзæн Ядерон медицинæйы центр дæр (проекты аргъ у 500 милуан сомы). Уым æвæрд æрцæудзысты дыууæ æппæты нырыккондæр медицинон аппараты. Уыцы медицинон кусæнгæрзты бæстон раиртасæн уыдзæн адæймаджы æнæниздзинады уавæр.

Кæй зæгъын æй хъæуы, профилактикон мадзæлттæм уæлдай лæмбынæгдæр кæсгæйæ, нæ къухы бафтдзæн æрыгон фæлтæртæ схъомыл кæнын, стæй хистæр кары адæмы æнæниздзинад хъахъхъæнын.

Онкологон диспансеры бындурыл байгом паллиативон æххуысы хайад дæр. Уым уæлдай лæмбынæгдæр цæстдард ис рынчынтæн æмæ уыдоны хиуæттæн æххуысы хъуыддагмæ. Бæстæйы Президенты ныхасмæ гæсгæ, ацы фарстайæн «ис æрмæст медицинон нæ, фæлæ социалон, æхсæнадон нысаниуæг дæр».

Республикæйы куыст цæуы иумæйаг централизацигонд диспетчерон службæ саразыныл æмæ тагъд медицинон æххуысы хæдтулгæтæ ногтæй раивыныл. Тагъд æххуысы станцæ æмæ йæ дæлхайæдтæ иугонд æрцыдысты ГЛОНАСС-ы системæмæ. Уый фæрцы фæхуыздæр уыдзæн медицинон лæггæдты хæрзхъæддзинад. Уый сæхиуыл банкъардзысты дæрддзæф хъæуты цæрджытæ дæр.

Медицинон лæггæдты æмвæзад фæхуыздæр кæнынæн куыст цæуы æнæниздзинад хъахъхъæнынады къабазы информатизацийы проекттыл дæр.

Паддзахадон лæггæдты сервисы фæрцы адæмæн ис дохтырмæ бацæуыны фæдыл электронон рады слæууыны фадат.

Хицауадæн хæс кæнын, цæмæй адарддæр кæна æнæниздзинад хъахъхъæнынады къабазы информатизацийы проекттыл куыст, уыимæ, уæрæхдæр пайда кæнын хъæуы адæймаджы æнæниздзинад сбæрæг æмæ низтæ дзæбæх кæныны инновацион технологитæй.

2017 азæй фæстæмæ республикæ архайы сæрмагонд федералон проект «Фæстауæрцджын поликлиникæ»-йы. Ныртæккæ уыцы проекты уагæвæрдмæ гæсгæ архайынц, фыццаградон медикон-санитарон æххуысы мадзæлттæ чи æххæст кæны, æппæт уыцы республикон медицинон кусæндæттæ.

Амæй размæ ма йæ загътон, ныр дæр та йæ дзурын: медицинон кусæндоны уæвгæйæ, адæм сæхиуыл хъуамæ æнкъарой аудындзинад. Бæстæйы Президент Хицауадæн фæстауæрцджын поликлиникæты æнаипп стандарттæ сфидар кæнын кæй бахæс кодта, уый дæр хуымæтæджы нæу. Дарддæр та федералон центр регионтимæ хъуамæ бакуса специалистты хуыздæр куыстмæ амидингæнæг мадзæлттыл.

Ныридæгæн цæттæ у Цæгат Ирыстоны æнæниздзинад хъахъхъæнынады къабазы райрæзты паддзахадон программæйы проект. Уым сæ бынат ссардтой æппæт фыццаградон фарстатæ дæр — æнæниз цардыуаг, низты профилактикæ æмæ фыццаградон медикон-санитарон æххуысы системæйы нывылдзинад, мадæлтæ æмæ сывæллæтты æнæниздзинад хъахъхъæнынад. Æмæ кæд материалон-техникон ифтонгдзинады фарстатæ æнтыстджынæй лыггонд цæуынц, уæддæр нырма зæрдæхсайгæ у дохтырты профессионалон цæттæдзинады фарста.

Къабазы кусæг специалисттæм фаг цæттæдзинад куы нæ уа, уæд медицинæйыл бюджеты хæрдзтæ сæ нысаныл нæ сæмбæлдзысты. Уыцы æууæл хынцгæйæ, профориентацион куыст райдайын хъæуы скъолайæ.

Бындуронæй рацаразын хъæуы медицинон колледж æмæ академийы специалистты цæттæ кæныны фæтк. Хъæугæ мадзæлттæ саразын хъæуы, цæмæй курдиатджын фæсивæдæн уа дунейы хуыздæр клиникæты фæлтæрддзинадæй спайда æмæ нырыккондæр медицинон технологитыл сахуыр кæныны фадат

Æппæт ацы фарстытæ алыг кæныны нысанæн арæзт æрцыд æнæниздзинад хъахъхъæнынады рæзты программæ, æмæ уый уыдзæн хæстæгдæр азты сæйраг нысан. Фæлæ адæймаджы æнæниздзинад æрмæст диагностикæ æмæ дзæбæх кæныны мадзæлттæй аразгæ нæу, ууыл фылдæр ахады цардыуаджы фæтк.

Физикон культурæ æмæ спорт

Цæмæй республикæйы цæрджытæ спортмæ æмхиц уой, цæмæй физикон культурæйы мадзæлтты фылдæр архайой, уымæн арæзт цæуынц хъæугæ уавæртæ.

Æппæт республикæйы дæр цалцæггонд æмæ арæзт цæуынц спортивон объекттæ. Нывылдæр кæны скъолаты спортивон залты уавæр дæр. Зæгъæм, 2018 азы бындурон цалцæггонд æрцыдысты 6 спортивон залы. Ныридæгæн уыцы залты æвæрд æрцыдысты нырыккон спортивон ифтонггæрзтæ. Уыимæ, спортивон объекттæ цалцæг кæнын æмæ арæзтады куыстытæ хъæуы адарддæр кæнын.

Дызæрдыг нæ кæнын, фарста къæпхæнгай лыггонд кæй æрцæудзæн, ууыл. Зæгъæм, Мысыкаты Таймуразы хуызæн рæдаузæрдæ адæймæгты фæрцы дæр. Уый йæхи хъæппæрисæй йæ райгуырæн Бруты сарæзта нырыккон спортивон комплекс. Уый стыр лæвар ракодта, спорты алы хуызты архайынмæ чи тырныдта, фæлæ ныронг ахæм фадат кæмæн нæ уыд, уыцы фæсивæдæн. Афтæмæй сæххæст сæдæгай лæппутæ æмæ чызджыты бæллиц — уыдон ныр зæрдиагæй атындзынц уыцы комплексмæ. Арфæ кæнæм Таймуразæн!

2019 азы Дзæуджыхъæуы райдайдзыстæм аразын спортивон хъæбысхæстæй цæттæгæнæн центр, стæй дзæбæхгæнæн центртæ Мæздæджы, Дигорайы, Елхоты æмæ Беслæны.

Æмæ, спортивон объектты нымæц кæй рæзы, канд уый нæ, фæлæ спортивон ерыстæн сæ æмвæзад бæрзонддæр кæй кæны, уый у циндзинадхæссæг.

Ныр дыккаг хатт арæзт æрцыд уæгъдибар хъæбысхæстæй дунеон турнир «Алантæ», гауызмæ рацыдысты 15 бæстæйы хъуыстгонддæр хъæбысæйхæцджытæ.

Æнæзæгъгæ нæй альпинизмæй Уæрæсейы чемпионаты тыххæй дæр. Ныртæккæ нæм цæуы стыр спортивон цау — æрыгон чызджытæ æмæ лæппуты ‘хсæн боксæй Европæйы чемпионат. Ахæм æмвæзады егъау турнир Цæгат Кавказы арæзт æрцыд фыццаг хатт. Тыхджындæры номыл ерыс кæнынц Европæйы 39 бæстæйы 300 спортсменмæ æввахс. Ерыстæ фенын алкæй бон дæр у, бацæуæн у лæвар. Мах цин кæнæм, Ирыстонмæ чи ссыд æмæ спортсментæн сæ фарс чи хæцы, нæ уыцы бирæ уазджытыл.

Хицæнæй мæ зæгъын фæнды, нæ сæртæ бæрзонд кæмæй хæссæм, нæ уыцы спортсменты сгуыхтдзинæдты тыххæй. 2018 азы алыхуызон æмвæзады ерысты уыдон иумæйагæй рамбылдтой 1000 майданæй фылдæр.

Тынг æнтыстджынæй сæхи æвдисынц, се ‘нæниздзинады уавæрмæ гæсгæ сæ авналæнтæ цыбыр кæмæн сты, нæ уыцы спортсментæ. Гæззаты Спартак, Дыгъуызты Малхаз, Джимиты Ася æмæ бирæ æндæртæ сæ хъарутыл нæ ауæрдгæйæ, размæ цæуынц, тырнынц, æмæ сын хъæуы уавæртæ аразын канд тренировкæтæ кæнынæн нæ, фæлæ царды уавæртæ дæр. Ацы лæппутæ æмæ чызджыты фидар удыхъæд, сæ зæрдæйы уаг хъуамæ уой дæнцæг кæстæртæн.

Нæ кæстæртæн аккаг уавæртæ аразгæйæ, зæрдæ дарæн уыдзæн, æнæниз фæлтæр кæй схъомыл кæндзыстæм, ууыл. Уымæ гæсгæ нæ хæс у æмæ алцыдæр араздзыстæм, цæмæй нæм хъомыл кæной олимпаг чемпионтæ. Фæлæ хъæуы æргом здахын, спорты олимпагмæ чи нæ хауы, спорты уыцы хуызтæм дæр. Уымæн æмæ, кæд стыр уæлахизтæ не ‘рхæсдзысты, уæддæр нын ратдзысты æнæниз фæлтæр. Уымæ гæсгæ нæ кæстæртæн спорт хъуамæ суа æнæниз цардыуаджы нысан.

Спортыл дзургæйæ, хъуыды кæнын хъæуы канд æнæниздзинадыл нæ, фæлæ фидар удыхъæдыл дæр. Гыццыл спортсментимæ кусгæйæ, сæйраг æргом здахын хъæуы сæ хъомыладмæ, удыхъæды хуыздæр миниуджытæм. Хъомыл кæнын хъæуы канд чемпионты нæ, фæлæ, фыццаджыдæр, тыхджын æмæ ахуыргонд кæстæрты. Уый у алы тренерæн дæр йæ хæс. Чемпион алкæмæй нæ рауайы, фæлæ алчидæр хъуамæ суа царды аккаг адæймаг.

Ахуырад

Хъомылады стыр бынат ахсы ахуырад, уымæ гæсгæ уый махæн у нæ ахсджиагдæр хæс. Ахуырады фарстатæм æргом здахгæйæ, ахуырады системæ нывылдæр кæнгæйæ, мах аразæм нæ республикæйы æнтыстджын фидæн. Уымæ гæсгæ ахуырадон процесс фæхуыздæр кæныны куыст æххæстгонд цæуы алыхуызон фæзилæнтæм гæсгæ.

Стратеги царды рауадзыны фæлгæты бакуыстам æмæ æххæстгонд цæуы регионалон программæ «Ахуырады райрæзт». Физикон-математикон интернаты арæзт æрцыдысты, математикæйæ олимпиадæты йæхи хорзæй чи равдисы, республикæйы алы хъæутæй уыцы курдиатджын сывæллæттæ дзы æхсæвæй-бонæй цæмæй уой, уымæн æппæт фадæттæ дæр. Уыцы хуызы куыст хъæуы ноджы парахатдæр кæнын, цæмæй иннæ къабæзты курдиатджын сывæллæттæн дæр ахæм уавæртæ уа.

Республикæйы Хицауадæн йæ размæ æвæрын хæс, цæмæй 2019 азы ахуырадон ахæм модель арæзт æрцæуа химико-биологон къабазы æмæ аххæсса республикæйы æппæт ахуырдзау сывæллæттыл дæр. Цæмæй бæлвырдгонд æрцæуа, эксперименталон кълæстæ кæм байгом уыдзысты, уыцы скъола æмæ дзы дард районтæй дæр ахуырдзаутæ æхсæвæй-бонæй цæмæй уой, уымæн уавæртæ арæзт æрцæуа.

Сæйраг æргом аздахын хъæуы кадртæ цæттæ кæныны фарстамæ. «Сывæллæтты кластер» саразынæн ныртæккæ æвзарын райдыдтам кандидаттæ, фидæны уыдон сæ цард сбæтдзысты ахуыргæнæджы дæсныйадимæ. Афтæмæй, ахуыргæнæджы курдиат кæмæ ис, абоны ахæм ахуырдзаутæй сараздзыстæм кълæстæ. Уыцы хуызы цæттæ кæндзыстæм, абоны ахуыргæнджыты чи раивдзæн æмæ хæрзхъæд ахуырадæн фидæны дзуапп чи дæтдзæн, ног ахæм фæлтæр.

Иннæ ахсджиаг фарста — скъолайы агъоммæйы ахуыргæнæндæттæм рады лæууæг æмæ дзы бынатмæ æнхъæлмæгæсæг 1,5-7-аздзыд сывæллæтты нымæц фæкъаддæр кæнын. Ацы фарста алыг кæнынæн ивгъуыд аз арæзт æрцыд 4 рæвдауæндоны. Ноджы ма, иумæйагæй 750 бынаты кæм уыдзæн, 4 ног ахæм рæвдауæндоны байгом кæндзыстæм хæстæгдæр рæстæг. Фарста алыг кæнынæн ахъаз уыдзæн, ныртæккæ цы рæвдауæндæттæ ис, уыдоныл ма ног бæстыхæйттæ æфтауыны хъуыддаг. Уыцы нысанимæ 28 ахæм объекттæн субсидитæ радтыны тыххæй бадзырд ныридæгæн сфидар кодтой нæ республикæйы Хицауад æмæ Рухсады федералон министрад. Уыцы 28 объектæй 9 сты цæттæ, алы ран дæр дзы ис сывæллæттæн 55 бынаты.

Иумæйаг ахуырады къабаз райрæзын кæнынæн арæзт æрцыд ног скъола Елхоты. Бындурон цалцæггонд æрцыд Дзæуджыхъæуы 27-æм скъола, арæзт ма цæуынц дыууæ ног скъолайы. Уыдонæй иу цæттæ уыдзæн ацы аз, ахуырдзаутæн дзы ис 1100 бынаты. Уыцы-иу рæстæг аразын райдайдзыстæм, ахуырдзаутæн 550 бынаты кæм уа, ахæм скъола. Иннæ ахæм скъола сараздзыстæм Мæздæджы.

Иумæйаг ахуырады къабаз банывыл кæныны куыст кæндзыстæм дарддæр дæр. Скъолаты программæтæм хаст æрцыд финансон ахуырдзинады, амалхъомады бындурты ног ахуырадон хуызтæ. Сывæллæтты ахуыр кæндзысты шахмæттыл дæр.

Хицæн æргом — уæлæмхасæн ахуырадмæ. Стыр нысаниуæджы цауыл банымайæн ис, сывæллæтты технопарк «Кванториум» кæй байгом, уый. Уым ис бæрзонд технологитыл арæзт нырыккондæр ифтонггæрзтæ. Уырны мæ, ацы ахуырадон фæз кæй бацæттæ кæндзæн, республикæйы дæр, æндæр рæтты дæр тынг чи хъæудзæн, сæдæгай ахæм курдиатджын ахуыргæндтæ æмæ инженертæ.

Стыр бузныг Хæдарцаты Игорæн, ацы технопарк йæхи хардзæй кæй сарæзта æмæ йæ сывæллæттæн кæй балæвар кодта, уый тыххæй!

Республикæйы районтæ дæр æнæкаст нæ баззайдзысты. Уымæ гæсгæ ацы аз 17 хъæуккаг скъолайы арæзт æрцæудзысты гуманитарон æмæ нымæцтимæ баст центртæ. Уымæй уæлдай, ацы аз республикæйы скъолаты аразын райдайдзыстæм уæлæмхасæн ахуырады программæтæ æххæст кæнынæн уавæртæ. Уый фæрцы сывæллæттæн фæзындзæн робототехникæйы бындуртæ, информатикæ æмæ астрономи базоныны гæнæнтæ. Уыцы нысанæн 2019 азы хардзгонд æрцæудзæн 160 милуан сомы.

Хъуыддагæн стыр æххуыс уыдзæн, йæ рацарæзт кæронмæ кæмæн фæхæццæ кæны, уыцы планетарий. Балхæдтам ын телескоптæ. Планетаримæ хæстæг фæзындзæн космонавтикæйы скъола дæр.

Афтæмæй банывыл уыдзæн, куыстытæ дæттыны къабазы ныртæккæ цы æнахуыр уавæр сæвзæрд, уый. Ныхас цæуы ууыл, æмæ промышленнон куыстуæтты дæсны кусджытæ кæй нæ фаг кæны, æрыгæттæн та — куысты бынæттæ. Æнтыстджынæй архайы Алайнаг гимназ дæр. Ацы ахуырадон аз дзы арæзт æрцыд 3 фыццаг къласы, стæй ма, гыццыл сывæллæттæн æвзаг кæм амонынц, цæттæгæнæн ахæм къордтæ.

Хæрзхъæд ахуырад райсыны гæнæн хъуамæ уа алы сывæллонæн дæр. Афтæ, арæзт цæуынц уавæртæ, се ‘нæниздзинадмæ гæсгæ сæ авналæнтæ цыбыр кæмæн сты, уыцы сывæллæттæн дæр. Паддзахадон программæ «Доступная среда» аххæссыд 9 скъолайыл.

Куыст цæуы национ ахуырадон литературæ нывылдæр кæныныл дæр. Абон цы ахуыргæнæн чингуытæ ис, уыдон ацыдысты педагогон экспертизæ. Ныртæккæ цæуынц наукон экспертизæ, дарддæр та — æхсæнадон.

Уæлдæр ахуыргæнæндæттæ æмæ организациты наукон хъомыс, уыимæ, æрыгон ахуыргæндты куыстытæн се ‘ргом здахын хъæуы республикæйы наукон-экономикон рæзты ‘рдæм. Наукæ хицæн хъуамæ ма уа алы къабазы архайæг куыстуæтты домæнтæй. Куыстуæттæ та хъуамæ зоной æмæ практикон æгъдауæй пайда кæной ног наукон æнтыстытæй.

Культурæ

Ахуырады рæзт æмæ культурæйы рæзт кæрæдзиимæ сты баст. 2019 аз Уæрæсейы Федерацийы Президент расидт Театры азæй. Ирыстонæн ис хъæздыг театралон бынтæ, æмæ махæн ис нæ театрты, нæ курдиатджын режиссертæ æмæ стыр артистты тыххæй радзурыны замманай гæнæн.

Ивгъуыд аз нæм фæзынд ног спектаклтæ, аласынц сæ республикæйы районтæм, уымæ гæсгæ алкæмæн дæр вæййы сæ феныны гæнæн. Арæзт æмæ цалцæггонд æрцыд 12 культурæйы хæдзары, 7 та ма арæзт кæнæ цалцæггонд æрцæудзæн ацы аз.

Театры азы фæлгæты республикæйы арæзт æрцæудзæн 20-йæ фылдæр стыр мадзалы. Уыдон арæзт уыдзысты ирон литературæйы бындурæвæрæг Хетæгкаты Къостайы номы кадæн дæр.

Цæттæ кæнæм Аланийыл саргъуыды 1100 азмæ дæр. Сбæрæг æй кæндзыстæм 2022 азы. Уыимæ баст сæйраг мадзæлтты пълан у фидаргонд. Ныртæккæ бацæттæ кæнын хъæуы хъæугæ гæххæттытæ æмæ сæ бавдисын хицаудзинады федералон оргæнтæм. Уый йæхæдæг у стыр куыст. Иннæ аз федералон центр райдайдзæн мадзæлттæ æххæст кæнынæн финанстæ дæттын. Ацы фарстытæ, стæй иннæ фарстытæ лыг кæныны хъуыддаджы стыр бынат ахсы Уæрæсейы Федерацийы Президенты цур Цæгат Ирыстоны Иудадзыгон минæварад Мæскуыйы.

Цæгат Ирыстоны культурон царды стыр нысан ис Национ музейæн. Фæстаг дыууæ азмæ уый йæ хуыз бынтондæр аивта æмæ ссис, республикæйы цæрджытæ æппæтæй арæхдæр кæдæм цæуынц, культурæйы ахæм объект. Ахсджиаг у, уыцы хуызы канд нæ истори кæй нæ хъахъхъæнæм, фæлæ ма йæм туристты æргом дæр кæй здахæм. Уымæй уæлдай, уый у рæзгæ фæлтæры хъомылады ахсджиаг фæрæз.

Ацы аз дзы цалцæггæнæн куыстытæ кæронмæ ахæццæ уыдзысты. Музейы фондтæ кæм дарынц, уыцы бæстыхæйттæ æххæст сты нырыккондæр ифтонггæрзтæй. Уым æвæрд æрцæудзысты музейы 7 мин экспонаты.

Æппæт хъарутæй дæр ныртæккæ кусы, фарон кæй байгом кодтам, Мариинаг театры уыцы филиал. Республикæйы ирддæр культурон цауыл бынымайæн ис, нæ хъуыстгонд æмзæххон маэстро Гергиты Валери разамынд кæмæн дæтты, Мариинаг театры уыцы симфонион оркестры концерттæ Куадзæны мæскуыйаг фестивалы æмæ Дыккаг дунеон Кавказы фестиваль «Мариинаг — Дзæуджыхъæу»-ы фæлгæты.

Ахсджиаг у, дунейыл хъуыстгонддæр коллективты концерттæм бакæсын сæ бон кæй у æрыгон музыканттæн дæр. Хæрзаудæн концерты фæлгæты сæ бабæрæг кодтой 300 æрыгон музыканты сæ хъомылгæнинæгтимæ. Уый у рæзгæ фæлтæр уды рæсугъддæр миниуджытæм æмæ музыкалон традицитæм фæхæстæгдæр кæныны ахъаззаг гæнæн.

Нæ кæстæртæ хъуамæ канд сценæмæ кæсæг ма уой, фæлæ уой алы æмвæзады конкурстæ æмæ фестивалты архайджытæ. Уæлдайдæр дзы бирæтæ сæхи ныридæгæн дæр хорз равдыстой хъуыстгонддæр сценæтыл.

Нæ сæйраг хæс у сфæлдыстадон кусджытæн саразын æппæт уавæртæ дæр, цæмæй сæ курдиат ноджы тынгдæр райхæла, æмæ сын сæ хъæппæрисæн баххуыс кæнын, культурæйы къабазмæ курдиатджын фæсивæды æргом ноджы тынгдæр æрбаздахын. Уымæ гæсгæ нæм арæзт æрцыд аивадон хихъæппæрисады фыццаг республикон конкурс «Иры Фарн». Скæндзыстæм æй æрвылазон, уæлæхиздзаутæн тæ дæтдзыстæм гранттæ.

Кæронмæ фæхæццæ кæны кинотеатр «Родина»-йы бындурон цалцæг, æмæ дзы æрбынат кæндзæн, Уæрæсейы æмæ Цæгат Ирыстоны адæмон артист, республикæйы фыццаг Фæллойы Хъæбатыр Гæздæнты Булат размынд кæмæн дæтты, нæ уыцы адæмон инструментты национ оркестр.

Стыр æргом аздахын хъæуы адæмон æрмдæсныдзинады разтмæ æмæ йæ бахъахъхъæнынмæ. Ныртæккæ нæ размæ ис хæс æвæрд — баиу кæнын республикæйы мастертæ-æрмдæсныты, æмæ сын саразын, сæ продукци кæм æвдисой æмæ йæ кæм уæй кæной, ахæм иумæйаг фæз. Уымæ гæсгæ арæзт цæуы адæмон сфæлдыстады æрмдæсныты Базарадон-равдыстыты центр.

Республикæйы Хицауадæн йæ размæ æвæрын уыцы Центр байгом кæныны хæс.

Туризм

Республикæйы разамынды архайды ахсджиагдæр нысантæй иу у туризмы райрæзт.

2018 азы ахсджиагдæр цаутæй иу уыд, фæсарæйнаг граждæнтæн Цæгат Ирыстонмæ регламентмæ гæсгæ цæуыны фæтк ист кæй æрцыд, уый. Нæ республикæ ссæдз азæй фылдæр уыд ахæм территориты номхыгъды, уымæ гæсгæ нæм туристтæ нæ цыдысты. Республикæйы Хицауады архайды фæрцы Уæрæсейы Хицауад уынаффæ рахаста Цæгат Ирыстон уыцы номхыгъдæй сисыны тыххæй. Ныр, кæй фæнды, уыцы фæсарæйнаг граждæнтæн сæ бон у æнæкъуылымпытæй нæ республикæ бабæрæг кæнын.

Туризмы федералон агентадæн бацæттæ кодтам æппæт хъæугæ гæххæттытæ, цæмæй проект «Хæххон Дыгургом» суа федералон программæйы архайæг. Уый фæрцы республикæйæн лæвæрд æрцæудзæн фæрæзтæ, ныртæккæ дæр чи кусы, уыцы туристон объекттæм автомобилон фæндæгтæ саразынæн, стæй ног объекттæ аразынæн æмæ, чи ис, уыцы объекттæ рæзын кæнынæн уæлæмхасæн инвестицитæ æрбаздахынæн.

Къæпхæнгай куыст цæуы туристонрекреацион комплекс «Мамысон» æмæ сæрмагонд экономикон тыгъдад саразыны фæдыл проектыл. Проектыл бакусынæн Цæгат Кавказы хъуыддæгты фæдыл министрад радих кодта хъæугæ фæрæзтæ. Æмæ ис æппæт гæнæнтæ, цæмæй хæстæгдæр æртæ азмæ проект æххæстгонд æрцæуа. Республикæйæн уый ратдзæн 3 мин уæлæмхасæн куысты бынæттæ.

Егъау инвестицион проекттæ æххæст кæнынимæ иумæ аразын хъæуы бренд «РЦИ-Алани». Уый фæрцы республикæмæ цæуæг туристты нымæц зынгæ фæфылдæр уыдзæн. Туристты нымæц фæфылдæр кæнынæн ахъаз уыдзæн уæлдæфон транспортæй бæлццæттæ ласыны регионалон къабаз рапарахат кæнын. Авиакомпаниимæ баныхас кодтам регионалон маршруттæ байгом кæныныл, æмæ 1 майæ фæстæмæ аэропорт «Дзæуджыхъæу»-ы фæзындзæн ног рейстæ Ростовмæ. Уыцы нысанæн республикон бюджетæй лæвæрд æрцæудзæн субсиди 12 милуан сомæй фылдæр, уый фæрцы ацы маршрутыл цæугæйæ уыдзæн льготæтæ, æргътæ та уыдзысты зæрдæмæдзæугæ. Бæлццæттæн стыр удæнцой уыдзæн аэропорт «Дзæуджыхъæу»-ы ног терминалы арæзт. Объекты хицау зæрдæ æвæры æппæт куыстытæ дæр ахицæн кæнын 2021 азмæ.

Экономикæйы сектор. Инвестицитæ

Туризм, ахуырад, æнæниздзинад хъахъхъæнынад, культурæ æмæ царды æндæр къабæзтæ ног, бæрзонддæр æмвæзадмæ сисыны тыххæй тыхджындæр æмæ фидардæр кæнын хъæуы республикæйы экономикон хъомыс.

Уæрæсейы субъектты инвестицион климæты уавæры национ рейтингы фæстаг дыууæ азмæ Цæгат Ирыстон фæуæлдæр 11 къæпхæны. 2018 азы республикæ дарддæр архайдта «Цæгат Кавказы федералон зылды райрæзт»-ы паддзахадон программæйы. Ацы нысанæн лæвæрд цæуы 200 милуан сомы федералон бюджетæй, 300 милуан сомæй фылдæр та сты æнæбюджетон инвестицитæ. Республикæйæ паддзахадон программæмæ хаст æрцыд цыппар егъау проекты.

Æмбæлттæ! Иу æмæ дыууæ хатты нæ дзырдтон, егъау проекттæн сæххæст кæнæн нæй, бюрократон къуыхцытæ дзы куы уа, паддзахон æххуыс та сын куы нæ уа, уæд. Уымæ гæсгæ районты сæргълæуджыты цур арæзт æрцыдысты амалхъомты барты фæдыл советтæ. Фидаргонд æрцыдысты бизнес аразыны хуымæтæгдзинады æмæ инвестицион зæрдæмæдзæугæдзинад фæфылдæр кæныны процедурæты 12 нысанмæарæзт хуызы.

Дыууæ азмæ грантты хуызы æмæ æфстау æхцаты хуызы финансон æххуыс райстой чысыл æмæ рæстæмбис амалхъомады 130 субъекты, иумæйаг финансон æххуыс рауад 118 милуан соммæ хæстæг. Ацы аз куыст цæудзæн «бизнесы рудзынг», зæгъгæ, бирæкъабазджын ахæм центртæ байгом кæныныл. Уым лæвæрд цæудзæн æххуысы æппæт мадзæлтты фæдыл æххæст консультаци.

Хъæуы саразын ахæм системæ, цæмæй бæлвырд проекттæн конкурсы бындурыл лæвæрд цæуа финансон фæрæзтæ. Æххуыс кæнын хъæуы, райдай регистрацийæ, зæххы хай раттынæй æмæ фæу ног объект саразынæй.

Республикæйы Хицауадæн йæ размæ æвæрын хæс, паддзахадон æххуысы æппæт хуызтæ дæр баиу кæнын амалхъомад рæзын кæныны иумæйаг системæйы.

Промышленност

Инвестортæн зæрдæмæдзæугæ кæнын райдыдта республикæйы промышленнон фæз.

Республикæйы Хицауад, паддзахадон корпораци «Ростех» æмæ «КАМАЗ» се ‘хсæн цы æмгуыстады бадзырд сфидар кодтой, уый фæрцы завод «Бином»-ы исбоны комплекс лæвæрд æрцыд республикæйы исбонмæ. Йæ бындурыл ныртæккæ арæзт цæуы индустриалон парк.

Заводы фæзыл ног куыстад цæмæй райдайа, уый тыххæй инвестортæ æрцыдысты бæлвырдгонд. Дыууæйæ дзы ныридæгæн кусын райдыдтой. Сæ иу у æфсæддон техникæйæн лæггадгæнæг сервисон центр, иннæ — рухсытимæ баст техникæ уадзæг куыстуат «Ирыстоны Сæуæхсид».

Фидыд æрцыд паддзахадон завод «Электронкомплекс»-ы территорийыл донхорыггæнæн нырыкккон машинæтæ уадзæг куыстуат саразыны фæдыл. Ахсджиаг у, ныртæккæ чи кусы, ахæм куыстуæтты бындурыл арæзт кæй цæуынц ног куыстуæттæ. Се ‘хсæн Æнæххæст бæрнондзинады æхсæнадтæ «Прогресс» æмæ «Æрæфы хуыйæн фабрик», акционерон æхсæнад «Рокос».

Ныртæккæ лæугæ чи кæны, уыцы заводтæ скусынæн ахъаз уыдзæн биоэтанол аразыны æмæ йæ зилдухы тыххæй сфидаргонд закъоны проект. Ацы ран стыр куыст бакодтой республикæйы Хицауад æмæ Уæрæсейы Президенты цур Цæгат Ирыстоны Иудадзыгон минæварад. Фарста алыг кæныныл федералон æмвæзадыл чи бакуыста, уыдонæн се ‘ппæтæн дæр стыр бузныг.

Дарддæр хъæуы закъон царды рауадзынæн механизмтыл бакусын. Уымæ гæсгæ республикæйы Хицауад хъуамæ дарддæр дæр разæнгардæй ацы куыст æххæст кæна, кæй сарæзтам, уыцы къамисы фæлгæты.

Зæрæмæджы ГЭС-ы кæронмæ фæхæццæ кæнынц, 40 азы чи ахаста, уыцы арæзтадон куыстытæ. Пъланмæ гæсгæ ГЭС кусын хъуамæ райдайа ацы аз сæрды. Уый та амоны ног куысты бынæттæ æмæ стыр хъалонты фиддонтæ бюджетмæ.

 

Агропромышленнон комплекс

 

Раздæрау стыр æргом здахын хъæуы хъæууонхæдзарадон нысаниуæджы зæххытæй пайда кæнынмæ.

Республикæйы Хицауад бынæттон хиуынаффæйадон огæнтимæ иумæ хъуамæ дарддæр дæр кусой хъæууонхæдзарадон нысаниуæджы зæххытæй сæ нысанмæ гæсгæ пайдагонд куы нæ фæцæуы кæнæ сæ æнæзакъонæй пайдагонд куы цæуы, ахæм цаутæ æргом кæныныл.

Зæххытæй хæдзардзинæй куы нæ пайда кæнæм, уæд агропромышленнон комплексы раз цы сæйраг фарста лæууы, — хи хомагæй республикæ æфсадын, — уый алыг кæнын къухы нæ бафтдзæн.

Ацы фарста, стæй иннæ фарстытæ алыг кæнынмæ арæзт у хъæууон хæдзарады райрæзты сæйраг программæ, уым ис къабаз райрæзын кæныны сæйраг фæзилæнты тыххæй 18 дæлпрограммæйы.

Ивгъуыд аз ахицæн кодтам бæрзонд бæрæггæнæнтимæ: иумæйаг продукцийы бæрц рауад 25,8 миллиард сомы, куыстады индекс — 115,7 проценты.

Республикæйы хъæууон хæдзарадмæ инвестициты бæрц, алыхуызон къæпхæнты бюджеттæй паддзахадон æххуыс нымайгæйæ, 2017 азимæ абаргæйæ, фæфылдæр 464 милуан сомæй æмæ ссис 1,6 миллиард сомæй фылдæр.

Ивгъуыд аз стурвос 7 мин сæрæй фæфылдæр, æмæ бæрæггæнæн схæццæ 90 мин сæрмæ. Лыстæг фос, фыстæ æмæ сæгътæ, фæфылдæр 30 мин сæрæй. Уый фæрцы нын иннæ аз уыдзæн гæнæн фысвос дарыны къабазмæ æрбаздахын уæлæмхасæн инвестицитæ федералон бюджетæй. Æрæмбырд кодтам, раздæр нæм чи никума уыд, хоры ахæм тыллæг — 763 мины 800 тоннæйы. Фосдарынады æмæ зайæгойтæ садзыны къабазы æнтыстытæ кæй уыд, уый фæрцы, иннæ рæттæй республикæмæ цы продукци ластам, уый фæкъаддæр 2 миллиард сомы. 2018 азы хъæуты цæрджытæй фосдарыны куыст кæнын чи райдыдта, уыдонæн грантты хуызы радих кодтой 130 милуан сомы. Уый та у ивгъуыд азæй 70 милуаны фылдæр. Паддзахадон программæтæ æмæ æндæр инвестициты руаджы ма ацы къабæзтæн æрвыст æрцæудзæн 480 милуан сомы. Уый, æнæмæнг, стыр ахъаз фæуыдзæн фосдарыны хъуыддаг фæхуыздæр кæнынæн.

Кæсагдартæн дæр ахъаз фесты инвестицитæ. Арæзт æрцыд ног хæдзарæдтæ. Уый руаджы 2018 аз кæсæгтæ схастой 980 тоннæйы, уый та у 640 тоннæйæ фылдæр, 2017 азы бæрæггæнæнтимæ абаргæйæ. Хъуыддаг ацы къабазы ноджы фæхуыздæр кæныны тыххæй республикæйы бюджетмæ хаст æрцыд 10 милуан сомы. Ног кæсагдар хæдзарæдтæн ма фадат ис гранттæй спайда кæнæн дæр. Республикæйы 1800 гектарыл аразгæ цадтæ æмæ æвæджиауы æвæрæнтæ кæй ис, уымæ гæсгæ нæ æхцайы фæрæзтæ бахъæудзæн ноджы фылдæр.

Республикæйы Хицауады размæ æвæрын хæс, дарддæр дæр ацы къабазмæ лæмбынæг цæстард куыд цæуа æмæ йæ райрæзты тыххæй цы æхца бахъæуа, уыдон куыд ссарой.

Республикæйы дыргъдæттæ æмæ сæнæфсирдæттæ дæр цыбыр рæстæгмæ сæхиуыл дзæвгар схæцыдысты. 2018 азы цы талатæ ныссагътой, уыдон 600 гектарæй фæуæлæмæ сты. Сæ 120 гектары та сты — сæнæфсирдæттæ. Бирæазон дыргъбæлæсты зæххытæ сты 2 мины æмæ 400 гектары. Уый та у, 2015 азы бæрæггæнæнтимæ абаргæйæ, æхсæз хатты фылдæр. Уыцы бæрæггæнæнтæ схызтысты, 2018 азы паддзахады æххуысæй 100 милуан сомы кæй райстам дыргъдæттæн, уый руаджы.

Нæ сæйрагдæр хæстæй иу у тауинæгтæ фæфылдæр кæнын. Хъуамæ афтæ аххæссæм, æмæ иннæ регионтæ дæр картофы мыггаг махæй куыд æлхæной.

Хъæууон хæдзарады æмæ хойраджы министрад аразынц бастдзинæдтæ нартхоры мыггаг цæттæгæнджытæй дунейы хуыздæр специалисттимæ, Ирыстоны ацы хъуыддаг рапарахат кæныны нысанимæ. Хъыгагæн, халсартæ республикæ исы æрмæст 37 проценты. Фæлæ нæ бон зæгъын у, консервгæнæнтæ кæй сног уыдзысты, уый. Фарон Беслæны бирæ æзты фæстæ ног скуыста консервгæнæн завод æмæ абон цæттæ кæны хæрзхъæд продукци. Фæлæ ууыл не ‘рлæудзыстæм.

Бацæттæ кодтам «Росагролизинг»- имæ æмгуыстады проект. Хъуамæ нын радтой техникæ льготон уавæртыл.

Хицауады размæ æвæрын хæс, цæмæй нæ бадзырды нысангонд хъуыддæгтæ хæстæгдæр рæстæг кæронмæ ахæццæ кæной.

Æхсæнады лыггæнинаг фарстытæ, хъæуты цæрæг адæмы æгуыст уавæр æнæ хи хæдзарæдты райрæзтæй фæхуыздæр кæнæн нæй. Уымæ гæсгæ Хъæууон хæдзарад æмæ хойраджы министрад бацæттæ кодта сæрмагонд приоритетон программæтæ.

Ахсджиаг у, хъæууон хæдзарады рæзтæн, хæхбæсты зæххытæй спайда кæнын дæр. Мæ бардзырдмæ гæсгæ, Хицауады бæрнон адæм бацæттæ кодтой сæрмагонд программæ хæхбæсты райрæзты тыххæй. Фидаргонд æрцыд сæрмагонд закъон дæр.

Фæндæгты фонды æхцатæй арæзт цæудзысты ног фæндæгтæ хæхбæсты хъæутæм. Абоны онг амбулаторон пункттæ цы хъæуты нæй, уым сæ хъæуы саразын, иннæты та нырыккон уавæртæм гæсгæ сифтонг кæнын хъæугæ медицинон кусæнгæрзтæй. Саразын хъæуы хæрзхъæд ахуырад райсыны тыххæй, физикон культурæ æмæ спорты алы хуызты архайыны тыххæй хъæугæ уавæртæ. Æрмæстдæр социалон æмæ иннæ ахсджиаг фарстытæм комплексон цæстдард бауромдзæн хæхбæсты цæрджыты сæ фыдæлты хæдзæртты, цæмæй дзы сæ зæрдæ райа хъæууонхæдзарадон куыстытæ кæнынмæ дæр.

Æнæмæнг спайда кæнын хъæуы национ проект «Амалхъомады индивидуалон фæндонтæ æмæ гыццыл æмæ астæуккаг амалхъомадæн баххуыс кæнын»-æй.

Хицауады размæ æвæрын хæс, цыбыр рæстæгмæ ацы программæ кæронмæ ахæццæ кæнын æмæ йæ царды аивæй рауадзын. Хъæууон хæдзарады райрæзты ахсджиаг бынат ахсынц егъау агропромышленон куыстуæтты арæзтад. Уыцы куыст дæр республикæйы æххæстгонд цæуы. Цалдæр боны размæ бабæрæг кодтон агрокомбинат «Эко-сфера», æмæ дзы цы уавæртæ федтон, уымæй райгондæй баззадтæн. Уый ууыл дзурæг у, æмæ, республикæйы рæзы халсартæ хъæрмуатты зайын кæныны хъуыддаг.

Бузныг мæ зæгъын фæнды куыстуат «Владка»-йы разамонджытæн, паддзахы замантæй нырмæ æрмæст Ирыстоны цы æмбисонды кæрдойы мыггаг зад, уый кæй сног кодтой, уый тыххæй. Сæрмагондæй мæ зæгъын фæнды кæсæгты хæдзарад «Остров»-ы тыххæй. Уыдон æрмæст иу афæдзмæ сæ куыстæй спайда кодтой 240 тоннæйы кæсаг. Инвестицион пъланмæ гæсгæ дыууæ азмæ проектыл хардз æрцæудзæн 1,9 милуан сомы.

Агрохолдинг «Мастер-Прайм. Березка» -йы проект Цæгат Кавказы корпорациты ‘хсæн æвзæрст æрцыд хуыздæртæй иуыл, радих ын кæндзысты æхца æмæ аразын райдайдзæн æхсыргуысты завод æмæ нырыккон фермæ, 3 мин стуры кæм бацæуа, ахæм. Уыдонæй 1200 уыдзысты дуцгæ хъуццытæ.

«Казачий Хутор» дарддæр дæр æххæст кæны йæ проект дыргъдæттæ 600 гектары ныссадзыны æмæ 50 тоннæйы кæм бацæудзæн, ахæм дыргъæфсанайæнтæ саразыны фæдыл. Ныридæгæн хъуыддагыл цы æхца бахардз, уыдоны нымæц у 2,4 миллиард сомы.

Хицауады размæ æвæрын хæс, æххуысы уавæртæ фæуæрæхдæр кæнын æмæ иннæ регионты æнтыстытыл хи фæлтæргæйæ, ацы хъуыддаг сфидар кæнын.

Информацион технологитæ

Йæ Æрвыстæджы РЦИ-Аланийы Сæргълæууæг стыр æргом аздæхта нымæцон экономикæйы райрæзт, ацы аз инфраструктурæйы рæзтæн генералон схемæ сфидар кæныны куырдиатимæ.

2018 аз электрон хуызмæ ивд æрцыдысты лæггæдтæй 32. Уый у, уымæй размæйы фондз азæй дзæвгар фылдæр.

Федералон рейтингты бирæкъабазджын центрты хæрзхъæддзинад бæрæггæнæны номхыгъды хаст æрцыдыстæм размæдзыддæр регионтæм, 85-æм бынатæй схызтыстæм 32-м.

Абон нæ республикæйы нымæцон телеуынынады лæггæдтæй йæ бон пайда кæнын у цæрджыты 99,8 процентæн. Уыдонæй лæвар сты 20 телеканалы. Июнæй фæстæмæ цæрджытæй алкæмæн дæр нымæцон телеуынынадæй пайда кæныны бар куыд уа, уыцы хæс æвæрын Хицауады размæ. 2018 азы нæ республикæйы фæзынд национ телеуынынад «ОсетияИрыстон». Цыбыр рæстæгмæ æнтыстджын къахдзæфтæ акодта. Телеæрмæджыты 75 проценты сты оригиналон — сæхæдæг кæй бацæттæ кодтой, уыдон æмæ киноархивæй ист кинонывтæ. 40 проценты программæтæ вæййынц комкоммæ эфиры. Сарæзтой 50 телепроектæй фылдæр. Уыдонимæ ирон æвзагыл чи цæуы, уыдон дæр. Программæтæй кæцыдæртæ иу æмæ дыууæ хатты не систы уæрæсейаг æмæ дунеон конкурсты лауреаттæ. Райстой «Теффи» дæр.

Афтæмæй национ телеуынынад йæ сæйраг хæс æххæст кæны æнтыстджынæй. Ирыстоны цаутæ хъусын кæнынц дунейыл, æвдисынц ын йæ рæсугъддзинад, кусынц ирон æвзаг æмæ культурæ бахъахъхъæныныл. Æрмæст æрыгон журналисттæ дзы кæй кусы, уый тыххæй ахъуыды кæнын хъæуы сæ квалификаци сын фæбæрзонддæр кæныны хъуыддагыл.

 

Фæсивæдон политикæ

Рæзгæ фæлтæримæ кусын у нæ размæвæрд ахсджиагдæр нысæнттæй иу. Нæ республикæйы хъомысдзинадыл дзурæн ис, æрмæстдæр нæ фæсивæд æнæниз, цардбæллон куы уой, сæхи алы къабæзты фæлваргæйæ æнтыстджын куы уой, уæд. Ивгъуыд аз Уæрæсейы уыд Бархийæ æххуысгæнджыты аз æмæ дзы нæ кæстæртæ сæхи активонæй кæй равдыстой, уый дæр бæрæг кæны кæй сты зæрдæргъæвд, цардбæллон. Уыцы хъуыддæгтæ хъуамæ суой традицион, уымæн æмæ, зæрдиагæй искæмæн баххуыс кæнын, у æппæтæй ахсджиагдæр хъуыддаг. Паддзахадон Думæйы депутат Таймæзты Артур сарæзта бархийæ йæ зæрдæ искæмæн йе ‘ххуысы хай бакæнын кæй фæнды, уыцы хъæппæрисджын фæсивæдæн сæрмагонд центр. Æххуыс сын кæны ахсджиаг æхсæнадон проекттæ царды рауадзын, гранттæ рамбулын æмæ адæмæн пайда хæссынæн.

Нæ фæсивæды æнтыстытæ айхъуыстысты æппæт Уæрæсейыл дæр. Æркаст «Уæрæсейы барвæндон»-ы нæ республикæйæ 14 проекты систы уæлахиздзаутæ. Уыдоны ‘хсæн уыд Цæллагты Зауырбеджы проект «Фыдæлты мæсгуытæ» дæр. Уый канд уæлахиздзау не ссис, фæлæ ма хорзæхджынгонд æрцыд сæрмагонд премийæ номинаци «Фидæны æууæнкджынтæ»- йы. Нæ фæсивæды хъуамæ æрмæст уыцы хуызы уынынмæ бæллæм æмæ уæм æвдисæн сæ æнтыстдзинæдтæн сæ фарсмæ балæугæйæ. Хъуамæ уой раззагдæр алы къабазы дæр, экономикæ, ахуырад, культурæ, спорты. Мах та сын хъуамæ аразæм хъæугæ уавæртæ размæ цæуынæн, æнтыстджын уæвынæн.

Æрмæст 2018 азы форумтæ «Таврида» æмæ «Машук»-ы грантон конкурсы нæ фæсивæды социалон проекттæй фæуæлахиз сты 56 хатты. Фæлæ уæддæр баззад дзæвгар фарстатæ, лæмбынæгæй æркæсын кæмæ хъæуы. Наркомани æмæ сæ нозтæй бахизыны тыххæй профилактикон куыст кæнын хъæуы фыццаджыдæр уынгты. Уымæн æмæ сыл уым сæмбæлынц æмæ бахауынц сæ азары. Арæхдæр уым фенæн ис, æххуыс кæй хъæуы, уыцы фæсивæды. Уыдон адзæгъæл сты царды раст фæндæгтæй æмæ лæмæгъдæр чи разыны, уыдоны дæр сæ фæдыл сæфт фæндагмæ ласынц. Балæууын хъæуы сæ фарсмæ æмæ саразын æппæт мадзæлттæ дæр фыдбылызæй сæ алкæй дæр бахизынæн.

Фæсивæды комитеты размæ ацы хъуыддаджы фæдыл ис стыр хæс æвæрд. Хъæуы семæ фылдæр кусын, уынын сын сæ тыхст, сæ фарстатæ, æмæ хъæугæ мадзæлттæ аразын. Ам аразæн ис æмбырдтæ фæсивæдимæ, цæмæй комкоммæ дзурой сæ хъуыдытæ, сæ лыггæнинаг фарстатæ æмæ фæндтæ. Ам æрдзурын хъæудзæн канд фæсивæды фарстатыл нæ, фæлæ хистæрты фарсмæ балæууын æмæ сын кæстæриуæг кæныны тыххæй дæр. Мæнмæ гæсгæ, искæй тыхстмæ хъусзæрдæйæ чи баззайдзæн, ахæмтæ нæ фæсивæды ‘хсæн нæй æмæ сæ бон бауыдзæн паддзахадон социалон службæтæ, æхсæнадон æмæ хæрзаудæн организацитимæ æмгуыст кæнын. Ам иуварс хъуамæ ма лæууа «Стыр Ныхас» дæр, уымæн æмæ хистæртæ æмæ цардæфхæрд бинонтæн æххуыс бакæнын кæддæриддæр уыд ирон лæджы хæс.

Арфæ мæ ракæнын фæнды Ветеранты советы уæнгтæн, сæ патриотон æмæ граждайнаг позицийы тыххæй.

Профилон комитеты размæ æвæрын хæс, цæмæй фылдæр кусой фæсивæдимæ. Нæ сæр бæрзæндты кæмæй хæсæм, уыцы курдиатджын кæстæртæ хъуамæ сæ хъæппæристæй разæнгард кæной иннæты дæр æнтыстджын уæвынмæ.

Нæ фæсивæд сты не стырдæр хæзна, нæ фидæн.

Экологи

Ирыстоны экологийыл нæй дзурæн нæ алфамбылай цы фарстатæ ис, уыдон куы нæ аскъуыддзаг кæнæм, уæд. Уымæ гæсгæ, нæ сæйрагдæр хæстæй иу у Ирыстоны экологион уавæр фæбæрзонддæр кæнын. Уыцы домæнтæм гæсгæ республикæйы разамынд аразы йæ куыст.

Республикæйы алы куыстуаты архайд дæр хъуамæ зиан ма хæсса цæрджытæн, хъуамæ дзы уæм æдас.

Æппынæдзух дзырдтон «Электроцинк»-æн кæй ис æрмæст дыууæ фæндаджы: йæ сæхгæнын кæнæ та саразын æппæт мадзæлттæ дæр куыд æмбæлы афтæ, цæмæй адæмæн зиан ма хæсса, æмæ уыимæ кусджыты уавæртæ дæр цæмæй уой бæрзонд уагыл. Куыстуат сабыр къахдзæфтæй цыд уыцы нысанмæ. Уæдмæ йыл арт сирвæзт æмæ æмæ йæ æвæстиатæй бахъуыд сæхгæнын.

Йæ куыст кæй æрлæууыд, уымæй дзы нæ республикæ нал райсдзæн 300 милуан сомы хъалон. Фæлæ сæйрагдæр уыд нæ республикæйы цæрджытæн сæ фылдæр цы уынаффæ рахастой, уый сæххæст кæнын. Заводы хицауимæ бафыстам бадзырд, завод йæ куыстæй æрлæууын кæныны тыххæй, æрæвæрдтам дзы нæ къухтæ. Бацæттæ кодтам йæ консервацийы фæдыл куыстыты пълан, кæцытæ æххæстгонд æрцæудзысты апрелы кæронмæ.

Хъуамæ ссарæм заводы кусджытæн ног куысты бынæттæ. Республикæйы Хицауад йæхимæ райста уыцы хъуыддаг сæххæст кæныны хæс. Заводы хицауимæ дæр баныхас кодтам, йæ зæрды заводы иннæ филиалты, ома, æндæр регионты кусын кæмæн ис, уыдонæн уыдзæн фадат, фæлæ ахæм куысты дæснытæ нæхи республикæйы дæр хъæугæ сты.

Нæ куыстуæтты разамонджытæм мæм ис курдиат, цæмæй сын нæхимæ бынæттæ ссарой æмæ сæ республикæйæ ацæуыны сæр ма бахъæуа.

Кæдæй-уæдæй лыггонд æрцыд бирæ азты дæргъы цæуыл тох кодтам, Садоны раздæры здыйы цинчы комбинаты æппарæццæгты æфснайæндæттæ цæугæдон Æрыдоны атагъайы Уыналмæ хæстæг æмæ Фыййагдоны, уымæй хи æмæ æрдз сæдас кæнын. Ацы аз байдайдзысты куыстытæ, зианхæссæг бынæттæ æрцæудзысты рекультивацигонд. Æппæты рисагдæр æмæ зианхæссæгдæр хъуыддагыл нæ бæстæйы Президент Владимир Путин банымадта — коммуналон бырæттæ.

2019 азæй нæ республикæйы коммуналон бырæттимæ архайын байдыдтой ног хуызы. Федералон домæнтæм гæсгæ сбæрæг кодтой дыууæ регионалон операторы. Уыдонæй иу кусы Мæздæджы районы, иннæ та аххæсдзæн республикæйы иннæ хайыл.

Уыдон бырæттæ æмбырд кæндзысты хъæутæ æмæ горæтты, ласдзысты сæ бæлвырд бынæттæм, хицæн сæ кæндзысты сæ хуызтæм гæсгæ, æмæ сæ дарддæр куыд æмбæлы афтæ хайгай æфснайдзысты, сæрибар нæ сæ кæнгæйæ. Ивд цæуы бырæттимæ куысты системæ иууылдæр. Ивд æрцыд тариф дæр. Фæлæ архайæм ууыл, цæмæй Цæгат Кавказы иннæ регионты ‘хсæн уа æппæты къаддæр. Бахъæудзæн рæстæг, цæмæй нæ республикæйы цæрджытæ банкъарой, æнæмæнгхъæугæ хъуыддаг кæй у, уый. Уымæн æмæ ахæм хъæу нæй, бацæугæйæ бырæттæ кæм нæ фенæм. Бырондæттæ хъуамæ нæ республикæйы мауал уа. Цæрджытæ та хъуамæ уыной, æхца цæуыл фидынц, уыцы лæггæдтæ сын æцæг пайда кæй сты, сæ къух сæ кæй фæрогдæр. Ацы фарстамæ æркæсын хъæуы бæстонæй.

Хицауады кусджытæй домын, коммуналон бырæттæ æфснайыны тыххæй ног системæйыл лæмбынæг бакусгæйæ спълан кæной хъуыддаг.

 Адæмимæ фембæлдтытæ

Нæ республикæйы цæрджытимæ цы фембæлдтытæ сарæзтон, уым æппæты сæйрагдæр фарста уыд, нуазыны донæй цух кæй æййафынц, уый. Хъыгагæн, дæсгай азты дæргъы лыггонд цы фарста не ‘рцыд, уый иу афæдзмæ нæ сараздзыстæм. Доны хæтæлтæ базæронд сты, ногтæй сæ раивынæн та бахъæудзæн рæстæг.

Æнæмæнг чи хъæуы, уыцы бæлвырд куыстытæ бакæнынæн хъæуы бирæ æхца, уыдон ссарын республикæйы бон нæу. Æрмæст Алагиры районы дон æфсисады фарста, цæмæй лыггонд æрцæуа, уымæн хъæуы 1 миллиард сомы.

Республикæйы Хицауадæн баргонд æрцыд, цæмæй бацæттæ кæной сæрмагонд проект, хъуамæ æххæсса донæй æфсадыны фарста карзæй кæм лæууы, республикæйы уыцы районтыл, афтæмæй федералон центрæй райсдзыстæм æххуыс.

Нырма уал архайæм нæхи хъарутæй. 2016 азы ногтæй баивтам донуадзæн хæтæлтæ Дугуры æмæ Æрæфы районты, стæй Дигорайы. 2017 азы та уыцы куыстытæ бакодтам Мичурины, ныр та сæм бавнæлдтам Олгинскæйы.

Афтæ ма донуадзæн хæтæлтæ ивд æрцыдысты Мæздæджы районы æртæ хъæуы дæр. Мах дарддæр архайдзыстæм дондзæуæнтимæ баст вазыгджын фарстатæ лыг кæныныл.

Фарста цæмæй республикæйы бынтондæр лыггонд æрцæуа, уый тыххæй бæлвырд хæстæ æвæрд æрцыд хъуыддагыл дзуапдæттæг министрады раз. Ныридæгæн бавнæлдтой Дзæуджыхъæуы сыгъдæггæнæн системæ банывыл кæныны тыххæй проект аразынмæ.

Фарон Уынал æмæ Фыййагдонмæ æрдзон газ бахæццæ. Уый фæрцы та ацы æрдзон артагæй цух нал æййафдзысты авд хæххон хъæуы. Ацы аз æрдзон газ фæзындзæн Уæллаг æмæ Дæллаг Уыналы. Афтæ ма ацы артаг бауадздзыстæм Дыгуры комы фондз хæххон хъæумæ дæр. Афтæмæй æрдзон газæй нæ республикæ æххæст у 93 проценты бæрц.

Ахсджиаг у æппæт хъæутæм æмæ горæттимæ транспортон бастдзинад сфидар кæнын. Уый у æнæмæнг бакусын кæуыл æмбæлы, уыцы фарста. Ацы фарстайы фæдыл мæм телефонмæ дзырдтой адæм алы хъæутæ æмæ районтæй, ныхас ыл кодтам цæрджытимæ фембæлдтыты рæстæг дæр. Æмæ бирæ районты автотранспортон бастдзинад сног кодтам.

Куыст дæттыны фарст

Нырма адæмæн куысты бынæттæ дæттыны фарста республикæйы карзæй лæууы. Уымæ гæсгæ нæ фыццаградон хæстæй иу у адæмæн куысты бынæттæ раттын.

Мæ раныхасы райдайæны куыд загътон, афтæмæй, скъолаты, рынчындæтты, сывæллæтты рæвдауæндæтты арæзтадыл, се сцалцæг кæныныл дæр бацархайдзыстæм. Фæлæ нæ республикæйы цæрджыты æфтиæгтæ куы нæ фæфылдæр уой, стæй иумæйагæй сæ царды уавæртæ куы нæ фæхуыздæр кæнæм, уæд уыцы фарстатæ алыг кæнын нæ бон нæ бауыдзæн. Фарстатыл бакусын хъæуы иумæйагæй.

Адæмæн куысты бынæттæ дæттыны фарст алыг кæныны охыл 2018 азы арæзт æрцыд паддзахадон программæ, къухы бафтыд арæзтады, курортон-туристон къабазæн, социалон экономикон проекттæ царды рауадзынæн специалисттæ бацæттæ кæнын. Программæ аххæссыд 600 адæймагыл.

Амалхъомад райрæзын кæныны, æмæ йæм сразæнгард кæныны нысанимæ, конкурсы уагыл 100 адæймагæн лæвæрд æрцыд иурæстæгон æхцайæ æххуыс. Сæ размæ сын сæвæрдтам домæн, цæмæй сæ архайдæй сæ организациты фæзына æппынкъаддæр 200 куысты бынаты. Уымæн сын радих кодтам 20 милуан сомы бæрц субсидитæ.

Фаг нæма пайда кæнæм хи ‘гъдауæй кусыны гæнæнтæй. Цæхæрадон, зæххы хай кæмæ ис, уый æрмæст йæ бинонтæн нæ фæпайда уыдзæн, фæлæ ма йæм тыллæгй цы уæлддæйттæ аззайа, уыдон йæ бон у ауæй кæнын æмæ уæлæмхасæн æфтиаг райсын. Дæнцæгæн æрхæсдзынæн Мæздæджы район, йæ цæрджытæ 5-6 сотыхыл цы тыллæг æрзайын кæнынц, уымæй сæхæдæг дæр бæркадджын вæййынц, уæй дæр дзы акæнынц. Хи хæдзарæдты архайды рæзтыл дзургæйæ, æнæмæнг æргом аздахын хъæуы фосы æмæ маргъдарынады куыстмæ.

Республикæйы Хицауады раз æвæрын хæс, цæмæй ссарой фæрæзтæ сæрмагонд гранттæн, инкубатортæ æмæ хъæрмуæттæ саразынæн. Уымæй уæлдай ма ис, адæм тынгдæр кæй агурынц, уыцы лæггæдтæ кæнынмæ цæттæ чи у, ахæм амалхъомтæ. Зæгъæм, æхсæнадон хæлцад, фысымуæтты лæггæдтæ… Республикæйы Хицауадæн, районты сæргълæуджыты раз æвæрын иумæйаг хъарутæй, чысыл амалхъомады райрæзтæн сæрмагонд фадæттæ аразын, агурын. Уымæн та æппæты хуыздæр сты фæндæгты фæрстæ, æмæ адæм кæм цæрынц, уыцы бынæттæ. Спайда кæнын хъæуы рæстæмбис æмæ чысыл амалхъомады райрæзтыл кусæг фондты æхцайæ.

Хъуыддагыл архайын хъæуы ахæм хуызы: сбæрæг кодтам зæххы хай, архитектурон домæнтæ нымайгæйæ бакуыстам халдихон проектыл — сцæттæ кодтам хъуыддаджы гæххæттытæ, уый фæстæ конкурсы уагыл, амалхъомтæн радих кодтам паддзахадон æххуыс кæнын.

Азæй-азмæ та æххуысы хуызтæ кæнынц фылдæр, алыхуызон федералон нысанмæарæзт программæтæм æмæ национ проекттæм гæсгæ. Æрмæст ма хъæуы кусын. Æрмæст ахсджиаг у, æххуысæй цы адæймаг пайда кæны, уымæ хъуамæ уа сæрмагонд ахуырад, ссара куыст æмæ йæ бинонты дарынхъом уа. Бæстæйы Президент уыцы фæрæз банымадта социалон бадзырдыл. Æмæ йæ цард аивынмæ чи тырны, уыдонæн ахæм бастдзинад дæтты фадат.

Уымæ гæсгæ хицауадæн дæттын республикæйы аккаг социалон бадзырдæн йæхиуыл схæцынæн уавæртæ саразыны хæс.

Бынæттон хиуынаффæйад

Адæмимæ фембæлдтытæ æвдисынц муниципалон хицаудзинады архайды нырма бирæ аиппытæ кæй ис, уый. Республикæйы Сæргълæууæгмæ æмæ Хицауадмæ цы куырдиæттæ æрбацæуы адæмæй, уыдон фылдæр хатт хауынц бынæттон хиуынаффæйады оргæнтæм, сæ нымæц дзæвгар у.

Куыд адæммæ, афтæ мæхимæ дæр ис бирæ фиппаинæгтæ хъæуты администрациты разамонджытæм. Афтæмæй та уый у адæммæ æппæты хæстæгдæр чи хъуамæ уа, хицауады уыцы сконд. Уавæр ма æвдисы, уый бынæттон хиуынаффæйады разамындмæ цы хæстæ хауы, уыдон алы æмвæзады хицауиуæггæнæг оргæнты æхсæн раст дихгонд кæй нæ цæуынц, уый.

Бирæ хъæуты санитарон уавæр цауд кæй у, сыгъдæгдзинадæй хуыздæр хъуаг кæй сты, уый дæр у комкоммæ бынæттон хиуынаффæйады оргæнты куыстимæ баст. Уымæ гæсгæ республикæйы Сæргълæууæджы æмæ Хицауады администрацийы раз æвæрын, нырыккон закъонады домæнтыл æнцайгæйæ, бынæттон хиуынаффæйады оргæнтимæ куыст фæахадгæдæр кæныны хæс.

Нæ граждæнтæн бирæфадатджын æмæ уæрæх цардуагон тыгъдад саразын нæ хæс у. Уынæм, Дзæуджыхъæуы сæйрагдæр тезгъогæнæн бынат — Культурæ æмæ фæлладуадзæн парк аивдæр кæй кæны, уый. Уый, хъæлæс кæныны уагыл, дзæуджыхъæуккæгтæ сæхæдæг равзæрстой. Фыццаг рады цалцæггæнæн куыстытæ дзы ныридæгæн кæронмæ æрхæццæ сты. Æппæт куыстытæ дæр конд цæуынц политикон парти «Иугонд Уæрæсе»-йы проект «Горæтаг тыгъдад»-мæ гæсгæ. Æппæт куыстытæ дæр фæуыдзысты ацы азы кæронмæ.

Ивгъуыд аз, амынд проектмæ гæсгæ базылдысты республикæйы 44 фæзуатмæ. Уый тыххæй ацы аз федералон бюджетæй радих кæндзысты 200 милуан сомы. Уыцы программæмæ гæсгæ ма æхсæз азмæ базилдзысты 632 кæртмæ æмæ 145 æхсæнадон фæзуатмæ.

Сабырдзинады проспект у нæ горæты æвæджиаудæр æмæ рæсугъддæр бынат. Хъуамæ республикæйы цæрджытæ æнцонæй, æхсызгонæй тезгъо кæной проспекты, йæ архитектурон цыртдзæвæнтæй райгонд уæвгæйæ.

Республикæйы Хицауад æмæ горæты разамынд хъуамæ, кусын райдайой æмæ 2020 азы бавналой проспект бындуронæй рацаразынмæ. Фидæны та хъуамæ бацархайæм, цæмæй республикæйы ма уа æнæзылд, заууат иунæг фæз дæр.

Куыд нысан кодтам, афтæ ныртæккæ куыст цæуы Дзæуджыхъæуы фæрсты ног фæндаг саразыны проектыл. Уый кæронмæ арæзт куы æрцæуа, уæд Дзæуджыхъæуы фæндæгтыл машинæтимæ уавæр зынгæ фæхуыздæр уыдзæн, уыимæ — экологион уавæр. Бацархайын хъæуы, цæмæй иннæ аз ацы ахсджиаг фæндаг аразын райдайой.

Бынæтты адæмы фарстатæ лыггонд куыд цæуынц, уый бамбарыны тыххæй сарæзтам республикæйы Сæргълæууæгæн Æххуысгæнджыты институт. Хъуамæ æвзарой адæмы фарстатæй æнæлыггондæй чи баззайы уыдон æмæ сæ мæнæн æвæстиатæй хъусын кæной, Цæгат Ирыстоны æхсæнадон царды разæнгардæй архайой.

Царды уагъд цæуы Мæздæджы районы рæзты æртæазыккон программæ. Уымæ гæсгæ 2018 азмæ цы нысантæ æмæ домæнтæ æвæрдтам нæ размæ, уыдон сæххæст кодтам. Фæлæ дзы бирæ азты дæргъы цы æнæлыггонд фарстатæ уыд, уыдонæн æрмæст ацы программæ фаг нæу. Уымæ гæсгæ рахастам уынаффæ, хъуыддæгтæ фылдæр æхца радих кæныны тыххæй. Арæзт ма æрцæудзысты æнæниздзинад хъахъхъæнынады кусæндæттæ, рæвдауæндæттæ, фæндæгтæ.

Мæздæджы районы социалон объектты æмæ фæндæгты арæзтадæн 2019 азы дихгонд æрцæудзæн 1 милиард сомы.

Куыд зонут, афтæмæй нæ бæстæйы Президенты уынаффæйæ Дзæуджыхъæуæй комкоммæ Мæздæгмæ фæндаг саразынæн 2 миллиард сомæй фылдæр радих кæндзысты. Арæзтадон куыстытæ дзы райдайдзысты ацы аз. Уый нæ республикæйæн у, историон ахадындзинад кæмæн ис, ахæм цау.

Æдасдзинад

Хъыгагæн, республикæйы фæндæгтимæ баст у нæ адæмæн стыр тæссагдзинад хæссæг фарст. Нымæцтæ куыд æвдисынц, афтæмæй фæндаггон-траспортон фыдбылызтæ фылдæрæй-фылдæр кæнынц. Сæйрагдæр та, уый у, æмæ дзы сывæллæттæ кæй бахауынц.

Уымæ гæсгæ, республикæйы Мидхъуыддæгты министрады разамынд хъуамæ уой уæлдай къæрцхъусдæр фæндæгтыл æдасæй цæуыны фарстамæ. Фæлæ æнæ хицаудзинады æмæ адæмы иумæйаг æххуысæй ацы фарста алыг кæнын нæ бон нæ бауыдзæн. Сабырæй кæсæн нæй нæ адæм фæндаггон фыдбылызты аххосæй сахъатæй кæй баззайынц, нæ сабитæ та дзы кæй мæлынц, уымæ.

Хъæуы рахæссын уынаффæ, цæмæй дарддæр йæ куыст кæна программæ «Æдас республикæ». Уый фæрцы та къамтæ æмæ видео цæстдарды фæрцы бæрæггонд цæуиккой фæндæгтыл æдасæй цæуыны æгъдæуттæ чи халы, уыдон.

Хъуамæ адæм бирæгæйттæй кæм вæййынц, уыцы рæтты фæзыной видеоцæстдарды фæрæзтæ, республикæйы саразын «пъæлицæ æмæ гражданин»-ы сæрмагонд хызæг.

Ацы аз кæронмæ ахæццæ кæнын хъæуы æвæстиатæй кусæг службæтæм дзурыны иугонд хызæджы сконд, йæ телефоны номыр «112».

Æнæнхъæлæджы уавæрты тыххæй республикæйы цæрджытæн хабæрттæ æвæстиатæй фехъусын кæнынæн хъуамæ скусой сæрмагонд ифтонггæрзтæ.

2018 азы республикæйы барадхъахъхъæнæг оргæнтæн сæ архайд уыд æнтыстджын. Уый фæрцы фæкъаддæр сты фыдракæндтæ, уыимæ бацархайдтой уæззау фыдракæндтæ, тæррористон фыдбæллæхтæ не ‘руадзыныл.

Фæлæ уæддæр уавæр вазыгджын кæй у, уымæ гæсгæ бацархайын хъæуы хицаудзинады æмæ барадхъахъанæг структурæты архайд фенгомдæр кæнын. Тæссаг у, террористон æмæ фыдгæнджыты къордтæ куы баиу уой æмæ фыдракæндтæ куы саразой, уымæй.

Махæн нæ хæс у, терроризмы, экстремизмы, адæммæ æнæуынондзинадæн ныхкъуырд дæттын, алыхуызы дингæнæг æмæ адæмыхæттыты æхсæн хæлар ахастдзинæдтæ хъахъхъæнын.

Горæтгæрон районы оперативон уавæрыл, æвзæрæрдæм ахадынц сæ зондахаст зыгъуыммæ кæмæн у, ахæм тыхтæ, сæ рæзт та адæмты æхсæн быцæумæ.

Уымæн хорз æвдисæн сты Интернеты хызы социалон къордтæ. Уыдоны æргомæй дæлдзиныг кæнынц кæцыдæр адæмыхæттыты, сæхи та уæлдæр исынц. Уыдæтты ныхмæ чи сдзуры, уыдоны æнæбындур уайдзæфты бын фæкæнынц. Уымæ гæсгæ ныхкъуырд раттын хъæуы, ахæм хуызы архайæг граждæнтæн. Дзыллон хабархæссæг фæрæзты гæнæнтæй уæрæх пайда кæнгæйæ сын хъæуы сæ нæмттæ æмæ мыггæгтæ æргом кæнын. Сæ архайд зианхæссæг кæй у, уый тыххæй æргом дзурын.

Сæрмагондæй æргом аздахын æмбæлы коррупцийы ныхмæ тохы фарстытæм. Кæрон скæнын хъæуы бюджеты фæрæзтæй æнæахадгæйæ пайда кæнынæн, давынæн. Паддзахадон хицаудзинады бынат нæй, йæ къухтæ сыгъдæг кæмæн не сты, уыдонæн. Уымæн æмæ уыдонæй аразгæ у нæ адæмы фæрныгад, республикæйы рæзт. Уыимæ кæрон скæнын хъæуы амалхъомады рæзтæн æнæбындур цæлхдуртæ æвæрынæн дæр.

Йæ амалхъомады рæзтыл йæхæдæг чи æууæнды, йæхæдæг ыл зæрдиагæй чи кусы, уыдоны хъуамæ хъыгдарæг ма уа. Бæстæйы Президент йæ Ныстуаны цы нысантæ æмæ хæстæ фæбæрæг кодта, уыдон хъæуы æххæст кæнын. Уымæ та мæхæдæг цæст дардзынæн.

Наркотикты æнæзакъон зилдухы ныхмæ кæд бирæ мадзæлттæ аразæм, уæддæр нырма ис, республикæмæ кæй æмæ цæй фæрцы бахауынц, уыцы фæндæгтæ. Уыимæ сæ уæй æмæ парахат кæныны фæзыны ног гæнæнтæ. Ныр та сæ кæмдæрты фæсфæд æфснайынц.

Наркотиктæм уæлдай æмхицдæр фæсивæд сты. Уыцы зианхæссæг буаргъæдты æнæзакъон зилдухы ныхмæ хъæуы æрлæууын, кæцæй, кæй фæрцы æрбафтынц, уый сбæрæг кæнын, стæй сын карздæрæй ныхкъуырд раттыны хъуамæ нæ хъарутæ ноджы фæхъомысджындæр кæнæм.

Ноджы ма уæрæх рапарахат афтекты наркомани. Уыдоны æдзæсгом хицæуттæ æнæ рецепттæй уæй кæнынц, наркотикты бæсты цы препараттæй пайда кæнынц, уыдон. Ахæмтæн байсын хъæуы сæ лицензитæ æмæ сæ бафхæрын хъæуы закъоны карздæр уагæвæрдмæ гæсгæ.

Цæрджытæ æмæ хицауады тох кæнын хъæуы уыцы фыдбылызимæ, уыдонимæ дзыллон-информацион фæрæзтæй дæр пайда кæнгæйæ. Фæнды мæ тыхы къабазæн раарфæ кæнын сæ профессионалон куыстæй нæ республикæйы цæрджыты æдасдзинад æмæ сабыр цард кæй хъахъхъæнынц, уый тыххæй.

Цæгат Ирыстоны граждæнтæ махмæ æнхъæлмæ кæсынц объективон, зæрдиаг куыстмæ, сæ конституцион бартæ фидарæй æххæст кæнынмæ æмæ уымæ гæсгæ саразинаг хъуыддæгтæ нырма чысыл не сты.

Информацион политикæ

Абон æркæсинаг фарста у, Уæрæсейы ныхмæ тынгæй-тынгдæр цы информацион архайд цæуы, уый. Баст у фæстаг æртæ азы дунеон ахастдзинæдты уавæрты фæкарздæримæ. Уый у иу æртхъирæн. Мах хорз хъуыды кæнæм, 2018 азы Цæгат Кавказы бирæ республикæты алыхуызон символон цаутæ, ахсджиаг республикон уынаффæтæ æмæ ивгъуыды трагикон историон цауты алыварс змæнтыныл цы архайд цыд, уый. Фæсивæд бахауы информацион æмæ провокацион цæфты азары.

Дзыллон информацийы ног хуызты ахадындзинад кæны фылдæрæй-фылдæр. Æрвылбоны царды уыцы фæзындтытæн хъæуы æргом аргъ кæнын æмæ сæ уæлвæд сæ ныхмæ тох кæнын.

Æппæт хъарутæй дæр архайын хъæуы, цæмæй информацион тыгъдад политикон провокацитæ æмæ цардхалæнты фæзуат ма суа, фæлæ уа бæрнондзинад æмæ кæрæдзи æмбарынады, стæй культурæйы бынат. Цы ног информацион дугмæ цæуæм, уый хицауады оргæнтæй домы сæ адæмы раз æргом уæвын. Республикæйы Хицауады ацы аз хъæуы паддзахадон оргæнтæ æмæ бынæттон хицауады куыст афтæ рацаразын, цæмæй адæмæн сæ бон уа фылдæр информаци зонын. Интернеты хицауады оргæнтæн цы официалон аккауттæ ис, уыдоны сæ куыст æвдыст цæуа æргомæй — уый у æнæмæнг саразинаг хъуыддаг.

Нациты æхсæн ахастдзинæдтæ

Цæгат Ирыстоны æхсæнадон-политикон уавæр иртасыны рæзт аразгæ у æнæхъæнæй дæр Цæгат Кавказы федералон зылды нациты æмæ конфесситы æхсæн ахастдзинæдты уавæрæй. Ардыгæй цæуы паддзахадон хицауады оргæнты сæйраг хæс — цæмæй республикæйы уа сабырдзинад æмæ кæрæдзи æмбарынад. Фарон нæ регионы 65 проценты нацитæ æмæ конфесситы ‘хсæн ахастдзинæдты уавæр банымадтой хорзыл. Фæлæ ма нæм цы æвзæр зондыл хæст тыхтæ ис æмæ чи сызмæнтдзæн уыцы къабæзты, уыдонмæ уæлæнгай цæстæй кæсын тынг тæссаг хъуыддаг у. Нациты æмæ конфесситы ‘хсæн ахастдзинæдты фидæны уавæр бæстæйæн куыд ахсджиаг у, уый æмбаргæйæ æрмæст паддзахадон хицаудзинады æмæ бынæттон хиуынаффæйады оргæнтæ ма архайой, фæлæ æппæт бæрнон æхсæнадон иугæндтæ æмæ граждайнаг активисттæ дæр.

Уыцы иумæйаг куысты зæрдиагæй архайынц æхсæнадон змæлд «Нæ Ирыстон», национ-культурон егъаудæр центртæ, динты организацитæ, уыдоны фæрцы фидардæр кæны республикæйы æхсæнадон-политикон хорз уавæр.

Нæ иумæйаг сагъæстæ æмæ фидæны нысанты ахсджиаг бынат ахсынц Хуссар Ирыстоны æфсымæртимæ нæ ахастдзинæдтæ. Бирæ къабæзты мах кæнæм æмгуыст æмæ абон фидарæй нæ бон зæгъын у Стыр Уæрæсейы фæрцы нæ Хуссар Ирыстон у æдас.

Æвзæрстытæ æмæ политикон партитæ

Ацы аз республикæйы цалдæр муниципалитеты ацæудзысты бынæттон æвзæрстытæ. Политикон партиты регионалон хайæдтæй мах æнхъæлмæ кæсæм æвзарджыты номхыгъдтимæ бæстон кæй бакусдзысты æмæ муниципалон депутаттæ æвзæрст кæй æрцæудзысты, уымæ.

Разамынды бынæттæм аккаг адæймæгты æвзарынæн партиты архайд у хъомысджын . Æвзæрстыты цы кандидаттæ архайа, уыдон хъуамæ æмбарой, сæ куыст æдзухдæр æргомæй кæй зындзæн, уый. Мах нæ республикæйы ницæмæн хъæуы хицæн адæймæгтæ æмæ кланты ‘хсæн быцæутæ. Политикон партиты снысан хъæуы ахæм адæймæгты, йæ æвзарджытæн аккаг минæвар чи уа æмæ сын сæ фарстатæ чи лыг кæна.

Кæронбæттæн

Хицæн арфæйы ныхæстæ мæ зæгъын фæнды нæ республикæйы социалон-экономикон ахсджиаг фарстатæ æххæст кæныны тыххæй нын стыр æххуыс чи бакодта уыдонæн: бæстæйы Сæргълæууæг Владимир Владимиры фырт Путин, Хицауады Сæрдар Дмитрий Анатолийы фырт Медведев, Цæгат Кавказы федералон зылды УФ-йы Президенты Æххæстбарджын минæвар Александр Анатолийы фырт Матовников, стæй Цæгат Кавказы хъуыддæгты министр Сергей Викторы фырт Чеботаревæн.

Зынаргъ æмкусджытæ, мæ доклады кæрон мæ баныхас кæнын фæнды — райсом куыд цæрдзыстæм, уый аразгæ нæу нæдæр иу, нæдæр дыууæ æмæ суанг сæдæ адæймагæй дæр, уый аразгæ у нæ алкæмæй дæр, чи нæ цы бынат ахсы, регионы сæргъы уа æви шофыр уа, сывæллæтты скъолайы ахуыр кæна æви сæ йæ хæдзары хъомыл кæна, уый нæ хынцгæйæ.

Хицауады хæс у адæммæ хъусгæйæ сæ фехъусын, æнæлыггонд фарстытæ фенгæйæ сæ аиуварс кæнын, уый та — арæх афойнадыл æмæ, куыд æмбæлы, афтæ æххæстгонд нæ цæуы, уый тыххæй æз абон бирæ дзырдтон. Уымæ гæсгæ нæ бæстæйы Президент куыд загъта, «иугæр æрбацыдтæ социалон къабазмæ, паддзахадон æмæ муниципалон службæмæ, граждæнты æрвылбоны æнæлыггонд фарстатæ лыг кæнынмæ, уæд хъуамæ дзуапп дæттой профессионалон æппæты карздæр домæнтæн». Алчидæр хъуамæ æмбара, æнкъара адæмы, уа семæ æмзæрдæ æмæ … макуы æруадза æнæрвæссондзинад, нæдæр ныхасæй, нæдæр хъуыддагæй аргъ нæ кæнын».

Æнæлыггонд фарстытæ бирæ сты æмæ сæ æххæст кæндзыстæм дарддæр дæр, архайдзыстæм нæ сæйраг нысан сæххæст кæныныл, уый та у, цæмæй Цæгат Ирыстоны цард кæна хуыздæрæй-хуыздæр. Фæлæ нæ размæ цы нысантæ æвæрæм, уыдон нæ къухы бафтдзысты æрмæстдæр нæ хъарутæ баиу кæнгæйæ.

Мæ ныхасы кæрон арфæ кæнын нæ республикæйы фидæныл зæрдæйæ чи тыхсы, йæ æрвылбоны архайдæй Цæгат Ирыстоны райрæзт æмæ фæрныгадмæ йæ бавæрæн чи хæссы, уыдонæй алкæмæн дæр. Ныр ма нæ бирæ цæуылдæртыл хъæуы бацархайын, æмæ мæ ныфс ис, нæ размæвæрд хæстæ кæй сæххæст кæндзыстæм, уымæй!

 

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here