Ирыстоны кады мæсыг

0
233

 

Уататы Бибойы райгуырдыл сæххæст 80 азы

Æз йæ рæстæджы æмбырд кодтон, Бибойы хорз чи зыдта, уыцы адæмы мысинæгтæ, иутæ мын дзы хицæн чиныгæн бахъуыдысты, иннæтæ мæ диктофоны фыстæй баззадысты. Уæд кæимæ ныхас кодтон, уыдонæй ма чидæртæ цардæгас сты, æз сæ, нæ газеткæсджытæ, абон дæр мыггагмæйы бузныг дæн.

Дæлдæр сæ иуты æмæ сæ иннæты цыбыр раныхæстимæ базонгæ ут сымах дæр. Уыдон Бибойы рæсугъд удыхъæд æмæ фæзминаг миниуджытæн ирд æвдисæн сты. ДАУЫРАТЫ Дамир

БЕКЪОЙТЫ Розæ:

«Фæриссын нæ кодта…»

Мах Бибоимæ иу аз ацыдыстæм ахуыр кæнынмæ: æз Ленинградмæ, уый та — Мæскуымæ. Мæскуы та цавæр горæт у: цæстытæ — фæйнæрдæм араз, æрмæстдæр кæсгæ кæн. Æвзыгъд, бæрзонд, хæрзконд лæппу уыд æмæ йыл иууылдæр сæ цæстытæ æрæвæрдтой. Ахуыргæнджытæ дæр. Æз иухатт мæ фæндаг ууылты ракодтон, бабæрæг кодтон, театралон студийы цы ирон фæсивæд ахуыр кодтой, уыдоны. Афтæ рауад, æмæ уыцы бон сæ куыстытæ сценæйы æвдыстой æмæ сæ мæ зæрдæ барухс, уæлдайдæр Бибойæ. Уый бирæ лæппутæ æмæ чызджыты æхсæн цæхæртæ калдта. Мæнæ куыд вæййы: хуыртæ — бирæ, дуртæ — бирæ, фæлæ дзы уæддæр се ‘хсæн иу уæлдай æрттывд фæкæны. Бибо дæр афтæ…

Ахæм цæхæр калдта, ам нæхи театры кусгæйæ дæр. Мах æм, йе ‘мкусджытæ, иуварсæрдыгæй кастыстæм æмæ цин кодтам уымæн йæ курдиат, йе стыр актеры хуымæтæгдзинад æмæ рæдаудзинадыл, афтæ нæм касти, цыма мыггагмæ дæр афтæ уыдзæни.

Хуыцауы цæст нын æй нæ бауарзта. 2000 азы 8 майы изæрæй нæ театры сценæйы уыдис стыр концерт, уым уыдысты не стыр хицауад дæр. Уый куы фæцис, уæд Бибо фысымæн куыд фембæлы, афтæ уазджыты афæндараст кодта радыгай, иуы фæдыл-иу рацыд æмæ та-иу æрбаздæхт. Æмæ афтæ иу цалдæр хатты. Фæстаг уазæджы куы фæфæндараст кодта, уæд вахтеры рудзынг бахоста æмæ йын загъта:

— Азæ, æрцæр, гъер дæм нал æрбаздæхдзынæн…

Бахудти, йæ къух уæлдæфы ауындзæгæй баззад, афтæмæй кæртмæ ахызт.

Æцæгдæр нал æрбаздæхт.

Дыккаг бон, 9 Майы, раздæр куыд баныхас кодтам, афтæмæй æз, Магкоты Ацæмæз, Гæлæуты Анатоли æмæ Бибо хъуамæ сæмбæлдаиккам театры кæрты, цæмæй иумæ байхъусæм, нæ ног спектакл «Къостайы сагъæстæ»- йы цы музыкæ зæлдзæн, уымæ, уымæн æмæ дыууæ боны фæстæ уымæн премьерæ снысан кодтам. Райсомæй мæм телефонæй æрбадзырдтой æмæ мын æнкъард хъæлæсæй загътой:

— Розæ, цæуын никуыдæм уал хъæуы. Бибо нын нал ис…

Йе ‘нусон бынаты йæ куы бавæрдтой, уæд театр куыста. Фæлæ-иу райсомæй æрбацыдыстæм, дæлæ-иу бæлæсты бын бандæттыл, кæнæ къæсæры асинтыл нæхи æруагътам, бауырнæд дæ, мидæмæ нæ зыбыты иунæг дæр нæ хызти. Афтæ ахаста æнæхъæн къуыри, нæ вахтер Азæ-иу куы ныууынæргъыдта афтæ, дам, мын цæмæн загъта Бибо, æрцæр, Азæ, нал дæм æрбаздæхдзынæн…

Чидæр нæ уæлдæр хицауадыл сардыдта æмæ уыдон Хуыгаты Геормæ фæдзырдтай кæдмæ, дам, марой кæндзыстут…

 

ХОДЫ Никъала:

«Уыд ын фæлмæн æмæ рæдау зæрдæ!»

Бибо Уастырджийы зарæг куыд рæсугъд кодта, уый алчидæр зоны. Мæнмæ гæсгæ, йæ Ирыстоны уымæй дæсныдæр æмæ фæлмæндæрæй ничи зарыд.

Мæнæ кæцыдæр аз Уæлладжыргомы Уастырджийæн цыртдзæвæн куы гом кодтам, уæд æм бадзырдтон, зæгъын, Бибо, хорз уаид, уым дзыллæты раз уыцы зарæг куы ныццæлхъ ласис, уæд. Бауырнæд дæ, ныууагъта йæ хъуыддæгтæ æмæ æрбацыдис, нæ бæрæгбон нын сфидауын кодта.

Уымæй иуцасдæры фæстæ мæ чызг Виолæ спектакл «Арвайдæн» куы сæвæрдта, уæд дзы иу ран æртæ æртæдзыхоны мидис февдисы, ирон фынджы бæркады нысаниуæгыл дзурæг. Æз ын загътон, зæгъын, уыцы сценæйы Бибо Уастырджийы зарæг куы ныккæнид, уæд уæлдай тынгдæр фæцæуид адæмы зæрдæмæ.

Мæ чызг мемæ сразы æмæ та уæд æз ногæй Бибомæ бауæндыдтæн. Уый исдуг ныхъхъус, стæй загъта:

— Æвæдза, ирон адæмы æхсæн куыд зын цæрæн у!.. Гъер дæм де ‘рдхорд куы æрбадзура, уæддæр цыфæнды æнæвдæлонæй дæр цы нæ бакæндзынæ! Стæй Уастырджийы тыххæй дæр!..

Уый уыдис мæнæ йæ нæ ног Президент культурæйы министры бынатмæ куы нал бауагъта, уыцы бонтæй иуы, йæ зæрдæйы уавæр сæ хæрзтæй нæ уыд, фæлæ мын уæддæр сразы.

Азарыд, уый нæ, фæлæ спектаклы кæрæйкæронмæ фæбадт. Æз æм иуварсæрдыгæй кастæн æмæ федтон иу заман йæ рустыл цæссыгтæ куыд æртылдысты, уый къухсæрфæн куыд систа, уый. Спектаклы фæстæ мæнæн дæр æмæ мæ чызгæн дæр арфæтæ кæнынмæ схызт, уæддæр ма йæ цæстытæ хуылыдз уыдысты.

Гъе ахæм фæлмæн, рæдау зæрдæйы хицау уыдис ме стыр хæлар. Æнæхин æмæ æууæндаг…

 

Дагун ОМАЕВ, Цæцæн:

«Æфсымæры хуызæн мын уыд»…

Махæн-иу нæ алы фембæлд дæр бæрæгбоны хуызæн уыди. Кæд-иу, зæгъæм, Бибо уыцы бонты Ирыстоны нæй, мах та-иу уырдæм нæ театр æвдисынмæ бацыдыстæм, уæддæр-иу махæн, цæцæйнаг лæппутæн, уымæн йæ хæдзармæ æнæ бацæугæ нæ уыд. Йæ дзæбæх мад Тамарæ ныл-иу, мæнæ цыма йæхи лæппутæ уыдыстæм, уыйау бацин кодта, сбуц нæ-иу кодта, сæумæрайсом-иу стъол, нæ хæрд цæттæйæ лæууыди.

Иу хатт Тамарæ Цæцæнмæ дæр æрбацыд, мæ мадимæ базонгæ, кæрæдзиуыл фæцинтæ кодтой, мæнæ цыма раст дыууæ хойы сты.

Мах сæм Бибоимæ иуварсæрдыгæй кастыстæм, цин кодтам. Махмæ хæст куы райдыдта, уæд æз Бибойæ бирæ æххуыстæ зыдтон. Нæ хæдзар ныппырх æмæ уæд Ирыстонмæ аластон мæ бинонты. Бибо уæд ам культурæйы министр уыдис. Æз ын уыцы фæлладæй, цæфтæй, бинтытæй бастæй йæ кабинетмæ куы бахызтæн, куы мæ федта уыцы хуызæнæй, уæд дæ бауырнæд, къулмæ азылд æмæ иуцасдæр кæугæ фæкодта, йæ фæтæн уæхсчытыл зыр-зырæг бахæцыд. Æрæджиау кæддæр æй æрсабыр кодтон. Мæхицæн дæр мæ цæссыгтæ рахъардтой…

ТОТЫККАТЫ Тамерлан:

 «Дидинджытæ йæм тæригъæд кастысты!»

Мæнæ дыууæ ахæм цауы æрлæууы арæхдæр мæ зæрдыл.

Нæ хæдзары сæр мын чысыл дыргъдон уыдис, авгæй æмбæрзт æмæ уым кæцыдæр бон Бибо, дæлæ Хуымæллæгæй Кæсæбиты Руслан, беслæйнаг Бæтæгаты Израил æмæ æз фæбадтыстæм, фæзарыдыстæм. 9 Майы бæрæгбоны кой дæр нæм рауад æмæ не ‘ппæтæн дæр æнæнхъæлæджы Бибо афтæ куы бакæнид:

— Æз ацы бæрæгбон нæ уарзын. Зын мын вæййы уæд… Цæмæн, уый дæр радзырдта. Æз, дам, хорз хъуыды кæнын, хæст куы фæцис, уыцы бон. Уынджы хъазыди, лæппутимæ кæрæдзийы расур-басур кæнынц. Уалынмæ телыхъæдыл ауыгъд репродукторæй чидæр бæзджын хъæлæсæй, уый Левитан уыдис, радзырдта: — Хæст фæцис, мах фæуæлахиз стæм!..

Æз, дам, нæ хæдзармæ — згъоргæ, мæ мадмæ хæрзæггурæггаг. Уый мæ æрбахъæбыс кодта æмæ загъта:

— Махæн нæу уыцы уæлахиз. Дæ фыд дзы нал ссæудзæн… Мæ ныййарæджы уæды цæссыгты хъарм, дам, ныр дæр ма мæ дæллагхъуыр æнкъарын. Мæ хæлар дидинджытæ бирæ уарзта. Йæ амæлæты размæйы бонтæй мæм иуы æрбадзырдта:

— Абон уæлæ горæты сæрмæ чидæр æнæзылдæй кæй ныууагъта, ахæм цæхæрадоны замманай розæты къутæртæ федтон. Цом ма суайæм æмæ сæ скъахæм, науæд тæригъæд сты рохуаты…

Ссыдыстæм, скъахтам сæ, сæ иу хай сын æз мæнæ Дзæуджыхъæуы мæ кæрты ныссагътон. Алы уалдзæг дæр зæрдиагæй ракалынц, ме стыр хæлары мын рох кæнын нæ уадзынц…

 

Айгум АЙГУЛОВ, Дагъистан:

 «Ирыстоны мæ уд баззад!»

Æз хорз зонгæ уыдтæн Бибойы фыдыфсымæр Майрæмимæ дæр, Ног Бæтæхъойыхъæуы мын уазал сыр-сыргæнаг бæгæныйы сыкъа радта, мæ нуазæн, дам, дын. Уæд нын йæ мад Тамарæ цы уæливыхтæ скодта, ахæмтæ æз уый фæстæ нал бахордтон. Уыдтæн ын уазæгуаты йæ хо Азæмæ дæр Дæргъæвсы, уымæн йæ цардæмбал Черменимæ фæныхас кодтам, раст цыма дыууæ æфсымæры стæм. Уый диссаджы хохаг лæг уыд! Ирыстоны алы къуым дæр мын фенын кодта мæ хæлар, бауарзын мын æй кодта, алы ран дæр мыл-иу бацин кодтой уыцы зæрдиагæй, уыцы æнæхинæй.

Уыцы бонты мæ уд Ирыстоны баззад…

Абон мын нал ис, æмæ æз уый стыр трагедийыл нымайын мæхицæн, мæнæй фæхъуыд стыр хæлар…

 

Михаил КОРЕНЕВ, Мæскуы

«Рæсугъд ирон лæг уыд, æнкъард цæстытимæ!..»

Æз йемæ фыццаг хатт базонгæ дæн «Таджикфильм»-ы уæрæх кæрты. Абоны хуызæн ма мæ цæстытыл уайы: нарæг къахвæндагыл æрбацæйцыд бæрзонд, хæрзконд нæлгоймаг, боцъоджын. Зæгъын, чи у уый. Æмæ, дам, Бибо Уататы, ирон. Дзырдтой фæлмæн, уарзонæй. Уымæн уæд ма йæ ном хъуыстгонд нæма уыди. Фæлæ уайтагъд куы иу ран, куы иннæ ран хъуыстон:

— Бибо афтæ загъта.

— Бибо та афтæ хъуыды кæны…

Æмæ йæ уæд бамбæрстон: ацы лæгмæ алы хæдзары дæр æнхъæлмæ кæсынц.

Абон нал ис, фæлæ уæддæр мæ цæстытыл уайы уыцы рæсугъд, уыцы бæрзондæй. Иу хатт æй бафарстон:

— Бибо, ахæм æнкъард цæстæнгас дын цæмæн ис? Уый мæм бахудти:

— Ирæттæн вæййы æнкъард цæстытæ… Æз ма йыл бафтауин?

— Стæй хуримæ сæ зæрдæты…

 

ХЕСТАНТЫ Тамарæ:

 «Йæ фарсмæ кусын махæн амонд хаста!..»

— Æз нæ Культурæйы министрады дæс æмæ ссæдз азæй фылдæр бакуыстон æмæ мæ бон фидарæй зæгъын у: Бибоимæ цы бонтæ бакуыстам, уыдон нын уыдысты æппæтæй амондджындæртæ. Махмæ уымæй размæ йæхицæй хуыздæр министр нæма уыди! Йæ рæдаудзинадæн æмбал нæ уыдис.

Иу хатт нæм Мæскуыйæ ссыд Уæрæсейы культурæйы министр Сидоров æмæ нын уый афтæ загъта:

— Сымах æмбарут цавæр стыр адæймагимæ кусут, уый? Мах ын загътам:

— О, бæгуыдæр æй, æмбарæм.

Бибойы куы баныгæдтой, уæд дыккаг бон куыстмæ цыдтæн æмæ мæм афтæ касти, цыма кæдæм цæуын, уыцы æртæуæладзыгон бæстыхæйттæ зыбыты афтид сты. Ныр ууыл цал азы рацыд, фæлæ, диссаг, уыцы æнкъарæн мæ абон дæр цух нæ уадзы…

 

ЧЕРЧЕСТЫ Хъасболат:

“Нæ зæрдæты баззайдзæн йæ рухс ном”

Æвæдза, ирон аивады цæхæрадоны цас æмæ цас рæсугъд дидинджытæ фæзыны æрвылуалдзæг дæр. Уый диссаг у. Æгæр диссаг… Адæймаджы цæст сæм нал æмæ нал фефсæды кæсынæй.

Фæлæ дзы се ‘хсæн уæддæр фæзыны иу ахæм æнахуыр рæсугъд дидинæг, кæцы уæлдай æхцондзинаддæр фæхæссы зæрдæйæн. Уый уæлдай тынгдæр æркæсын кæны адæмы йæхимæ.

Гъе, фæлæ уыцы алæмæты дидинæгыл иу заман цæст куынал æрхæцы, йæ тæккæ дидинæгкалгæйæ йын цыргъ цæвæг йæ рæсугъд зæнг куы адзæнгæл ласы, уæд адæймагмæ афтæ фæкæсы, цыма уый йемæ ахæссы æрдзы æппæт рæсугъддзинад дæр.

Уыцы дидинæгау нæм каст нæ уарзон актер Уататы Бибо дæр. Фæлæ уастæн цы загъдæуа хъысмæтæн… Хурбон арв куыд ныннæра, уыйау 2000 азы, Уæлахизы бон, 9 майы Ирыстоныл айхъуыст фыдуацы хабар: йæ тæккæ лæджы кары бацæугæйæ, æваст цардæй ахицæн, адæм бирæ кæй уарзтой, сценæйы фидауц кæй хуыдтой, кæсынæй æмæ хъусынæй кæмæ не ‘фсæстысты, уыцы номдзыд актер, зынгæ æхсæнадон архайæг, Уæрæсейы æмæ Цæгат Ирыстоны адæмон артист, агургæйæ æнаргæ режиссер, диссаджы зарæггæнæг, къахæй сæрмæ æнæхъæнæй дæр æцæг ирон лæг чи уыд, уый, паддзахадон Ирон академион театры аивадон разамонæг Уататы Бибо.

Чи уыд уый æнхъæл, æмæ къæдзæхы хуызæн лæг, Ирон театры рæбинагдæр æмæ фидардæр цæджындзтæй иу, афтæ тагъд афæлдæхдзæн. Нæй, уæдæй нырмæ кæд дзæвгæр рæстæг рацыд, уæддæр абон дæр адæймаджы нæ уырны, Бибойы фæрнджын хъæлæс Ирон театры сценæйæ никæдуал райхъуысдзæн, уый.

Бибойыл 15 мартъийы хъуамæ сæххæст уыдаид 80 азы. Бæргæ, уыцы кадджын юбилей йæ уарзон ирон адæмимæ, йæ бирæ хæлæрттимæ иумæ куы сбæрæг кодтаид. Фæлæ… Уастæн цы загъдæуа хъысмæтæн…

Хорз зыдтон æз дæр Бибойы. Уыд æнæсайд, хæларзæрдæ, æмгаруарзон, сывæллонау, æууæндаг æмæ æргомдзырд адæймаг. Йæ удæй фылдæр уарзта Ирон театр. Абоны хуызæн ма мæ цæстытыл уайы, уый сывæллонау куыд цин кодта, Ирон театры бæстыхай ногæй цалцæггонд куы ‘рцыд, уæд ууыл.

Бирæ рæсугъд фæндтæ уыд Бибомæ. Фæлæ-иу æй йæ мæлæты размæ арæх федтон æнкъардæй дæр. Цæмæн, уый та зыдтам не ‘ппæт дæр. Æнæнхъæлæджы амард йæ хуыздæр æмæ иузæрдиондæр æмгæрттæй иу, адæмуарзон актер Бирæгъты Къоста. Йæ бон нæ уыд уыцы рисæн ныббыхсын æмæ-иу иунæгæй куы аззад, уæд-иу йæ зæрдæйы тыппыртæ суагъта йæ судзгæ цæссыгтæй.

Бирæгъты Къостайы тыххæй Бибойæ иу хатт ахæм ныхæстæ фехъуыстон: «Мæнæн тынг зын у Котичы (афтæ хуыдта Къостайы) тыххæй дзурын. Кæрæдзийы зыдтам дыууиссæдз азæй фылдæр. Ахуырмæ дæр иумæ ацыдыстæм. Хæрз æфсымæр мын нæй æмæ Котичы нымадтон мæ хистæр æфсымæрыл, йæ мад Серафины та — мæ дыккаг мадыл. Котик уыдис тынг зæрдæхæлар адæймаг, хиндзинадæй йæм иу мисхал дæр нæ уыдис.

Уæдæ йæ курдиаты фæдыл тынг бирæ дзурæн ис. Ме ‘муд нæма æрцыдтæн йæ амæлæты фæстæ. Ме ‘ртиссæдз азы мæм ницы кастысты, фæлæ ныр цыма дыууæ хатты фылдæр фесты, афтæ мæхи æнкъарын. Цыдæр мын царды нал фаг кæны, æмæ уый у Котик.

Хæлæрттæ æмæ мын æмгæрттæ бирæ ис. Ма мæм фæхæрам уæнт, фæлæ мын царды дæр æмæ сценæйы дæр Котичы ничи баивдзæн. Мæ царды мысинæгты йын хицæн бынат ис. Æмæ йыл искуы бæстонæй æрдзурдзынæн. Ныр та уал рухсаг уæд…»

Фæлæ, хъыгагæн, йæ хорз хæлар, Бирæгъты Къостайы тыххæй бæстонæй æрдзурыны фадат нал фæцис Бибойæн. Уымæн дæр æгъатыр мæлæт æваст йæ уæлхъус алæууыд, æмæ… Дыууæ хорз æмгары ныр мæрдты баиу сты æмæ сыгъзæрин талатæ суадзæнт сæ фæстæ. Уататы Бибо ирон сценæйыл сфæлдыста, театрдзаутæ алкæддæр стыр æхсызгонæй кæуыл ‘мбæлдысты, ирон, уырыссаг æмæ фæсарæйнаг драматургийы ахæм бирæ сурæттæ. Театрдзаутæ сæ зæрдыл уæлдай тынгдæр бадардзысты: Чермен (Плиты Г. «Чермен»), Таймураз (Гаглойты В. «Уарзондзинады кадæг»), Хазби (Брытъиаты Е. «Хазби»), Къарол Лир, Отелло (В,Шекспиры пьесæты), Аслæнбег (Саламты Къ. «Сæрмæт æмæ йæ фырттæ»), Лука (Горькийы «Царды бын») æмæ бирæ æндæр ролтæ.

Курдиатджын актер арф фæд ныууагъта кинематографийы дæр: ахъазыд дæс æмæ ссæдз кинонывæй фылдæры, уымæй дæр сæйраг ролты. Уатайы-фырт зындгонд уыд фæсарæйнаг бæстæты киноуарзджытæн дæр.

Ирон адæм Уататы Бибойы бирæ кæй уарзтой, уый уымæй дæр бæрæг уыд, æмæ йæ ныгæнæн бон, Тæбæхсæуты Балойы номыл паддзахадон Ирон академион театры уæрæх кæрты мæрддзыгойы адæмæй уырдæм къахбавæрæн кæй нал уыд. Бибойæн фæстаг хæрзбон зæгъынмæ ардæм бирæ дзыллæтæ æрцыд Мæскуыйæ, сыхаг республикæтæй, Хуссар Ирыстонæй æмæ Уæрæсейы æндæр горæттæй, крайтæй æмæ облæсттæй.

Бибойы мæрдон чырын Ирон театры бахизæны цур куы равæрдтой æмæ магнитофоны пленкæйыл фыстæй йæ хуыздæр хæлæрттæй иу, дзæнæтыбадинаг Таболты Солтанбеджы зарæг куы райхъуыст, уæд адæм нал баурæдтой сæ кæуын. Заргæ та йæ магнитофонæй кодта Бибо.

 

 

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here