Поэт, фыссæг, публицист, ахуыргæнæг, Уæлахизы салдат, фæллойы ветеран Багаты Ладийыл сæххæст 100 азы

0
66

Йæ фæрнджын къахдзæфтæ

Мæ Ир, дæ комулæфт мæ риуы хизы. Фыр буцæй хъуысы сабийау мæ худт… Фæлæ йæ зон, тыхджындæр дын кæм риссы, — Кæддæриддæр гъе, уым вæййы мæ уд

Ацы бонты Багаты фæрнджын мыггаг кадджын уавæры стыр цытимæ бæрæг кæны, йæ царды уалдзæгæй абоны онг фарн æмæ кадимæ фæзминагæй чи фæцард, йæ алы къахдзæф дæр боны фарнæй, рæстæджы хорзæхæй хайджын кæмæн уыд, фæзминаг куырыхон хистæр, Ирыстоны интеллигенцийы хистæр кары раззагдæр минæвæрттæй иу, фыссæг, поэт, публицист, Уæлахизы салдат, фæллойы ветеран, ахуыргæнæг — БАГАТЫ Томайы (Захары) фырт Ладийы сæдæ азы бон.

Лади райгуырди Садоны районы Тибы хъæуы 1919 азы. 1922 азы йæ бинонтæ ралыгъдысты быдырмæ æмæ æрцардысты Къостайыхъæуы. 1930 азы бацыд авдазон скъоламæ. Йæ фыццаг ахуыргæнæг Дзапарты Микъала йын бауарзын кодта ахуыргæнæджы куыст. Уымæ гæсгæ дзырд «ахуыргæнæг» æрыгон лæппуйæн ссис зæды номау. 1937 азы скъола каст фæуыны фæстæ, фæлварæнтæ нæ ратгæйæ, бацыд Дзæуджыхъæуы Ирпедтехникуммæ. Уым йæ ахуыргæнджытæ уыдысты: Карсанаты Бимболат, Хосроты Надя, Гулуты Андрей æмæ иннæтæ. Ахуыр та кодта Мыртазты Барис, Хацырты Сергей, Кочысаты Мухарбегимæ.

1939 азы йæ ахуыр хъуамæ ахæццæ кодтаид Цæгат Ирыстоны пединституты литературон факультеты. Фæлæ йæм уыцы аз фæсидтысты Сырх Æфсады рæнхъытæм (цыд Финты хæст). 1940 азы бацыд ахуырмæ Ульяновскы æфсæддон-танкон училищæмæ, каст æй фæци лейтенанты цинимæ.

Райдыдта Фыдыбæстæйы Стыр хæст. 1942 азы йе ‘фсæддон хаимæ æрвыст æрцыд Дард Хурыскæсæнмæ — Японы арæнтæм. 1945 азы, танкты ротæйы командиры бынаты уæвгæйæ, Лади архайдта Японы хæсты, Хайлары фронты. Знаджы ныхмæ хъазуатонæй тох кодта хæсты фæстаг боны онг йæ дæлбар салдæттимæ æмæ 1947 азы Уæлахизы салдат — афицер Багайы-фырт йæ бирæ хæрзиуджытимæ сыздæхт йæ райгуырæн Ирыстонмæ.

Ахуыргæнæджы дæсныйад Ладийæн æрдзæй лæвæрд кæй уыдис, уый йæ æнахуыр æлвæст кодта йæхимæ æмæ 1947 азы райдыдта кусын Кировыхъæуы астæуккаг скъолайы ирон æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнæгæй. Фæкуыста дзы 1950 азы онг — фæсаууонмæ та ахуыр кодта Цæгат Ирыстоны педагогон институты.

1950-1955 азты иу аз бакуыста Къостайыхъæуы астæуккаг скъолайы ахуыры хайады сæргълæууæгæй, директорæй та — цыппар азы. Ам райдайæн кълæсты ахуыргæнæг Дзанайты Ирæимæ сæ цард баиу кодтой, хиуæттæ æмæ хъæубæстæн скодтой нæртон чындзæхсæв. Сæ уарзты ахстоны равзæрдысты дыууæ лæппуйы Валери, Славик æмæ чызг Виолеттæ. Ныййарджытæ схъомыл кодтой сæ цоты дæр сæхи хуызæн уæздан æмæ ирон æгъдауыл хæстæй. Валери райста уæлдæр ахуырад Цæгат Кавказы Хæххон-металлургон институты æмæ кусы инженерæй. Славик æмæ Виолеттæ ацыдысты сæ ныййарджыты фæндагыл æмæ кæнынц хъомыладон куыст рæзгæ фæсивæдимæ: Виолеттæ кусы Санибайы скъолайы хъомыладон хайады сæргълæууæгæй, у уырыссаг æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнæг. Йæ хорз куысты тыххæй йын лæвæрд æрцыд Цæгат Ирыстоны сгуыхт ахуыргæнæджы ном. Славик та кусы фæсивæдимæ уæгъдибар хъæбысхæсты тренерæй. Ссис педагогон наукæты кандидат, Уæрæсейы сгуыхт тренер, кусы ЦИПУ-йы ахуыргæнæгæй.

1955-1957 азты Лади куыста ахуыргæнæгæй Горæтгæрон районы Сунжæйы астæуккаг скъолайы. 1957- 1977 азты — ахуыры хайады сæргълæууæгæй Тарскæйы астæуккаг скъолайы. 1972-1977 азты Багайыфыртмæ фæдзырдтой Цæгат Ирыстоны Ахуыргæнджыты дæсныйад уæлдæргæнæн институты ирон литературæйы методикæйы кабинетмæ кусынмæ. Ам, Лади æмæ Гаппуаты Хъасболат бацæттæ кодтой æмæ рауагътой райдайæн кълæстæн ахуыргæнæн чингуытæ: «Ирон æвзаг æмæ кæсыны чингуытæ 2-æм къласæн», «Кæсыны чиныг 3-æм къласæн» æмæ сын ныффыстой методикон амынддзинæдтæ. Лади фыццаг хатт — иронау рауагъта «Ирон диктантты æмбырдгонд 1-4-æм кълæстæн», «Ирон изложениты æмбырдгонд 1-4-æм кълæстæн». Абоны онг дæр скъолаты пайда кæнынц уыцы ахуыргæнæн чингуытæй.

1977-1980 азты ногæй куыста Кировыхъæуы астæуккаг скъолайы ахуыры хайады сæргълæууæгæй. Ахуыргæнæджы фæлмæн æмæ рухс зонды æвзагæй йе скъоладзаутæн Лади бауарзын кодта чиныг, арæзта сæ царды рухс фæндагыл, сæ зæрдæтæ, сæ миддуне сын хъæздыг кодта зонындзинæдтæй, амыдта сын дунейы сусæгдзинæдтæ æмæ адæмимæ цæрыны æгъдæуттæ.

1980 азы Лади пенсийы ацыд, фæлæ, æгуыстæй бадын йæ бон кæй нæ уыд, уымæ гæсгæ бацыд кусынмæ завод «Кристалл»-мæ.

Лади цы скъолаты куыста, уым-иу сарæзта райдайгæ фысджыты къорд. Уыцы къорды архайджытæй рацыд зындгонд поэттæ: Гаджиты Геор (Кировыхъæуæй), Боциты Солтан (Къостайыхъæуæй), Хæныкъаты Ростик (Тарскæйæ). Йе скъоладзаутæй бирæтæ систы зындгонд адæймæгтæ: Балаты Аслæнбег, Боциты Мурат, Æлбегаты Михал, Калоты Къоста; Хуытиты Цæра æмæ Багаты-Хетæгкаты Изабеллæ сты Цæгат Ирыстоны сгуыхт дохтыртæ, Цæра ма райста медицинон наукæты докторы ном; Калоты Никъала ссис булкъон, Балаты Юри — дæлбулкъон; Челдыты Зауырбег æмæ Гуыбаты Къоста — инженертæ.

Кæд хъомыладон куыст кодта, уæддæр ын йе ‘рдзон курдиат сфæлдыстадон куыстмæ æдзух æнцойад нæ лæвæрдта æмæ йе ‘рыгон бонтæй фæстæмæ цы æрмæджытæ фембырд кодта, газеттæ æмæ журналты фæрстыл мыхуыргонд чи æрцыд, уыдон сабыргай рухс уыдтой æмæ чиныгкæсæгмæ хæццæ кæнын райдыдтой рауагъдад «Ир»-ы фæрцы хицæн поэтикон чингуытæй алы кары адæмæн: «Хур æмæ мæй» (1963), «Иу къухы æнгуылдзтæ» (1974), «Æхсæртæг» (1978), «Дзул кæд у хæрзаддæр» (1986), «Ирон зæрдæхудт» (1991), «Мæ фæззыгон най» (2008), «Дзураба» (2012). Йе сфæлдыстадон уалдзæджы хуымы цы хоры нæмгуытæ аппæрста Багайы-фырт, уыдоны бæркад фæззæджы хъæздыг тыллæгæй æрбамбырд кодта æмæ сæ балæвар кодта Ирыстоны адæмæн. Йæ алы чиныг дæр у хицæн ныхасы аккаг. Фæлæ мæн фæнды зæгъын «Мæ фæззыгон най»-ы тыххæй.

Дзæуджыхъæуы Центрон библиотекæйы кусджытæ стыр хæсыл банымадтой сæ уарзондæр хистæр чиныгкæсæг Багаты Ладийыл бацин кæнын, йæ чиныджы рацыды фæдыл æмæ йын арæзт æрцыд йæ 90 азы юбилейы бонмæ чиныджы презентаци. Ирыстоны интеллигенцийы минæвæрттæ, чиныгкæсджытæ æхсызгонæй сæмбæлдысты Ладийы сфæлдыстадон фæллойыл. Йæ ног чиныгмæ автор бахаста фæстаг азты фыст æмдзæвгæтæ, æмбисæндтæ, радзырдтæ, таурæгътæ, баснятæ, кæцытæй бирæтæ мыхуыргонд цыдысты газет «Рæстдзинад»-ы, журналтæ «Мах дуг», «Фидиуæг»æмæ «Ногдзау»-ы.

Æвдыст сæ цæуы ирон адæмы рагон æмæ нырыккон царды нывтæ, хъысмæты æвзарæнты бахауæг адæймаджы сагъæстæ, фæразондзинад, цæрыны ныфс, Райгуырæн бæстæ хъахъхъæнæг хæстоны удыхъæд.

Цыфæнды ма фысса Лади — уый вæййы, авторы царды фæлтæрддзинадæй хатдзæг, бæлвырдæй дзы бæрæг вæййы, йæ алы сулæфт дæр баст кæй у райгуырæн зæххы цинтæ æмæ хъыгтимæ.

«Поэзийæн йæ зæрдæ у райгуырæн. Былалгъ ныхасæн та нæй райгуырæн бæстæ. Поэзи иу зæрдæйы райгуыры, стæй бирæ зæрдæты æрцæры». Ацы куырыхон ныхæстæ Чеджемты Геор цыма Багаты Ладийы æмдзæвгæты тыххæй загъта, афтæ рауад:

Сывæллоны куы схойа мад,

Уæддæр йæ хъарм хъæбысмæ лидзы;

Мæнæн, сывæллонау, — мæ цард:

Мæхи хъысмæты цæфтæй хизын.

Фæлæ, мæ ныййарæг — мæ зæхх,

Фæстаджы бон дæу дæн æрмæстдæр.

Кæдæм фæлидзинаг дæн, зæгъ

Дæуæй, мæ саукъæдзæхджын бæстæ?!

 

Бæлвырд у, ацы рæнхъыты былалгъ ныхæстæн бынат кæй нæй, иууылдæр сты поэты зæрдæбынæй рацæугæ…

Ладийы уацмысты æргом зыны, кæмæн æмæ кæуыл фыссы, уыцы адæмы цард хорз кæй зоны, уый. Зоны сын сæ бæллицтæ æмæ риссаг фарстытæ дæр. Советон дуджы адæммæ цы хъæндзинæдтæ уыдис, стæй хицæуттæм дæр, мæгуыр кусæг адæмы æнцад цæрын цы нæ уагъта, уыдæттæ поэт калдта хурмæ, кæд æмæ йын бафхæрынæй тас уыдис йæхицæн, уæддæр.

Йæ фыст бæстон басняты фырмæстæй бахуды царды уагæвæрдыл («Иу къухы æнгуылдзтæ», «Домбай цъысымы»). Цавæр хъæндзинæдтыл худы поэт йæ æмбисæндты, уыдон бирæ сты. Зæгъæм: æнæкъудихъал хъалтæ («Гæды домбайы хуызы»), куыстæй йæхи чи сайы («Цъылын æмæ уисой»), ног рацарæзт чи не ‘мбары («Зырнæйзилджытæ»), йæхи бинонтæн чи ницы зоны, афтæмæй адæмæн уынаффæгæнæг чи свæййы («Æхсæнадон уасæг»), искæй фæллойæ хъал чи вæййы («Гæрæм уыры æмæ æхсæрæг»), расыггæнаг («Хабос»), сылваздзинад («Рувас æмæ зыгъарæг»), хиппæлойдзинад («Зондамонæг»), нæ ирон зæрдæхудты фæстиуæгтæ («Ирон зæрдæхудт»), хицæутты схъæлдзинад («Домбай цъысымы») æмæ æндæр риссаг темæтыл.

Йæ баснятæ бакæсгæйæ, чиныгкæсæг, æнæмæнгæй, фæхуддзæн, стæй сæ райсдзæн, мидбылхудгæйæ, йæхицæн зондæн.

«Мæ фæззыгон най» — мыхуыры куы рацыд, уæд бафтыд Ладийы ‘рдхорд, йæ иукурсон, Хъæдгæроны скъолайы уырыссаг æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнæг Епхиты Мишайы къухмæ. Уый газет «Рæстдзинад»-ы Ладийы уацмысты тыххæй афтæ фыссы: «Мæнæн ацы чиныг балæвар кодта стыр зæрдæйы рухс. Нæ ирон æвзагыл дзурджытæй ма кæсгæ чи кæны иронау, уыдон зæрдиагæй бакæсдзысты Ладийы чиныг «Мæ фæззыгон най». Чиныг тематикон æгъдауæй у тынг хъæздыг. Æз скæндзынæн æрмæстдæр иу темæйы кой: «Мад… Ныййарæг… Авторæн ацы темæ у тынг ахсджиаг. Бинонтæ кæм нæй, уым æмбæлгæ цард нæй. Æмæ бинонтæн сæ астæуыхъæд, сæ бæттæг, сæ фарн, сæ амонд мад у».

Ладийы радзырдтæй кæцы бакæсай, се ‘ппæт дæр сты ахæм ахсджиаг темæтыл фыст. Чиныджы дзæвгар бынат ахсынц Фыдыбæстæйы Стыр хæсты архайджытæ сæ патриотон хæс куыд æххæст кодтой, куыд лæвæрдтой сæ тых, сæ цард, цæмæй тагъддæр æрцыдаид бæллиццаг Уæлахизы бон, уыдæттæ.

Чиныгкæсæг æхсызгонæй бакæсдзæни радзырд «Хъысмæт». Уæлдайдæр — æрыгон амондагур лæппу. Шофыр Хъасай кæд йæ царды бирæ цæлхдурты сæрты ахызт, бавзæрста дызæрдыгдзинæдтæ уарзондзинады «фронты», уæддæр йе ‘цæг амондыл сæмбæлы… «Мæ фæззыгон най»-ы ма автор кæны нæ генион фыссæг Хетæгкаты Къостайы царды хабæрттæ. Автор радзырдта Къостайы куыд бирæ уарзтой, куыд æй хуыдтой сæ ныфс, сæ цæугæ мæсыг, стæй куыд пайда кодтой тыхст заман йæ номæй, уыдæттæ. Чиныджы ис æрмæстдæр иу радзырд «Уæд Къостайы Къоста ничиуал хондзæн». Фыст у поэты бæрзонд уæздандзинады тыххæй. Фыссæг куыд баххуыс кодта Садоны цæрæг Битарты Битъырæн, куыд ын сарæзта йæ тыхст, стæй йæ сæ хæдзармæ куыд хуыдта Битъыр, цæмæй йæ хорз фена, кад ын скæна. «Гæртам? Нæ, — загъта йын Къоста, — уæд Къостайы Къоста ничиуал хондзæн!»

Уæлдай дзаджджындæр Ладийы чиныг у фыдæлтыккон таурæгътæй. Соттиты Риммæйы загъдау, «Ладийы мусы цъæмæлтæ нæй. Ис дзы æхсæры гагатау хоры нæмгуытæ. «Мæ фæззыгон най» ссис æмбæрзæн йæ чингуытæн. Ацы чиныджы тæвагæй бахъарм уыдзысты Ирыстоны чиныгкæсджытæ».

Бирæ дзурæн ис Ладийы сфæлдыстадыл. Хъæддыхæй зæгъæн ис уый, æмæ ирон чиныгкæсæгæн Багаты Ладийы уацмыстимæ фембæлд æдзухдæр кæй хæссы стыр æхсызгондзинад. «Ладийы цард æмæ сфæлдыстад кæрæй-кæронмæ у ныртæккæйы фæсивæдæн бафæзмыны аккаг. Адæймаг йæ царды бонты йæ уд, йæ зæрдæйы хъарм, йæ зонд куы рауæлдай кæна рæзгæ фæлтæры ахуыр кæнынæн, уæд уымæй фæрнджындæр лæг никуы уыдзæн! Ахæм лæгæй базæронд Багаты Лади» (Æлдаттаты В.).

Нæ уарзон фыссæгыл кувæг лæджы куывд æрцыд æмæ йæ сæдæ азы сæрæй ахызт фарн æмæ кадимæ. Йе сфæлдыстадæй сарæзта ирон литературæйы йæхицæн æнусон цыртдзæвæн æмæ йæ уацмыстæ азты сæрты фæлтæрæй-фæлтæрмæ хизæнт. Дунескæнæг Хуыцау ахæм арфæ ракæнæд æмæ ма къорд азы хуры фæлмæн тынтæй æфсæст куыд уа нæ буц хистæр, фыссæг, фæллойы æмæ хæсты ветеран, ирон дзырдаивадæн хæрзгæнæг — Багаты Захары фырт Лади!

ДЗУГАТЫ-МУРАСТЫ Риммæ, Дзæуджыхъæуы Центрон библиотекæйы хайады сæргълæууæг, газет “Рæстдзинад”-ы æхсæнадон уацхæссæг

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here