Социалон-экономикон закъоны проекттæ

0
992

 

«Кæдæй-уæдæй нæ бæстæйы рæстдзинад æрфидар, æрдзон хæзнатæ æппæты ‘хсæн раст дихгонд цæуынц. Нефт, газ, зынаргъ дуртæ кæмæ не ‘рхаудысты, уыдон ныр сæ ных хъуамæ саразой хъæдмæ, æмæ ацы закъоны проекты нысанмæ гæсгæ, уым цы хауæццаг, саст, хус къалиутæ ис, уыдон сæ бон æмбырд кæнын у. Ацы закъоны проекты бындуртæм байхъусгæйæ, нынкъард дæн, бæстæ мыл смылазон бынтондæр. Ахæм заман уыдис нæ царды, æмæ-иу адæймаг хъæдмæ ацыди, цы хус къалиутæ, къудзитæ-иу дзы баййæфта, уыдæттæй-иу æй куы ссыгъдæг кодта, уæд-иу ын дыууæ азы стæрхон кодтой. Ныр кæдæй-уæдæй алцыдæр банывыл æмæ адæм аивылдзысты чи хъæдмæ, чи та — сугтæм», — знон Парламенты æмбырды депутат ХЪАМБОЛТЫ Дзамболат йæ хъуыдытæ загъта «РЦИ-Аланийы хъæдтæй нывыл пайда кæныны тыххæй» закъоны проекты фæдыл. Æмбырд амыдта Парламенты Сæрдар Алексей МАЧНЕВ.

Иутæ — хъæдмæ, иннæтæ — сугмæ

Уæлдæр цы закъоны проекты кой уыдис, уый баст у, хъæдты цы хус къалиутæ, къудзитæ, хауæццаг хъилтæ ис, уыдон æмбырд кæнынæн Уæрæсейы цæрджытæн бар радтынимæ. Документы тыххæй фыццагдæр раныхас кодта æрдзон фæрæзтæ æмæ экологийы министры хæдивæг Цæллагты Сергей. Куыд бамбарын кодта, афтæмæй федералон закъон ивддзинæдтæ бахаста Хъæды кодексмæ, уымæ гæсгæ хъуамæ регионтæ дæр баххæст кæной сæ закъонæвæрынадон документтæ. Закъоны проект куыд амоны, афтæмæй алкæмæ нæй хъæдмæ ахæм æрмæг æмбырд кæнынмæ цæуыны бар, хъуамæ райса æмбæлгæ документ хæстæгдæр хъæды хæдзарадæй. Цæлладжы-фыртмæ радтой бирæ фарстытæ, ома, сæ кусджытæ ацы ног хæстыл куыд аххæсдзысты. Ныридæгæн ведомствæ цы ивддзинæдтæ баййæфта, уымæ гæсгæ сæм «хъæдгæс», зæгъгæ, кусджытæ нал ис.

Æцæгдзинад ахæм у, æмæ иу кусæг хъуамæ йæ цæст дара хъæды 1200 гектармæ, ома, хъахъхъæнгæ дæр æй кæна, хæдзарадон архайдмæ гæсгæ дзы цы технологон хъуыддæгтæ æмбæлы, уыдон дæр. Кæд сæм бæрæггæнæнтæм гæсгæ хъуамæ 148 адæймаджы куса, уæд сты 95. Ацы ведомствæйæн æхца дих кæны федералон центр, сæ бюджеты фарстытæ куы фæфидар кæнынц, уæд бæргæ сæвæрынц домæн, цæмæй сын фылдæр æхца дих кæной. Фæлæ… Уымæй дарддæр ма Цæллагты Сергей радзырдта, хъæд санитарон æндæр домæнтæм гæсгæ сыгъдæг кæныны фæстæ куыд фæкусынц, алыхуызон бæлæсты талатæ сæм питомничы кæй фæзынд æмæ ныр сæхи æрмæг кæй садздзысты, уыдæтты тыххæй.

Депутат Хъамболты Дзамболат йæ раныхасы куыд бафиппайдта, афтæмæй нæ бæстæйы уæлдæр закъонаразджытæ, ахæм документтæ фидаргæнгæйæ, адæмыл æцæгдзинадæй нæ тыхсынц. «Алы регион дæр бавнæлдта æмæ йæ бон кæмæн куыд уыдис, афтæмæй закъонмæ бафтыдта хиуæлæмхасæнтæ. Зæгъæм, Тверы облæсты адæмæн сæ бон хъæдæй рахæссын у, йæ дæргъ метр кæмæн у, æрмæст ахæм хъилтæ, лæдзджытæ. Ныр, æвæццæгæн, хъæдмæ бахизæн æрдузты рарæнхъ уыдзысты контролертæ, сæ къухты метртæ æмæ сантиметртæ æмæ бардзысты лæдзджыты дæргъ. Уый дæр у, адæмæн куыст радтынмæ кæй хъавынц, уый æвдисæн. Иркутскы облæсты та бар дæттынц, 1,5 метры дæргъæн хъилтæ æмбырд кæнынæн….», — æмбарын кодта ныхасгæнæг.

Дарддæр авнæлдтой Пензæйы æмæ Хабаровскы регионтæ, хъуамæ хъæдмæ хус къалиутæ æмæ лæдзджытæ æмбырд кæнынмæ чи цæуа, уымæн йæ къухы ма уа нæдæр фæрæт, нæдæр хырх, нæдæр хуымæтæджы кард. Кæннод дыууæ мин сомы ивар бафиддзæн. Краснодары крайы та ноджы бæрнондæрæй акастысты фарстмæ, абарстой йæ митингтæ кæнынимæ. Хъуамæ рагацау адæймаг бадæтта куырдиат, уый фæстæ йын радих кæндзысты бынат, бацамондзысты, кæцы ран у йæ бон уыцы хауæццаг къалиутæ æмбырд кæнын, уый. Афтæ зæгъæн ис, митингтæ дæр уыцы фæткыл конд цæуынц.

«Ныртæккæ нæ бæстæ размæ цæуы, суанг Марсмæ атæхынвæнд кæнæм, уæларвон тыгъдадтæ сгарæм, фæлæ нæхи зæххыл адæм куыд хъуамæ цæрой, хуыздæр сын цы уыдзæн, уый равзарын сæ нæ фæнды. Ау, уæрæсейагмæ цæуылнæ хъуамæ уа, йæхи зæххыл цæргæйæ, хъæдмæ бацæуын æмæ лæвар уыцы æнæхъуаджы къæцæлтæ æрæмбырд кæныны бар?! Историмæ куы афæлгæсæм, уæд ныр цы закъоны проект рахастой рæгъмæ, ууыл Англисы куыстой дыууæ æнусы размæ. Ныртæккæ дыууын фыццæгæм æнусы цæрæм, æмæ уыцы-иу фарстытыл дзурæм, хуызæнæн цардæй фæстейы баззадыстæм», — фæбæрæг кодта ныхасгæнæг.

Хъамболы-фырты хатдзæгмæ гæсгæ, уæрæсейаг адæм бирæ цыдæртæ бавзæрстой, куы иуырдæм фенкъуысæм, куы — иннæрдæм, кæддæр ахæм артаг æмбырдгæнæн уыдис æнцонæй, цас дæ фæнды, уыйбæрц. Уæд та фæзындысты цæстдарджытæ, нал уагътой адæмы уыцы артагæй пайда кæнын. Фæндзай азæй фылдæр рацыди, хъæуты цæрджытæ скуынæг сты 90 проценты бæрц, афтæ — хъæутæ сæхæдæг дæр. Сæ пецты арт скæныны тыххæй сæ бон цы хъæдтæм бацæуын нæ уыд, уыдон сæм фæхæстæгдæр сты, æдзæрæг хъæутæ хæдæвзæрд бæлæстæй байдзаг сты. Фæлæ дзы къалиутæ дæр чи æмбырд кæна, йæ пецы тохынайæ фæздæг кæмæн скæла, уый нал ис уæрæсейаг хъæуты, сафтид сты, — ахæм уыдысты депутат Хъамболты Дзамболаты хъуыдытæ, Паддзахадон Думæ цы закъонтæ фидар кæны, уыдæтты тыххæй.

Хæдбар æхсæнадон цæстдард

Парламенты æмбырдмæ рахастæуыд бирæ ахсджиаг документтæ, сæ фылдæр баст уыдысты раздæр ист закъæттæм ивддзинæдтæ бахæссынимæ. Зæгъæм, нæ республикæйы Æхсæнадон палатæйы тыххæй закъонмæ цы ивддзинæдтæ бахастой, уыдоны фæрцы зынгæ фæпарахатдæр уыдзысты йæ гæнæнтæ. Палатæйы сæрдар Нинæ Чиплакова куыд бацамыдта, афтæмæй сæ эксперттæ æмæ палатæйы советы уæнгтæ равзæрстой æппæт ивддзинæдтæ, уыдон дзуапп дæттынц рæстæджы домæнтæн.

«Зæгъæм, Уæрæсейы Федерацийы Президенты равзарыны рæстæг Æхсæнадон палатæ 900 адæймаджы арвыста æвзæрстытæм, уыдон сæ цæст дардтой, закъон куыд æххæстгонд цæуы, уымæ. Нырма нын фадат уыдзæн хæдбар æхсæнадон цæстдарды фæрцы социалон, æнæниздзинад хъахъхъæнынады, ахуырады æмæ культурæйы къабæзты уавæр иртасын. Махæн ахсджиаг у, адæмæн лæггæдтæ куыд кæнынц, уый, сæйрагдæр та — сæ хæрзхъæддзинад. Хæдбар æхсæнадон цæстдард та æххæст кæндзысты, къабазы уавæр хорз чи æмбары, йæ бон æй равзарын кæмæн у, ахæм адæймæгтæ», — загъта Нинæ Чиплакова.

Тарниз дзæбæх кæныны мадзæлттæ

Депутаттæ лæмбынæг байхъуыстой социалон политикæйы, æнæниздзинад хъахъхъæнынад æмæ ветеранты хъуыддæгты комитеты сæрдар Реуазты Ларисæмæ. Уый рæгъмæ рахаста «РЦИ-Аланийы тарниз рапарахат кæнын ма ‘руадзыны мадзæлтты тыххæй» закъоны проект. Куыд бамбарын кодта, афтæмæй кæд нæ республикæйы разамынд тарниз дзæбæх кæнынæн, низ ма ‘руадзыны тыххæй рагагъоммæйы мадзæлттæ аразы, уæддæр уавæр бæллиццаг схонæн нæй. Тарнизы æппæт хуызтæй сæйæг адæмы бæрц рæзы.

«Бирæ хъуыддæгтæ конд цæ- уы, цæмæй тарнизы уæззау хуызæй сæйæг адæймæгтæн фатертæ дих кæной, уый тых- хæй. Фарон субсидитæ уыцы нысанæн радих кодтой 10,5 милуан сомы, 11 бинонтæн сæ бон баци сæхицæн фатертæ балхæнын. Рады ма лæууынц 7 бинонтæ, ацы азы бюджеты уый тыххæй бавæрдтой 12 милуан сомы. Тарнизæй рынчын адæй- мæгтæ социалон æгъдауæй сты фæкæсынхъуаг, уымæ гæсгæ нæм ис хъæппæрис, цæмæй сын хойрагæй æххуыс кæнæм. Ахæм æххуысхъуаг сты 100 бинонтæ, хойрæгтæн та иу бахастæн хъæуы 500 сомы бæрц. Уымæ гæсгæ нæ фæнды нæ социалон æххуысы авналæнтæ фæпарахатдæр кæнын», — бацамыдта комитеты сæрдар.

Депутат Елдзарты Медея бахаста фæндон Алексей Мачневмæ, цæмæй Парламенты æмбырдтæй иуы тарнизимæ уа- вæрыл бæстон ныхас рауайа. Куыд загъта, афтæмæй нæ республикæйы цæрджытæй 90 проценты сты тарнизхæссæг. Цæмæй уыцы хъуыддаг æмбæрстгонд уа, уый тыххæй æмбырды раныхас кодта æнæниздзинад хъахъхъæнынады министр Годжыцаты Тамерлан. Уый разыйæ баззадис закъоны проектæй, низ дзæбæхгæнæн æмæ ма ‘руадзыны мадзæлттæ банымадта ахсджиагыл, сразы ис, уыцы фарстамæ лæмбынæг æркæсын кæй хъæуы, уыимæ.

«Апрелы фæзындзысты «Росстат»-ы бæрæггæнæнтæ 2018 азæн, мах ма сæм æркæсдзыстæм æмæ бацæттæ кæндзыстæм хатдзæгтæ. Куыд зонут, афтæмæй кæронмæ ахæццæ ис тарниз дзæбæхгæнæн диспансер æмæ рынчындоны арæзтад. Рæхджы йæ кадджын уавæры байгом кæндзыстæм, фæлæ уал ныридæгæн зæронд бæстыхæйттæй рынчынты дыууæ ног хайадмæ баивтам. Ифтонггонд сты тынг дзæбæх, рынчынтæн ахæм уавæртæ кæй фæзындис, уымæй зæрдæ райы. Æцæгдæр, тарнизхæсджытæ æмæ низ раиртасыны фарста у тынг вазыгджын, фæрсын уæ: ацы залы чи бады, уыдонæй диспансеризаци, флюорæ чи скодта?», — министр хуымæтæджы нæ сæвæрдта ацы фарста.

Куыд ма бамбарын кодта, афтæмæй Æрæфы районы разамынд се ‘ргом аздæхтой хъуыддагмæ, уырдæм арвыстой цæугæ флюорæ машинæ. Афтæмæй æппæты дæрддзæф хохаг æмæ æндæр хъæуты цæрджыты æнæниздзинады уавæр сбæрæг кæндзысты. Ахæм нысан министрад æвæры иннæ районты дæрддзæф хъæуты цæрджыты тыххæй дæр. Годжыцаты Тамерлан дзуаппытæ радта депутатты æндæр фарстытæн дæр.

Барадхъахъхъæнджыты куыст

Депутатты раз 2018 азы куысты бæрæггæнæнты тыххæй раныхас кодта мидхъуыддæгты министр Михаил Скоков. Ведомствæйы архайд бирæвæрсыг у, разамонæг æрмæст æнтыстдзинæдтыл нæ дзырдта, фæлæ фæбæрæг кодта, фылдæр æргом сæ цы хъуыддæгтæм аздахын хъæуы, уыдæттæ дæр. Куыд бамбарын кодта, афтæмæй ивгъуыд аз раргом кодтой 4500 уæззау фыдракæнды. Закъоны сæрты чи ахызти æмæ кæй базыдтой, ахæм адæймæгтæ уыдысты 4000, уыдонæй 820 сарæзтой уæззау æмæ уæлдай уæззау фыдракæндтæ. Ныридæгæн агуырды сты 221 адæймаджы.

Стыр æргом здæхт цыдис адæмты æмæ алыхуызон динты ‘хсæн быцæутæ, ныхмæлæудтæ ма ‘руадзынмæ. Михаил Скоков куыд бамбарын кодта, афтæмæй бирæ ардауæн митæ конд фæцæуы информацион тыгъдады æмæ уыдæттæ дæр фæсыкк кæнынц. Цæгат Кавказы цардарæзт нымайгæйæ, цы социалон уавæр дзы ис, уымæ гæсгæ æппынæдзух архайынц хæцæнгарз æнæ закъонæй ма ‘рбауадзыныл. Хæрзæрæджы æрæхгæдтой, æндæр бæстæйæ нæм хæцæнгарз цы фæндагыл æрвыстой, уый. Хæцæнгарзы æнæзакъон зилдухимæ баст фыдракæндтæ раргом кодтой 373, байстой 292 алыхуызон хæцæнгарзы.

Куыд зонæм, афтæмæй республикæйы кусы цæрджытæй барвæндонæй хæцæнгарз райсыны программæ. Алы иуæджы ныхмæ дæр дихгонд æрцæуы æхца, цæмæй адæм разæнгарддæр кæной, уый охыл Мидхъуыддæгты министрад бахаста, программæйæн дихгонд æхца фæфылдæр кæныны хъæппæрис. Михаил Скоков æрхаста наркотикты æнæзакъон зилдухимæ, коррупциимæ, экономикон фыдракæндтимæ куыд тохкæнынц, уый бæрæггæнæнтæ. Радзырдта, æхсæнадон уагæвæрд куыд хъахъхъæнынц, фæндæгтыл æдасæй цæуыны уагæвæрдтæ куыд æххæстгонд цæуынц, уыдæттæ, æмæ æндæр ахсджиаг хъуыддæгты тыххæй. Министр дзуаппытæ радта депутатты фарстытæн. Æмбырды ма æрныхас кодтой æндæр ахсджиаг хъуыддæгтыл.

БУТАТЫ Эльзæ

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here