Фæлтæрты æмдугон, рæстдзинады тырыса

0
44

 

Ирон адæм лæгхъуаг никуы уыдысты, фæлæ нын Къостайы цы Хуыцау, зæд радта, уымæ æндæр хуызы фæкувæм. Нæхи йын нывонд кæнæм, йæ рынтæ йын нæхимæ исæм. Уымæн æмæ Къостайы бæрц хæрзты иу ирон дæр ирон адæмæн нæма бацыд, уыйау ын йæ хъысмæтыл, йæ фидæныл ничима фæрыст. Æмæ нæ хъуыдытæ, нæ бæллицтæ æдзухдæр уый номимæ баст сты.

Къоста йæ удæгасæй сси Иры дзыллæтæм сидæг, разæнгардгæнæг, ныфсдæттæг тырыса. Уый бын алы ирон адæймаг дæр йæхи æнкъары барджындæр æмæ бæрнондæр. Сæрыстыр дзы стæм, кад ын кæнæм иудадзыг. Ирон адæм ыл йæ удæгасæй скодтой кады зарæг, йе ‘мдугон зындгонд фысджытæ Гæдиаты Секъа æмæ Гуырдзыбегты Бласка йын йæ ном ссардтой æмдзæвгæтæй. Ныр иунæг ирон фыссæг дæр ахæм нал ис, Къостайыл æмдзæвгæтæ, радзырд кæнæ уацау, роман, пьесæ чи нæ ныффыста. Зæрдæмæхъаргæ уацмыстæ йыл ныффыстой уырыссаг, украинаг, белоруссаг, сомихаг, азербайджайнаг, дагестайнаг æмæ суанг фæсарæйнаг адæмты фысджытæ дæр. Йæ фæлгонц бирæвæрсыгæй æвдыст цæуы театры, киноаивады, музыкæйы, нывкæнынады, скульптурæйы аивады. Адæм ын цыртдзæвæнтæ сæвæрдтой Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны, Стъараполы, Хъæрæсейы, Къахеты, болгайраг горæт Кырджалийы æмæ æндæр рæтты.

Къоста æрмæст ирон фыссæг нæу. Йæ уырыссаг уацмыстæ кæд «Ирон фæндыр»-ы æмвæзады не сты, уæддæр сæ рæстдзинадæй адæмы разæнгард кæнынц цардмæ, сæ зæллангдзинад æмæ æргом ныхасæй рæвдауынц зæрдæтæ. Уыдон æй æвæрынц уырыссаг хуыздæр фысджыты æмрæнхъ. Ирон поэты уацмыстæ тæлмацгонд сты раздæры советон бирæ адæмты æвзæгтæм, фæндаг ссардтой англисаг, францаг, немыцаг, болгайраг, китайаг, индиаг, япойнаг æмæ æндæр фæсарæйнаг бæстæты адæмты зæрдæтæм. Уымæн æмæ сæ темæтæ, цы æнкъарæнтæ, бæллицтæ, хъуыдытæ æмæ царды рæстдзинад æвдисынц, уыдон сты æппæтадæмон. Уый йæ цард æмæ йæ æвæджиау курдиат, йæ уды тырнындзинад æмæ сфæлдыстад снывонд кодта адæмты социалон, экономикон æмæ монон сæрибардзинадæн.

Къоста, фыццаджыдæр, уыд ирон адæмы сæрхъызой, фæлæ уыцы-иу рæстæг йæхи хуыдта дунейы хъæбул: «Æппæт дуне — мæ кувæндон, уарзт мын у табуйаг. У дун-дуне Фыдыбæстæ мæнæн…» Йæ уацмысты иу адæмы тыххæй дæр иунæг уæлæнгай фауæн ныхас дæр нæй. Уый хыгъд дзаг сты алы адæмтæм уарзондзинады æнкъарæнтæй. Кавказы æфхæрд адæмты хъысмæтыл æмхуызон рыст æмæ сæ сæрыл карзæй дзырдта хæдхæцæг паддзахы ныхмæ. Йæ уацмысты стауы бирæ адæмты минæвæрттæ, уæлдайдæр та — уырыссаг номдзыд лæгты. Уырыссаг æмæ иронау ныффыста æмдзæвгæтæ гуырдзиаг æхсæнадон архайæг Хъипианийыл, рынчын фыссæг Александр Хъазбегийæн æххуысмæ фæсидт Кавказы интеллигенцимæ.

«Къоста адæмты æфсымæрдзинадыл канд йæ поэтикон æмæ публицистикон сфæлдыстады нæ дзуры. Уый йæ царды дæр уыд, адæмты æфсымæрдзинады идеал бæрзонд чи хаста, ахæм адæймаг. Йæ сæрмагонд хæлæрттæм куы æркæсæм, уæд се ‘хсæн фендзыстæм канд ирæтты нæ, фæлæ уырыссæгты, гуырдзиæгты, украинæгты, сомихæгты, дзуттæгты, асыйæгты, кæсгæтты, цæцæйнæгты, хъæрæсейæгты, бердзенæгты æмæ бирæ æндæр адæмты минæвæртты», — фыста Джусойты Нафи. Къоста бæрзонд хаста адæмты æхсæн хæлардзинад æмæ æфсымæрдзинады тырыса, æмæ йын уыдон дæр аккаг аргъ кодтой. Сæ зæрдæты йæхимæ йæ рæстдзинадæй цы уарзондзинад райгуырын кодта, уый ирдæй разынд, 1906 азы 29 мартъийы йын йæ мард Лабæйæ Дзæуджыхъæумæ куы сластой, уæд. «Кæд ын сынтласæн уæрдон æрцæттæ кодтой, уæддæр æй кодтой хæсгæ, сæ къухтыл, суанг сæ уæлныхтыл дæр, — фыссы йæ хо Олгъа. Хастой йæ студенттæ, афицертæ, хуымæтæг адæм, мохеуæгтæ æмæ гæвзыкк мæгуыр адæм дæр: алкæй дæр сæ фæндыд йæ чырыныл ын схæцын… Саргъуыдтой йыл ирæттæ, гуырдзиæгтæ, мещантæ, сомихæгтæ: алчидæр — йæхи æвзагыл… Аргъуанæй йæ куы рахастой, уæд ыл дуа скодтой пысылмæттæ». Фæзæгъынц, хорз адæймагæн, дзыллæйы рисæй чи фæрыст, сæ амондыл тохы чи нæ бафæллад, ахæмæн мæлæт нæй. Ис ын æрмæст райгуырæн бон. Уый свæййы адæмон бæрæгбон. Ахæм кадджын бон у Ирыстонæн, ирон адæмæн 15 октябр — Къостайы райгуырæн бон. Къоста цæры йæ адæмы зæрдæты, зонды æмæ хъуыдыты. Йæ уацмыстæ, йæ цардвæндаг ахуыр кæнгæйæ, хъæздыгдæр кæны сæ удыхъæд, цас æй фылдæр зонынц, уыйбæрц кадджындæр кæны сæ цæсты. Уый ирдæй разыны йæ райгуырæн бонмæ цæттæ кæныны хъуыддæгты.

«Мæ иунæг сидзæр уд нывонд кæнын нæ Иры дзыллæйæн, мæ зонд, мæ зæрдæ куыд амонынц, афтæ» — фыссы Къоста йæ иу фыстæджы. «Ме стджытæ судзынмæ лæвæрдтон, мæ фыд — хæрынмæ», — афтæ та зæгъы æндæр ран. Ацы дыууæ ныхасæй иуæй иннæ у карздæр, иуæй иннæ тынгдæр æвдисы Къостайы иузæрдиондзинад йæ адæмыл. Йæ адæмы царды алы хъуыддаг дæр, алы фарст дæр уыд йæ хъуыдыйы, йæ сагъæсты æмæ йæ архайды сæр. Алцæуыл дæр дзы аххæссыд: сывæллæттæй райдай æмæ зæрæдтæй фæу, цинæй райдай æмæ додойæ фæу, зарæгæй хъа- рæгмæ хызт, хъарæгæй — зарæгмæ. Алы хъуыддаджы дæр балæггад кодта йæ радтæг адæмæн. Суанг ма нын гимнæн дæр ныффыста йæ «Балцы зарæг». Уый хъуыдытæ систы нæ архайды сæйрагдæр нысан. Сиды нæм: «Цæйут, æфсымæртау, радтæм нæ къухтæ абон кæрæдзимæ, Иры лæппутæ!..» Сиды нæм, Къостайы рæстæджы æмæ нын ныр дæр цы иудзинад нæ фаг кæны, уымæ. Диссаг та куыд нæ у, йæ адæмы ристæ æмæ йæ цæмæты тырнын хъæуы, уыдон удæй куыд арф банкъардта!..

Къоста амард Лабæйы 1906 азы 19 мартъийы (зæронд нымадæй). Хъæуы аргъуаны кæрты йæ йæ фыд Леуаны фарсмæ баныгæдтой 22 мартъийы. Фæлæ ирон дзыллæтæ сæ сæрхъызой, дунейы адæмтæн сæ йæ зонд æмæ курдиаты фæрцы чи базонын кодта, уый искæй зæххыл ныгæд уа, уый сæ сæрмæ не ‘рхастой. Уайтагъд æм нæ адæмы хуыздæрты минæвæрттæ ныццыдысты. 27 мартъийы йæ скъахтой æмæ йæ поезды сæрмагонд аив фæлыст вагоны Ирыстонмæ сластой.

Поезд Дзæуджыхъæумæ схæццæ 29 мартъийы 11 сахатыл. Вагзалы раз фæзы æрæмбырд тынг бирæ адæм — ирæттæ, уырыссæгтæ, сомихæгтæ, гуырдзиæгтæ, дзуттæгтæ, тæтæйрæгтæ; чырыстæттæ, пысылмæттæ, иудейæгтæ — горæты æппæт цæрæг адæмыхæттыты минæвæрттæ. Уый бæрц уыдысты æмæ дзы къух бакæнæн дæр нæ уыд. Хæстæг уынгты дæр ацæуæн нæ уыд. Алчидæр æнхъæлмæ каст поезды ссыдмæ, цæттæ уыд Къостайæн йæ фæстаг фæндараст зæгъыны бон балæггад кæнынмæ.

Вагонæй йæ сæ уæлныхты рахастой горæты уынгты суанг Ирон аргъуанмæ. Иу хъæздыг гуырдзиаг чырыныл æрытыдта хæрдгæхуыд зынаргъ хъуымацæй æмбæрзæн. Дидинджытæ дзы уыд дзæвгар. Хæсгæ-хæссын ыл аргъуыдтой ирæттæ, уырыссæгтæ, гуырдзиæгтæ, сомихæгтæ: алчидæр — йæхи æвзагыл, алкæмæн дæр дзы уыд сæхи зарæггæнджытæ.

Ирон Мады-Майрæмы аргъуаны марды уæлхъус уырыссагау æмæ иронау раныхас кодта сауджын Гатуты Алекси. Раныхас дзы кодтой бирæтæ, бакастысты се ‘мдзæвгæтæ иронау Гæдиаты Секъа æмæ Æлборты Барысби, уырыссагау Цæголты Георги.

Аргъуаны кæрты йæ бæрæг ран баныгæдтой фæсæмбисбон. Къоста у нæ кад, нæ намыс, æмæ йын куыд аргъ кæнæм, куыд æй нымайæм, ахæм цæстæй нæм кæсдзысты иннæ адæмтæ дæр. Ахæм рæсугъд æнкъарæнтæ гуырдзысты Ирыстоны фæлтæртæм. Йæ номимæ цæудзысты царды раст фæндагыл, Ирыстоны фарнæн, амондæн, ирон дзырды хъомысæн, иннæ адæмтимæ нын нæ хæлардзинад кæндзæн тыхджындæр йæ уацмыстæй, йæхи царды æвдисæнтæй.

Къоста æдзухдæр у фæлтæрты æмдугон, рæстдзинады тырысайы бын нæ цырен кæны Ирыстонæн лæггад кæнынмæ, иудзинадмæ, адæмы æфсымæрдзинадмæ, хоны йæ «рухсмæ æнæзивæг», кæрæдзи уарзынмæ. Ацы аз нын уæлдай кадджындæр æмæ мысинагдæр — йæ райгуырдыл 15 октябры æххæст кæны 160 азы, йæ Цыкурайы фæрдыг «Ирон фæндыр»-ы рацыдыл та 26 майы — 120 азы.

ЦГЪОЙТЫ Хазби

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here