Æнусы цыппæрæм хай — республикæимæ

0
56

25 майы Республикæ Цæгат Ирыстон-Аланийы Парламентыл сæххæст 25 азы. Æнусы цыппæрæм хай. Уый бирæ у æви чысыл?! Зын зæгъæн у. Тæхгæ рæстæгæн уый цæсты фæныкъуылд у. Фæлæ республикæйы Парламентæн, стæй не ‘ппæтæн дæр у нæ царды егъау, цымыдисаг хай.

Ивгъуыд азтæ æнцон нæ уыдысты, хатгай та — тынг уæззау. Советон Цæдис фехæлд, ног уæрæсейаг паддзахады та нæма уыд хъæугæ барадон системæ, фидар цардарæзты фæндаг. Æмæ нæ республикæ ног ном «Цæгат Ирыстон-Алани» куы райста, уæд фыццаг равзæрсты депутатты бахъуыд ног закъонадон базæ аразын, бирæ закъæттæ æмæ барадон документтæ царды ног домæнтæм гæсгæ раивын.

90-æм азтæ бирæ бæллæхтæ æрхастой дæсгай мин лигъдонтæн. Æнæбары лыгъд адæм сæ сабыр цардæй куы фæхауæццаг сты, уæд хъуыдис мадзæлттæ аразын, сабыр цардмæ сæ раздахын, уавæртæ сын скæнын. Бирæ мæйты адæм нæ истой мызд, пенситæ. Бандитизм йæ тыхы бацыд. Æмæ уыцы змæст рæстæг РЦИ-Аланийы Хицауады æппæт къабæзты дæр хъуыдис стыр хъарутæ алы хицæн адæймаджы æмæ æнæхъæн республикæ бахъахъхъæнынæн.

Махæй рох нæу Хъолайы цъитийы стыр бæллæх. Æрдзы бæллæхтæй уæлдай адæймаджы къух цы бæллæхтæм фæхæццæ, уыдон дæр къаддæр нæ уыдысты. Дзæуджыхъæуы Центрон базары, Мæздæджы æмæ Горæтгæрон районты террористон срæмыгъдтытæ. Беслæны фыдбæллæх — не ‘нусон рис — нырризын кодта æрмæст Ирыстон æмæ Уæрæсе нæ, фæлæ æнæхъæн Зæххы къорийы паддзахæдты дæр. Нæ адæм Уæрæсейы ног историйы фыццаг дæс азы цы бæллæхтæ бавзæрстой, уыдон æгæр уыдысты. Мах сын ныффæрæзтам, бахъахъхъæдтам нæ æрвылбоны цард, фыццаджыдæр, нæ иудзинады, нæ бирæнацион адæмы фидардзинады фæрцы.

Зæгъын мæ фæнды уыцы хъуыддаджы Хицауады разамонæг оргæнты — бынæттон хиуынаффæйады, æххæстгæнæг хицауады æмæ хицæнæй РЦИ-Аланийы Парламенты æмæ æппæт равзæрстыты депутатты ахадындзинады тыххæй. Уыдон сыгъдæгзæрдæйæ, хатгай удуæлдайæ дзуапп лæвæрдтой рæстæджы домæнтæн, лыг кодтой бæлвырд фарстытæ, хастой хъæугæ уынаффæтæ. Уыцы азтæ æрмæст закъонсфæлдыстады зынархайд куысты рæстæджытæ нæ уыдысты, фæлæ ма политикон æмæ æхсæнадон архайды рæстæджытæ дæр.

Алы азты Парламентæн разамынд лæвæрдтой В.С. Паринов, Мамсыраты Т.Дз., Хабыцты Л.Б., æмæ алы ног равзæрст Парламент дæр уыд республикæйы сæйраг хъуыддæгтæ аразæг, йæ домæнтæ йын федералон æмвæзадмæ хæссæг.

Абон нæ размæ рæстæг æрæвæрдта ног лыггæнинаг фарст, уый у, æрмæст республикæ, æгас бæстæ нæ, фæлæ æгас дуне дæр кæй ныхмæ тох кæны, уыцы рын — коронавирусыл фæуæлахиз уæвын. Æмæ депутатты сæйраг хæс у æвæстиатæй, хъуыддаг зонгæйæ, аразын æппæт дæр цæрджытæн уыцы фыдрыныл фæуæлахизы хъуыддаджы. Нæ абоны цардæн фæхицæнгæнæн нæй советон ивгъуыдæй. Уымæн æмæ Ирыстоны зæххыл парламентаризмы истори 1995 азы нæ райдыдта, фæлæ бирæ раздæр. Бæлвырддæр та — 1938 азы 26 июны, уæд Цæгат Ирыстоны Автономон Советон Социалистон республикæйы Сæйраг Советмæ уыдысты фыццаг æвзæрстытæ. Æппæтадæмон хъæлæс кæныны архайдтой æвзарджыты 98,91 проценты, коммунисттæ æмæ æнæпартионты блокыл схъæлæс кодтой 98,87 проценты. Уæд Цæгат Ирыстоны закъонæвæрынадон оргæнмæ æвзæрст æрцыд 79 депутаты. Сæрмагонд информацион хъусынгæнинаджы уæлдай æргом здæхт цыд, республикæйы Сæйраг Советмæ æфсæнвæндаджы 4-æм зылдæй æмæ Сталины 9-æм зылды æвзæрст кæй æрцыдысты æмбал Сталин æмæ йæ æввахсдæр æмкусæг æмбал Молотов.

1938 азы ЦИАССР-йы Сæйраг Советы 79 депутатæй 54 уыдысты коммунисттæ, 25 — æнæпартионтæ, 18 — сылгоймæгтæ, 61 — нæлгоймæгтæ. Цæгат Ирыстоны АССР-йы Сæйраг Советы фыццаг æмбырд уыд 1938 азы июлы Уырыссаг театры агъуысты. Театрмæ бацæуæны конд уыдысты Сталин, Калинин æмæ Молотовы егъау портреттæ ахæм фыстимæ: «Æхсидгæ салам — адæмы равзаргæтæн!»

ЦИАССР-йы Сæйраг Советы Президиумы фыццаг сæрдарæй æвзæрст æрцыд Гаглойты Давиды фырт Георги (1899-1956). Хуссарирыстойнаг лæппу, завод «Электроцинчы» кусæг, стахановонты бригадирæй схызт Цæгат Ирыстоны Сæйраг Тæрхондоны разамонæджы онг.

Гаглойты Г.Д. Сæйраг Советы Сæрдар уыд 1938 азæй 1947 азы онг, уыд УСФСР-йы Сæйраг Советы депутат дæр.

Фыццаг депутатты ‘хсæн уыдис бирæ зынгæ лæгтæ. Зæгъæм, ЦИАССР-йы Сæйраг Советы Президиумы нымæрдар уыд ахуыргонд экономист, профессор Дзокаты Хæмæтхъаны фырт Константин. Адæмы æвзæрст депутатты ‘хсæн уыд суанг 1919 азы Сырх Тырысайы орденхæссæг, мидхæсты хъæбатыр 74-аздзыд Дзæрæхохты Хадзы-Мурат (1874-1945).

Депутат Дзаттиаты Егоры фырт Дмитри (Хъæдгæроны 61-æм зылды) фыццаг æмбырды фидаргонд æрцыд ЦИАССР-йы финансты комиссарæй (министрæй), 1941 азы сæрды ацыд фронтмæ, хæцыд Мæскуыйы бынмæ, фæмард 1944 азы Ленинграды бынмæ. Йæ номыл Ленинграды облæсты иу хъæуæн радтой йæ ном — Джатиево.

Уыцы адæймæгты хъысмæттæ дзурæг сты ууыл, æмæ Цæгат Ирыстоны кæй сфидар намысджын æгъдæуттæ. Уыдон хъæуы хъахъхъæнын, фылдæр æмæ хъæздыгдæр кæнын экономикæ æмæ наукæйы, культурæ æмæ ахуырады, æнæниздзинад хъахъхъæнынад æмæ спорты. Уырны мæ, уый сæ бон у республикæйы абоны цардбæллон цæрджытæн дæр.

Ацы юбилей æрмæст бæрæгбон нæу, фæлæ ма у ивгъуыды фæндæгтæм æмæ æнтыстытæм акæсыны рæстæг дæр. Уыцы азты кæрæдзи ивгæ рацыдысты депутатты æхсæз æвзæрсты, сæйрагдæр та — хуыздæрæй-хуыздæр кодта республикæйы бындурон барад, цыдис закъонсфæлдыстадон зæрдиаг куыст.

25 зынархайд азтæ депутатты размæ æвæрдтой закъонæвæрынады ахсджиаг нысантæ. Бирæтæ йæ хъуыды кæнынц: Уæрæсейы паддзахад сфидар кæнын хуымæтæджы нæ цыд.

Экономикон кризис æмæ политикон тохтæ æркодтой референдуммæ æмæ 1993 азы Конституци райсынмæ. Уый сфидар кодта æрмæст Президенты бынат нæ, фæлæ уæрæсейаг парламентаризмы ног цард. Паддзахады æнæхъæндзинад бахъахъхъæныны хъуыддаджы стыр ахъаз фесты Уæрæсейы субъектты закъонæвæрынады оргæнтæ. Уыдон сарæзтой, бæстæйы ног демократон Конституцийы бындурон принциптæ сæйрагдæр кæм уыдысты, ахæм барадон фæзуат.

Цæгат Ирыстоны Парламентæн йæ абоны ном лæвæрд æрцыд 1994 азы 12 ноябры, республикæйы Конституци райсыны бон. 1995 азы майы байгом Парламенты фыццаг æмбырд. Уыцы рæстæг тынг ахсджиаг уыд ног политикон æмæ экономикон уавæрты республикæйы цардарæзтæн бындурон закъæттæ райсынæн. Фыццаг цæуджытæн æнцон никуы вæййы, фæлæ адæмы æвзæрст лæгтæ уыцы хæс сæххæст кодтой æнтыстджынæй.

Парламенты дыккаг равзæрсты куыст дæр къаддæр профессионалондæр æмæ æнтыстджындæр нæ уыд. 1999 азы 3 майæ фæстæмæ цыппар азмæ æрмæст РЦИ-Аланийы Конституцимæ хаст æрцыд 30 ивддзинадæй фылдæр. Уыцы рæстæг фыццагдæр арæзт æрцыдысты иугæндтæ æмæ фракцитæ — æдæппæт æхсæз. Депутатты æртыккаг æвзæрстытæ уыдысты 2003 азы. Беслæны фыдбæллæхы фæстæ закъонадон архайджыты экономикон æмæ социалон фарстытæ лыг кæнынмæ ма бафтыдысты æдасдзинад æмæ барадон æгъдæуттæ сфидар кæныны хъуыддæгтæ дæр. Беслæны теракты аххосæгтæ равзарыны фæдыл арæзт æрцыд республикæйы парламентон къамис. Депутаттæ бакодтой стыр куыст, æмæ сæ фылдæр архайд уыд æппæтнацион бæллæхты бахауæг адæмæн баххуысы охыл.

2007 азы 2 декабры Парламентмæ æвзæрстытæ ацыдысты æмхæццæ мажоритарон-пропорционалон уагмæ гæсгæ. Иугонд республикон æвзарæн зылд æмæ иумандатон зылдты æмхуызон хæйттæй Парламентмæ æвзæрст æрцыд 70 депутаты, уыдонæй арæзт æрцыд æртæ партион фракцийы: «Иугонд Уæрæсе», «УФКП» æмæ «Рæстаг Уæрæсе».

2008 азы финансон кризис æрдомдта æвæстиат мадзæлттæ, æмæ Парламент райста республикæйы даргъæмгъуыд финансон-экономикон рæзт хынцæг закъæттæ. Уыцы мадзæлттæ фæстæдæр фæпайда сты Цæгат Ирыстонæн кризисы фæстиуджыты сæрты къаддæр къуылымпытимæ ахизынæн.

2008 азы 7 августæй 8 августмæ æхсæвы Гуырдзы ныббырста Хуссар Ирыстонмæ. Депутаттæ æвæстиатæй фæсидтысты бæстæйы разамынд æмæ дунеон æхсæнадмæ, цæмæй саразой хъæугæ мадзæлттæ Хуссар Ирыстоны сабыр цæрджыты бахъахъхъæнынæн. Гуырдзы ирон адæмы куыд цæгъдынц, уыцы цаутæ сбæлвырд кæнынæн арæзт æрцыд депутатты къамис. Хæрзцыбыр рæстæгмæ цæттæгонд æмæ æрвыст æрцыд Сидтытæ федералон разамынд æмæ дунеон æхсæнадмæ, цæмæй Хуссар Ирыстоны Республикæ нымад æрцæуа хæдбарыл. 2008 азы 26 августы дунейы паддзахæдтæй фыццагдæр Уæрæсейы Федераци хæдбарыл банымадта Хуссар Ирыстоны Республикæ. Уый уыди иумæйаг уæлахиз.

Парламенты V равзæрстмæ æвзæрст æрцыдысты цыппар партийы минæвæрттæ. Фыццаг æмбырд арæзт æрцыд 2012 азы 20 ноябры. Ног хицауады уæнгтимæ кусгæйæ, фыццаградон нысантæ уыдысты федералон программæты фылдæр архайдыл, экономикæ, промышленност, хъæууон хæдзарады райрæзтыл, чысыл æмæ астæуккаг амалхъомад рæзын кæныныл.

Ирыстонæн æмæ Парламенты V равзæрсты кæронбæттæн куыстæн дæр ахсджиаг уыдис, Республикæ Цæгат Ирыстон-Аланийы бонтæ Федерацийы Советы арæзт кæй æрцыдысты, уыцы цау. Уый уыдис 2017 азы июны. Федералон æмбырды Уæлдæр палатæйы пленарон æмбырды ист æрцыд Уынаффæ. Уым нысангонд æрцыдысты паддзахады æххуысы егъау мадзæлттæ бюджетон политикæйы, æнæниздзинад хъахъхъæнынады, культурæйы, æнæбары лыгъд адæмæн цæрæнуæттæ раттын æмæ æндæр фарстытæ. Ам мæ зæгъын фæнды, социалон фарстытæ, æнæбары лыгъд адæмы бинонтæн цæрæнуæттæ раттыны фарст лыггонд цыд суанг 90-æм азтæй фæстæмæ тынг сындæг, æмæ ныр, 2018-2019 азты, республикæ райста зынгæ финансон фæрæзтæ. Уыдонæй уæлдай ма федералон бюджетæй республикæмæ æрбацыдысты æхцайы фæрæзтæ Фыййагдон æмæ Уыналы æрзæты хауæццæгтæй сыгъдæггæнæнтæ сæхгæнынæн.

РЦИ-Аланийы VI равзæрст Парламент 5 азы æмгъуыдмæ æвзæрст æрцыд 2017 азы 10 сентябры 70 депутатæй иугонд æвзарæн зылды. Арæзт дзы æрцыд цыппар фракцийы: «Иугонд Уæрæсе», «Уæрæсейы патриоттæ», «Рæстаг Уæрæсе» æмæ «УФКП». Абон арæзт æрцыд закъонæвæрынады архайды нывыл системæ, сфидар сты хъуыддаджы бастдзинæдтæ Уæрæсейы Федерацийы Паддзахадон Думæ æмæ Федерацийы Советимæ, Цæгат Кавказ æмæ Уæрæсейы Хуссайраг парламентон ассоциацитимæ. Нæ куысты ахсджиаг къабазыл раздæрау нымайæм федералон æмбырдмæ закъонадон хъæппæристæ цæттæ кæнын.

Ивгъуыд азты бæрæггæнæнтæ нын ныфс дæттынц, цæмæй нæ зæрдæ дарæм РЦИ-Аланийы социалон, экономикон æмæ культурон райрæзтæн нæ размæ хъæугæ закъонадон нысантæ æвæрыныл. Уырны мæ, ацы юбилей суыдзæн республикæйы ног æнтыстыты райдайæн.

 

Алексей МАЧНЕВ,

Республикæ Цæгат

Ирыстон-Аланийы

Парламенты Сæрдар

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here